V Últtyq qúryltaydyng Syrdyng kiyeli topyraghynda, Qyzylorda qalasynda ótuin kezdeysoq qúbylys emes, tarihy taghylym men memlekettik sabaqtastyqtyng zandy kórinisi dep baghalaghan abzal.

Halqymyzdyng sanasynda berik ornyqqan «Syr eli jyr eli» jәne «Syr Alashtyng anasy» degen tereng mazmúndy tirkester atalghan ónirding tek geografiyalyq aumaq qana emes, últtyq biregeylikti qalyptastyrudaghy ruhany temirqazyq ekenin aiqyndaydy. Syr boyy Qazaqstannyng ótkeni men bolashaghyn jalghaytyn altyn kópir ispettes memlekettiligimizding bastau búlaghy bolyp sanalady. 1925 jyly dәl osy ólkede «Qazaq» degen tarihy esimning últymyzgha qaytaryluy memlekettilikting institusionaldyq jadysyn janghyrtsa, 2026 jyl sayasy jýiening jana arhiytekturasyn aiqyndap, el damuynyng kelesi bir manyzdy belesine ainalyp otyr. Búl ýderis ata-baba tarihynan nәr alyp, zamanauy memleket qúrudyng jarqyn ýlgisin kórsetedi.

Atalghan tarihy prosess 2022 jyly bastalghan «Kýshti Preziydent - Yqpaldy Parlament - Esep beretin Ýkimet» formulasynyng logikalyq jalghasy bolyp tabylady. Uaqyt talaby men qoghamdyq-sayasy evolusiya búl modelidi búrynghydan da keneyte týsudi qajet etti. Osy orayda V Últtyq qúryltayda jariyalanghan «Kýshti Preziydent - Yqpaldy Qúryltay - Esep beretin Ýkimet pen Halyq ýnin jetkizetin Halyq kenesi» atty jana formula memleketti basqaru isine qoghamnyng tikeley qatysu tetikterin kýsheytti. Múnday sayasy transformasiya halyqtyng pikirine qúlaq asatyn, әdilettilik pen ashyqtyqty tu etken demokratiyalyq qogham qalyptastyru jolyndaghy strategiyalyq qadam retinde qarastyrylady. Búl qúbylys biylik pen halyqtyng ortaq jauapkershiligine negizdelgen jana qoghamdyq kelisimning naqty kórinisi bolmaq.

Memleketting múnday institusionaldyq damuy ruhany janghyrumen jәne tarihy әdildikti qalpyna keltirumen tyghyz úshtasuy tiyis. Búl qúbylys jay ghana ótkenge kóz salu emes, tarihy sabaqtastyqtyng ýzilmes jelisin qayta jalghau bolyp tabylady. Óitkeni sayasy reformalar últtyq biregeylikpen susyndap, memlekettilikting san ghasyrlyq tәjiriybesimen astasqanda ghana bayandy bolmaq. Tarih memleketting ruhany immuniyteti ispettes bolsa, sol tarihtyng әr kezenin bir-birimen logikalyq túrghydan baylanystyratyn sabaqtastyq qaghidasy egemendigimizdi nyghaytudyng basty sharty sanalady. Biz tarihymyzdyng әr paraghyn, atap aitqanda ejelgi dәuirden býgingi janaru kezenine deyingi jolymyzdy tútas bir prosess retinde qabyldaghanda ghana irgesi berik memleket bolyp qala beremiz.

Osy rette Qazaqstannyng qúqyqtyq negizderine de memleketshildik túrghydan janasha kózqaraspen qarau ózekti bolyp otyr. 1995 jylghy Konstitusiya qazirgi memleketimizding irgetasyn bekitkenimen, 1993 jylghy 28 qantarda qabyldanghan Tәuelsiz Qazaqstannyng túnghysh Konstitusiyasynyng tarihy rólin úmytpau kerek. Sondyqtan 30 tamyzdyng memlekettik mәrtebesin saqtay otyryp, 28 qantardy Tәuelsiz Qazaqstannyng túnghysh Konstitusiyasy kýni retinde atap ótu memlekettilik tarihynyng ýzdiksizdigin aighaqtaytyn, sayasy sabaqtastyqty nyghaytatyn әdil sheshim bolmaq.

Qyzylorda qalasynyng 1925–1929 jyldary Qazaq respublikasynyng astanasy bolghany, sol kezende últtyq elitanyng shoghyrlanyp, memlekettik instituttardyng irgesi qalanghany barshagha mәlim. Osy tarihy manyzdylyqty eskere otyryp, Qyzylordagha «Qazaq memlekettiligining tarihy astanasy» mәrtebesin beru ótkenge kórsetilgen zor qúrmet jәne óskeleng úrpaqtyng tarihy sanasyn shyndaytyn manyzdy iydeologiyalyq qadam bolmaq. Búl bastama últtyq maqtanysh sezimin oyatyp, memleketshildik ruhty asqaqtata týsedi.

Memleketting tarihy sanasyn nyghaytudyng taghy bir manyzdy baghyty jer-su ataularyn janghyrtu arqyly elding ruhany kenistigin týgendeu bolyp tabylady. Bizding keng geografiyamyz myndaghan jyldyq tarihtyng kuәgeri әri ata-baba amanaty sanalady.  Sondyqtan Atyrau oblysyn Jayyq óniri, Batys Qazaqstandy Oral óniri, Shyghys Qazaqstandy Altay óniri, al Kókshetau aimaghyn Kókshe jәne Qyzylorda ónirin Syr eli dep atau turaly tarihy sananyng oyanuy retinde baghalanuy tiyis. Múnday tarihy ataulardy qalpyna keltiru tek atau ózgertu emes, halyqtyng ruhany tamyryna qayta oraluy jәne últtyq kodty saqtau jolyndaghy strategiyalyq manyzdy is. Jer atauy elding jady ekenin, al jadynan aiyrylghan últtyng bolashaghy búlynghyr bolatynyn este ústaghan jón.

Syr taghylymy bizge bir aqiqatty úqtyrady, yaghny shynayy memlekettilik tek zandar men basqaru jýiesinen ghana túrmaydy, ol ruhtyn, tarihtyng jәne úrpaqtar arasyndaghy altyn arqaudyng birligi bolyp tabylady. Qyzylordada ótken V Últtyq qúryltay bizding osy ruhany tútastyghymyzdy bekemdep, bolashaqqa nyq qadam basuymyzdyng kepili ispettes. Búl tarihy kezende memlekettik basqarudyng sayasy jýiesi týbegeyli transformasiyalanyp, biylik pen qoghamnyng jana demokratiyalyq arhiytekturasy qúrylyp qana qoymay, sonymen birge últtyq bolmysymyzdy aiqyndaytyn tarihiy-mәdeny kenistigimiz de týgendelude. Yaghny biz bir mezette memlekettik instituttardy janghyrtyp, sonymen qatar sanany otarsyzdandyru men tarihy әdildikti ornatudy qatar jýrgizip jatyrmyz. Búl qúbylys sayasy reforma men ruhany janghyrudyng ýndesken sәti bolyp sanalady. Ótkenning ónegesin býgingi reformalarmen úshtastyra bilsek, memleketimizding irgesi әrqashan berik, egemendigimiz mәngilik bolmaq.

Ghaly Dinmúhammed Ázimbayúly,

Qoldanbaly etnosayasy zertteuler instituty ortalyghynyng diyrektory, ekonomika ghylymdarynyng kandidaty, professor

Abai.kz