Býgin Astanada Konstitusiyalyq reforma jónindegi komissiyanyng alghashqy otyrysy bastaldy.

Týrli sala mamandarynan qúralghan 120-gha juyq mýshesi bar komissiyagha Konstitusiyalyq sottyng tóraghasy Elivira Azimova jetekshilik etedi.

Komissiya tóraghasynyng orynbasarlary – Memlekettik kenesshi Erlan Qarin men Premier-ministrding orynbasary – Mәdeniyet jәne aqparat ministri Aida Balaeva. Komissiya qúramyna Parlament deputattary, mәslihattar tóraghalary, BAQ ókilderi, qogham qayratkerleri, memlekettik organdardyn, ónirlerdegi qoghamdyq kenester men ghylymy qoghamdastyq ókilderi, sarapshylar kirdi.

Suret: QR Konstitusiyalyq sotynyng telegram arnasynan alyndy.

Elivira Azimova:

– 2025 jylghy 8 qyrkýiekte Preziydent «Jasandy intellekt dәuirindegi Qazaqstan: ózekti mәseleler jәne ony týbegeyli sifrlyq ózgerister arqyly sheshu» atty halyqqa Joldauynda jasandy intellekt dәuirinde elimizding әleumettik-ekonomikalyq damuyna eleuli ong yqpal etetin jana sayasy reformany jariyalady. Memleket basshysy «Kýshti Preziydent – yqpaldy Parlament – esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasy negizinde elimizde bir palataly Parlament qúru bastamasyn kóterdi.

Ózderinizge belgili, parlamenttik reformany әzirleu jónindegi júmys toby 2025 jylghy qazan aiynan bastap belsendi júmys atqardy. Onyng qúramyna belgili zangerler men sarapshylar, sayasy partiyalar jәne qoghamdyq úiymdardyng ókilderi kirdi. Osy uaqyt aralyghynda júmys toby barlyq úsynymdardy múqiyat zerdelep, jýieledi, sonday-aq azamattardan kelip týsken úsynystardy jan-jaqty taldady.

Azamattar óz úsynystarynda tek bir palataly Parlament mәselesin ghana kótergen joq. Osyghan oray, Memleket basshysy Konstitusiyalyq reforma jónindegi komissiya qúru turaly sheshim qabyldady, - dedi.

Óz sózinde Elivira Azimova Konstitusiyalyq reformanyng basty maqsaty men mindetterin atady.

– Qazirgi uaqytta Júmys tobynyng mýshelerinen bólek, azamattardan eki mynnan astam úsynys kelip týskenin erekshe atap ótken jón. Keneytilgen qúramdaghy Konstitusiyalyq komissiyanyng qúryluy osy uaqytqa deyin atqarylghan júmystyng qisyndy jalghasy, sonday-aq birneshe aigha úlasqan pikirtalastar barysynda qalyptasqan auqymdy qoghamdyq súranysqa berilgen jauap boldy. Preziydent úsynghan memlekettik biylikti bir palataly Parlamentke – Qúryltaygha ótkizu, Halyq kenesin qúru, Viyse-Preziydent lauazymyn engizu jәne basqa da mәseleler jan-jaqty әri keshendi týrde zerdelep, pysyqtaudy qajet etedi. Qazaqstan Respublikasy sayasy janghyrudyng jana kezenine qadam basuda. Memleket basshysy әri qarayghy damudyng institusionaldyq tepe-tendikti nyghaytu, zang shygharushy biylikting tiyimdiligin arttyru, tejemelik tepe-tendik jýiesin kýsheytu, sonday-aq qoghamnyng memlekettik basqarugha qatysuyn qamtamasyz etetin konstitusiyalyq mehanizmderdi janartu arqyly ghana mýmkin ekenin aiqyn atap kórsetti, - dedi Azimova.

Konstitusiyalyq komissiya jetekshisi Elivira Azimova atalghan reforma qoghamnyng barlyq salasynda keng talqylaugha ie bolghanyn tilge tiyek etti.

– Barlyq sayasy partiyalar, ýkimettik emes úiymdar, kәsipkerlik qúrylymdar, sonday-aq zangerler men sarapshylar óz bastamalaryn joldady. Sol sebepti Konstitusiyalyq komissiyanyng qúryluyn salalyq ózgeristerden keshendi konstitusiyalyq transformasiyagha ótu retinde qarastyrghan jón, - dedi Azimova.

