V ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ سىردىڭ كيەلى توپىراعىندا، قىزىلوردا قالاسىندا ءوتۋىن كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس، تاريحي تاعىلىم مەن مەملەكەتتىك ساباقتاستىقتىڭ زاڭدى كورىنىسى دەپ باعالاعان ابزال.

حالقىمىزدىڭ ساناسىندا بەرىك ورنىققان «سىر ەلى جىر ەلى» جانە «سىر الاشتىڭ اناسى» دەگەن تەرەڭ مازمۇندى تىركەستەر اتالعان ءوڭىردىڭ تەك گەوگرافيالىق اۋماق قانا ەمەس، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋداعى رۋحاني تەمىرقازىق ەكەنىن ايقىندايدى. سىر بويى قازاقستاننىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىن جالعايتىن التىن كوپىر ىسپەتتەس مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستاۋ بۇلاعى بولىپ سانالادى. 1925 جىلى ءدال وسى ولكەدە «قازاق» دەگەن تاريحي ەسىمنىڭ ۇلتىمىزعا قايتارىلۋى مەملەكەتتىلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جادىسىن جاڭعىرتسا، 2026 جىل ساياسي جۇيەنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن ايقىنداپ، ەل دامۋىنىڭ كەلەسى ءبىر ماڭىزدى بەلەسىنە اينالىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس اتا-بابا تاريحىنان ءنار الىپ، زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتەدى.

اتالعان تاريحي پروتسەسس 2022 جىلى باستالعان «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى بولىپ تابىلادى. ۋاقىت تالابى مەن قوعامدىق-ساياسي ەۆوليۋتسيا بۇل مودەلدى بۇرىنعىدان دا كەڭەيتە ءتۇسۋدى قاجەت ەتتى. وسى ورايدا V ۇلتتىق قۇرىلتايدا جاريالانعان «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى قۇرىلتاي - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت پەن حالىق ءۇنىن جەتكىزەتىن حالىق كەڭەسى» اتتى جاڭا فورمۋلا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قوعامنىڭ تىكەلەي قاتىسۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتتى. مۇنداي ساياسي ترانسفورماتسيا حالىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اساتىن، ادىلەتتىلىك پەن اشىقتىقتى تۋ ەتكەن دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق قادام رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل قۇبىلىس بيلىك پەن حالىقتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ناقتى كورىنىسى بولماق.

مەملەكەتتىڭ مۇنداي ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى رۋحاني جاڭعىرۋمەن جانە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋمەن تىعىز ۇشتاسۋى ءتيىس. بۇل قۇبىلىس جاي عانا وتكەنگە كوز سالۋ ەمەس، تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەس جەلىسىن قايتا جالعاۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ساياسي رەفورمالار ۇلتتىق بىرەگەيلىكپەن سۋسىنداپ، مەملەكەتتىلىكتىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسىمەن استاسقاندا عانا باياندى بولماق. تاريح مەملەكەتتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى ىسپەتتەس بولسا، سول تاريحتىڭ ءار كەزەڭىن ءبىر-بىرىمەن لوگيكالىق تۇرعىدان بايلانىستىراتىن ساباقتاستىق قاعيداسى ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ باستى شارتى سانالادى. ءبىز تاريحىمىزدىڭ ءار پاراعىن، اتاپ ايتقاندا ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى جاڭارۋ كەزەڭىنە دەيىنگى جولىمىزدى تۇتاس ءبىر پروتسەسس رەتىندە قابىلداعاندا عانا ىرگەسى بەرىك مەملەكەت بولىپ قالا بەرەمىز.

وسى رەتتە قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىنە دە مەملەكەتشىلدىك تۇرعىدان جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ وزەكتى بولىپ وتىر. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازىرگى مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتكەنىمەن، 1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قابىلدانعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ تاريحي ءرولىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان 30 تامىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساقتاي وتىرىپ، 28 قاڭتاردى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن ايعاقتايتىن، ساياسي ساباقتاستىقتى نىعايتاتىن ءادىل شەشىم بولماق.

قىزىلوردا قالاسىنىڭ 1925–1929 جىلدارى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولعانى، سول كەزەڭدە ۇلتتىق ەليتانىڭ شوعىرلانىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ىرگەسى قالانعانى بارشاعا ءمالىم. وسى تاريحي ماڭىزدىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ، قىزىلورداعا «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي استاناسى» مارتەبەسىن بەرۋ وتكەنگە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن شىڭدايتىن ماڭىزدى يدەولوگيالىق قادام بولماق. بۇل باستاما ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن وياتىپ، مەملەكەتشىلدىك رۋحتى اسقاقتاتا تۇسەدى.

مەملەكەتتىڭ تاريحي ساناسىن نىعايتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى جەر-سۋ اتاۋلارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ەلدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىن تۇگەندەۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ كەڭ گەوگرافيامىز مىڭداعان جىلدىق تاريحتىڭ كۋاگەرى ءارى اتا-بابا اماناتى سانالادى.  سوندىقتان اتىراۋ وبلىسىن جايىق ءوڭىرى، باتىس قازاقستاندى ورال ءوڭىرى، شىعىس قازاقستاندى التاي ءوڭىرى، ال كوكشەتاۋ ايماعىن كوكشە جانە قىزىلوردا ءوڭىرىن سىر ەلى دەپ اتاۋ تۋرالى تاريحي سانانىڭ ويانۋى رەتىندە باعالانۋى ءتيىس. مۇنداي تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ تەك اتاۋ وزگەرتۋ ەمەس، حالىقتىڭ رۋحاني تامىرىنا قايتا ورالۋى جانە ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءىس. جەر اتاۋى ەلدىڭ جادى ەكەنىن، ال جادىنان ايىرىلعان ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولاتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون.

سىر تاعىلىمى بىزگە ءبىر اقيقاتتى ۇقتىرادى، ياعني شىنايى مەملەكەتتىلىك تەك زاڭدار مەن باسقارۋ جۇيەسىنەن عانا تۇرمايدى، ول رۋحتىڭ، تاريحتىڭ جانە ۇرپاقتار اراسىنداعى التىن ارقاۋدىڭ بىرلىگى بولىپ تابىلادى. قىزىلوردادا وتكەن V ۇلتتىق قۇرىلتاي ءبىزدىڭ وسى رۋحاني تۇتاستىعىمىزدى بەكەمدەپ، بولاشاققا نىق قادام باسۋىمىزدىڭ كەپىلى ىسپەتتەس. بۇل تاريحي كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيالانىپ، بيلىك پەن قوعامنىڭ جاڭا دەموكراتيالىق ارحيتەكتۋراسى قۇرىلىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ايقىندايتىن تاريحي-مادەني كەڭىستىگىمىز دە تۇگەندەلۋدە. ياعني ءبىز ءبىر مەزەتتە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتىپ، سونىمەن قاتار سانانى وتارسىزداندىرۋ مەن تاريحي ادىلدىكتى ورناتۋدى قاتار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل قۇبىلىس ساياسي رەفورما مەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ۇندەسكەن ءساتى بولىپ سانالادى. وتكەننىڭ ونەگەسىن بۇگىنگى رەفورمالارمەن ۇشتاستىرا بىلسەك، مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى ارقاشان بەرىك، ەگەمەندىگىمىز ماڭگىلىك بولماق.

عالي دىنمۇحاممەد ءازىمبايۇلى،

قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور

Abai.kz