Komissiya qúramyna Qazaqstan Respublikasy Parlamentining deputattary, mәslihat tóraghalary, BAQ basshylary, qoghamdyq belsendiler, memlekettik organdar men ónirlik qoghamdyq kenesterding ókilderi, sonday-aq saraptamalyq jәne ghylymy qauymdastyqtar engen.

– Búl qoghamdyq kózqarastardyn, tәjiriybe men súranystyng әraluandyghyn kórsetedi. Konstitusiyalyq komissiyanyng aldynda airyqsha missiya túr – bir jaghynan konstitusiyalyq qúrylystyng irgeli qaghidattaryn saqtay otyryp, ekinshi jaghynan zamanauy syn-qaterlerge qatysty óz ústanymymyzdy layyqty týrde aiqyndaugha mýmkindik beretin Ata zannyng tiyisinshe tengerimin qamtamasyz etu. Sizderding kәsiby tәjiriybeleriniz, otansýigishtik jәne salmaqty ústanymdarynyz barlyq úsynystardy jan-jaqty qarastyrugha, olardy jýielep qorytugha, elimizding damuyna quatty serpin bere alatyn naqty әri saralanghan ózgerister jobasyn әzirleuge mýmkindik beretinine senimdimin, - dedi Konstitusiyalyq sot tóraghasy.

Suret: QR Konstitusiyalyq sotynyng telegram arnasynan alyndy.

Erlan Qariyn:

– Konstitusiyalyq komissiyanyng qúryluyn tarihy oqigha deuge bolady. Qazaqstan auqymdy ózgeristin, týbegeyli betbúrystyng aldynda túr. Halqymyz últ jylnamasyndaghy jana kezenge qadam basqaly otyr. Mine, osynday sheshushi sәtte bizge asa manyzdy missiya jýkteldi. Búl – ýlken jauapkershilik. Býgin osy zalgha týrli salanyng kәsiby mamandary, tәjiriybesi mol, elge belgili azamattar jinalghan. Bәrimizding maqsat-mindetimiz – ortaq. Sondyqtan, osy airyqsha mindetti abyroymen atqaryp shyghamyz dep senemin, - dedi.

Erlan Qarin Parlamenttik reforma jónindegi júmys tobynyng atqarghan isine toqtaldy.

– Býgin júmysyn bastaghaly otyrghan Konstitusiyalyq komissiya – osyghan deyin jarty jyl boyy júmys istegen Parlamenttik reforma jónindegi júmys tobynyng zandy jalghasy. Sondyqtan, aldymen osy Júmys tobynyng jalpy qyzmeti men onyng ayasynda atqarylghan sharalar turaly bayandap beruge rúqsat etinizder. Ózderiniz jaqsy biletindey, ótken jyldyng 8 qyrkýieginde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldauynda bir palataly Parlamentke kóshu turaly bastama kóterdi. Múny el azamattarynyng kópshiligi qoldady. Qazan aiynda Qazaqstannyng strategiyalyq zertteuler instituty jýrgizgen zertteuge sýiensek, respondentterding 70 payyzgha juyghy osy iydeyagha qoldau bildirgen.

Bir aidan keyin 8 qazanda Preziydent Ókimimen Parlamenttik reforma jónindegi júmys toby qúryldy. Onyng qúramyna Parlamenttegi sayasy partiya fraksiyalarynyng jetekshileri, belgili zanger-ghalymdar, sarapshylar men qogham belsendileri, Últtyq Qúryltay mýsheleri endi. 14 qazan kýni Júmys tobynyng alghashqy otyrysy ótti. Oghan Preziydent arnayy qatysty. Sol otyrysta Júmys tobynyng mýsheleri auqymdy ózgerister Konstitusiyanyng birneshe bólimin qamtitynyna nazar audardy. Múnday auqymdy týzetuler kezinde azamattardyng da pikiri eskeriluge tiyis. Sol sebepti 14 qazanda azamattardyng úsynys-pikirin jinaqtau ýshin e-Otinish jәne eGov portaldarynda «Parlamenttik reforma» degen arnayy bólim ashyldy. Parlamentarizm instituty kelip týsken úsynystardy jinaqtap, jýieleumen ainalysty.

Sonymen qatar búl iske Zannama jәne qúqyqtyq aqparat instituty, Strategiyalyq zertteuler instituty tartyldy. Búl qúrylymdar parlamentarizmge qatysty halyqaralyq tәjriybeni bir ay boyy múqiyat zerdeledi. Osylaysha, Júmys tobynyng mýshelerine barlyq aqparat pen taldau nәtiyjeleri úsynyldy. Qazan aiynan beri parlamenttik reformagha qatysty úsynystar týgel jinaqtaldy.

Sonyng ishinde Júmys tobynyng mýshelerine aldaghy reformagha qatysty óz úsynys-pikirlerin әzirleuge bir ay uaqyt berildi. Júmys tobynyng mýshelerimen qatar, Amanat, Auyl, Respublica, Aq jol, Qazaqstan halyq partiyasy, Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq partiyasy ózderining oi-pikirin dayyndap, joldady. Sonday-aq «Baytaq» partiyasy, «Janaru» sybaylas jemqorlyqqa qarsy qozghalysy, Respublikalyq advokattar alqasy, «Toqtamys» advokattar qauymdastyghy, Halyqaralyq arbitraj jәne mediasiya palatasy, Parlamentarizmdi damytu qory, Ekonomikalyq sayasat instituty, «Azamattyq bastama» bastamashylyq toby jәne basqa da úiymdar óz úsynystaryn joldady, - dedi Erlan Qariyn.

Memlekettik kenesshi Erlan Qariyn:

– Osy aptada, yaghni, 20 qantarda Qyzylordada ótken Últtyq qúryltaydyng otyrysynda Memleket basshysy Qazaqstannyng aldaghy sayasy baghyt-baghdaryn aiqyndap berdi. Júmys toby әzirlegen jalpy tәsilderding negizgilerin halyq nazaryna úsyndy. Úsynystar Parlamenttik reforma ayasynan shyghyp, Negizgi zannyng basqa da bólimderin qamtitynyn atap ótti. Memleket basshysy konstitusiyalyq reformagha qatysty óz ústanymdary men úsynystaryn ortagha saldy. Ózderiniz biletindey, Preziydent jana Parlamentti Qúryltay dep ataudy úsyndy. Búl bastamanyng mәn-manyzy – erekshe. Memleket basshysy «Elimizding sayasy jýiesinde Qúryltay atauyn asa manyzdy memlekettik instituttyng simvoly retinde saqtap qaluymyz kerek» dep naqty atap ótti. Shyn mәninde, jana kezende jana ókilettikke jәne erekshe ataugha ie bolghan Qúryltay qazaq jerindegi parlamentarizmning tamyry terende jatqanyn anghartady. Endi, Júmys toby konstitusiyalyq reformagha qatysty úsynghan janashyldyqtardy tarqatyp aityp bereyin, - dedi.

Sonymen:

Birinshi – Qúryltaydaghy deputat sany turaly. Búl mәsele Júmys toby mýsheleri arasynda biraz pikirtalas tughyzdy. Bizding týpki maqsatymyz – kәsiby әri tiyimdi Parlament qúru. Osyny eskere kele, Júmys toby Qúryltayda 145 deputat boluy kerek degen toqtamgha keldi.

Ekinshi – Qúryltaygha deputat boludan ýmitkerlerge qoyylatyn talaptar turaly. Osy mәselege qatysty da týrli pikir aityldy. Búlay boluy zandy da. Keybireuler qazirgi talaptardy sol kýii qaldyrayyq, eshqanday ózgeris engizuding qajeti joq degen pikir aitty. Endi bireuler talaptardy barynsha qatandatu qajet dep sanaydy. Qazirgi zang boyynsha jasy 25-ten asqan azamattarymyz Mәjilis deputaty bola alady. Sonday-aq, olar keyingi 10 jylda elimizding aumaghynda túraqty túruy shart. Eng bastysy, elge qyzmet etem degen azamattardyng halyq qalaulysy atanugha mýmkindigi boluy qajet. Júmys toby qazirgi Mәjilis deputattaryna qoyylatyn talaptar Qúryltaygha da qatysty bolyp, sol qalpynda qalghany jón degen payymgha keldi. Al Qúryltay deputattaryna qoyylatyn qosymsha talaptar konstitusiyalyq zanda aiqyndaluy mýmkin.

Ýshinshi – Qúryltay deputattaryn saylau jýiesi turaly. Júmys toby tolyghymen proporsionaldy tәsilge kóshudi birauyzdan qoldady. Búl – Memleket basshysy byltyrghy qyrkýiektegi Joldauynda kótergen bastama. Sol kezde Preziydent: «Eger bir palataly Parlament qúru qajet degen ortaq sheshimge kelsek, onday Parlamentti tek qana partiyalyq tizim boyynsha saylaghan jón dep sanaymyn. Búl – әlemde keninen taralghan parlamenttik rәsim» degen bolatyn. Proporsionaldy saylau jýiesi partiyalardyng kadrlyq sayasatyn damytyp, institusionaldyq rólin arttyra týsedi. Sayasy kýshterding qogham aldyndaghy jauapkershiligin de kýsheytedi.

Tórtinshi – Qúryltay deputattarynyng ókilettilik merzimi turaly. Memleket basshysy búghan qatysty ústanymyn Últtyq qúryltaydyng Qyzylordada ótken otyrysynda aitty. Ol «Jana Parlamentte deputattardy bes jyl merzimge saylau kózdelip otyr» dep naqty atap ótti. Júmys toby da osy payymgha toqtady. Búl merzim bolashaq Qúryltay qúramyn janartyp otyru túrghysynan tiyimdi, yaghny saylau nauqandarynyng jiyiligi jaghynan alghanda qolayly bolmaq.

Besinshi – Bir palataly Qúryltaydyng zang shygharu ýderisi turaly. Búl mәsele de Júmys tobynyng otyrystarynda jan-jaqty talqylandy. Nәtiyjesinde, Qúryltay júmysyna zang jobalaryn ýsh oqylymda qarastyru formatyn engizu úsynyldy. Alghashqy eki oqylymda zang jobasynyng mazmúny aiqyndalady. Al ýshinshi oqylym zang jobasynyng zannamalyq túrghydan dúrystyghyn qamtamasyz etedi. Búdan bólek, zang shygharu ýderisining ýzdiksiz boluyn qamtamasyz etu mәselesi kóterildi. Parlamentte ekinshi palatanyng bolmauy búghan kedergi keltirmeuge tiyis. Sondyqtan, Parlament bolmaghan kezde zang shygharu funksiyasy memleketting eng joghary lauazymdy túlghasy – Preziydentke jýkteledi. Júmys toby osynday úsynys engizdi.

Altynshy – Parlamenttegi kvotalar. Búl turaly Preziydent Últtyq qúryltay otyrysynda egjey-tegjeyli bayandady. Memleket basshysy aitqanday, «preziydenttik kvota» degen bolmaydy. Qasym-Jomart Kemelúly Últtyq qúryltaydyng otyrysynda «Deputattardyng ishinde arnayy taghayyndalghan «tandauly túlghalar» bolmauy kerek. Olar bәrine birdey, ortaq tәrtippen saylanugha tiyis» dedi. Múnday qadam bolashaq Qúryltaydyng qúramyn jasaqtaghanda bәrine birdey mýmkindik beriluin qamtamasyz etedi. Al әielderge, jastargha jәne mýmkindigi shekteuli jandargha arnalghan partiyalyq kvota saqtalady. Sebebi búl – Parlamenttik emes, partiyalyq tizimdegi kvota. Múnyng barlyghy konstitusiyalyq zandar dengeyinde sheshiletin mәseleler.

Jetinshi – Preziydent institutynyng qyzmetine qatysty Qúryltaydaghy dauys kvorumy turaly. Búl da Júmys tobynyng otyrystarynda jan-jaqty talqylandy. Júmys toby qazirgi Konstitusiyanyng 47-babynda qamtylghan barlyq rәsimderdi bolashaq Qúryltay modelinde qaldyrugha bolady degen baylamgha keldi. Búl – tepe-tendik tejemelik mehanizmderin saqtaugha mýmkindik beretin qadam. Sondyqtan, qazirgi konstitusiyalyq rәsimder men dauys beruding ara qatynasyn Qúryltay modeline beyimdey otyryp saqtap qalu úsynyldy.

Segizinshi – Negizgi memlekettik organdardyng qúramyn jasaqtau isindegi Qúryltaydyng qúzyreti turaly. Júmys tobynyng búghan qatysty úsynystaryn Memleket basshysy Qyzylordadaghy Qúryltayda aityp ótti. Bir palataly Parlament ýlgisine kóshuge baylanysty zang shygharushy organnyng rólin kýsheytu kezinde tejemelik tepe-tendik jýiesin qamtamasyz etu óte manyzdy. Qazirgi Konstitusiyagha sәikes, Konstitusiyalyq sottyn, Joghary auditorlyq palatanyng jәne Ortalyq saylau komissiyasynyng qúramyn jasaqtau qúzyreti Mәjilis, Senat jәne Preziydent arasynda tendey bólingen. Endi osy manyzdy memlekettik qúrylymdardyng barlyq mýshesi Qúryltaydyng kelisimimen ghana taghayyndaluy qajet degen úsynys aityldy. Búghan qosa Preziydentting úsynysy boyynsha Joghary sottyng barlyq sudiyalaryn saylau qúzyretin joghary ókildi organ deputattaryna beru úsynyldy. Sonda Qúryltay konstitusiyalyq organdardy qalyptastyratyn bedeldi institutqa ainalady. Búl – biylik tarmaqtary arasyndaghy tejemelik tepe-tendik jýiesin nyghaytu jәne últtyq parlamentarizmdi damytu jolyndaghy manyzdy qadam. Osylaysha, Júmys toby Senattyng erekshe qarauyna kiretin ókilettikterdi qayta qarady. Al, Mәjilisting ókilettikterin Qúryltaygha beru úsynyldy. Múnday tәsil «Kýshti Preziydent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasymen tolyq ýndesedi.

Suret: QR Konstitusiyalyq sotynyng telegram arnasynan alyndy.

Al Konstitusiyalyq komissiya mýshesi Erjan Jiyenbaevtyn aituynsha, Qazaqstannyng Halyq Kenesi Qazaqstan halqy Assambleyasy men Últtyq qúryltaydyng strategiyalyq funksiyalaryn oryndaudy jalghastyratynyn aitty.

– Últtyq qúryltaydyng besinshi otyrysynda Memleket basshysy «birneshe jyl boyy múqiyat qalyptastyryp kele jatqan sayasy qúrylymnyng ýilesimdi týiini» retinde tarihy әri manyzdy úsynys aitty. Preziydent birqatar elderde bar Viyse-preziydent institutyn engizudi úsyndy. Memleket basshysynyng ózi atap ótkendey, «bizding jaghdayymyzda búl lauazymdy engizu memleketti basqaru prosesin túraqtandyrady. Sonday-aq biylik iyerarhiyasyn birjola aiqyndap beredi». Sonymen qatar reformalardyng jana kezeninde qogham damuynyng barlyq mәselesine qatysty túraqty jalpyúlttyq dialog jýrgizu ýshin auqymdy platforma retinde Qazaqstannyng Halyq Kenesin qúru úsynyldy. Atalghan organ halqymyzdyng yntymaq-birligin nyghaytugha yqpal etetin negizgi qoghamdyq-sayasy birlestikter men qúrylymdardy qosyp, Qazaqstan halqy Assambleyasy men Últtyq qúryltaydyng strategiyalyq funksiyalaryn oryndaudy jalghastyrady. Osy eki manyzdy institut boyynsha negizgi erejeler Konstitusiya dengeyinde tiyisti reglamentteudi talap etedi, - dedi.

Óz sózinde Erjan Jiyenbaev Viyse-preziydentting ókilettigine qatysty konstitusiyalyq ózgeristerge toqtaldy.

– Viyse-Preziydentti jalpy deputattar sanynyng kópshilik dauysymen bildirilgen Qúryltaydyng kelisimimen Preziydent taghayyndaydy. Viyse-Preziydentti qyzmetinen Preziydent bosatatyn bolady.

Viyse-Preziydent:

– Preziydentting tapsyrmasy boyynsha Qazaqstan Respublikasynyng halyqaralyq qatynastardaghy mýddelerin bildiredi;

– Qúryltaymen, Ýkimetpen jәne ózge de memlekettik organdarmen ózara is-qimyl barysynda Preziydentting atynan ókildik etedi.

Sonymen qatar Viyse-Preziydent Qazaqstan Respublikasy Preziydenti atynan Qazaqstan Respublikasynyng jәne shetelderding qoghamdyq-sayasi, ghylymy jәne mәdeni-aghartushylyq úiymdarymen qarym-qatynas ornatady.

Viyse-Preziydentting ózge de ókiletteri Preziydentpen aiqyndalady.

Viyse-Preziydent institutynyng engiziluine baylanysty Konstitusiyadan Memlekettik kenesshi turaly normalar alynyp tastalady. Konstitusiya dengeyinde Viyse-Preziydentke qoyylatyn talaptardy kózdeu qajet. Viyse-Preziydent ókildi organnyng deputaty bolmaugha, ózge de aqyly lauazymdardy atqarmaugha jәne kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyrmaugha tiyis. Óz ókilettikterin jýzege asyru kezeninde Viyse-Preziydent sayasy partiyanyng mýshesi bolmaugha tiyis. Múnday tәrtip sayasy bәsekelestikti arttyrugha jәne barlyq partiyalardyng damuy ýshin teng jaghdaydy qamtamasyz etuge baghyttalghan ústanymgha sәikes keledi, - dep týsindirdi.

Abai.kz