Qazirgi jahandanu dәuirinde investisiya – ekonomikanyng tynys-tirshiligin qamtamasyz etetin basty qan tamyry. Kapital kelmegen elde óndiris toqyraydy, jana júmys oryndary ashylmaydy, tehnologiya janarmaydy, al halyqtyng әl-auqaty bir orynda túralaydy. Qazaqstan da songhy jyldary osy aqiqatty aiqyn sezinip otyr. Resmy esepterde investisiya kólemi ósip jatqanday kóringenimen, ekonomikanyng naqty sektorynda daghdarys belgileri kýsheyip, qoghamda «nege ekonomika algha baspay otyr?» degen zandy súraq qoghamda jii qoyyla bastady. Búl súraqtyng týp-tórkininde investisiya tartudaghy jýieli kemshilikter jatyr.

Qazaqstangha sheteldik jәne ishki investisiya mýlde kelmey jatyr deu – shyndyqqa janaspaydy. Alayda kelip jatqan investisiyanyng kóp bóligi shiykizat sektoryna, yaghny múnay-gaz, tau-ken óndirisine baghyttalghan. Osy salalar elge qysqa merzimde valuta týsirgenimen, ekonomikany әrtaraptandyrugha, tehnologiyalyq serpilis jasaugha qauqarsyz. Óndeushi ónerkәsipke, ghylymgha, joghary qosylghan qúny bar óndiristerge salynatyn investisiya mardymsyz.

Nәtiyjesinde Qazaqstan ekonomikasy búrynghysha shiykizat baghasyna tәueldi kýide qalyp otyr. Múnay baghasy qúldyrasa – budjet qysqarady, últtyq valuta әlsireydi, inflyasiya ýdeydi. Múnday jaghdayda investor ýshin de túraqty әri boljamdy orta qalyptaspaydy.

Investor ýshin eng manyzdy faktor – zang ýstemdigi men institusionaldyq túraqtylyq. Ókinishke qaray, Qazaqstanda osy baghytta sheshilmegen problemalar jetkilikti. Zandardyng jii ózgerui, normativtik-qúqyqtyq aktilerding ózara qayshy kelui, sheneuniktik subektivizm – investisiyalyq klimatty әlsiretetin negizgi sebepter.

Keybir investorlar ýshin eng ýlken tәuekel – sot jýiesine degen senimning tómendigi. Elimizde, dauly problemalar tuyndaghan jaghdayda әdil sheshimge qol jetkizu qiyn degen pikir keng taraghan. Al qúqyqtyq qorghanysy әlsiz elge iri әri úzaq merzimdi investisiya kelmeytini belgili.

Investisiya tartu tek forum ótkizip, memorandumgha qol qoimen shektelmeydi. Búl – úzaq merzimdi, jýieli memlekettik sayasatty talap etetin kýrdeli prosess. Alayda Qazaqstanda investisiyalyq sayasat jii auysyp otyrady, basymdyqtar túraqsyz.

Bir kezende industriyalandyru turaly aitylsa, kelesi kezende sifrlandyru algha shyghady, odan keyin agroónerkәsip kesheni negizgi baghyt retinde jariyalanady. Múnyng bәri óz aldyna manyzdy, biraq naqty sabaqtastyq pen oryndalu mehanizmi joq jerde osy bastamalar deklarasiya kýiinde qalyp qoyady. Investor ýshin múnday belgisizdik – ýlken qauip.

Ekonomikanyng daghdarysqa tireluining taghy bir sebebi – kólenkeli ainalymnyng joghary dengeyi. Ashyq әri adal júmys isteytin biznes salyqtan jaltaratyn, beyresmy artyqshylyqqa ie subektilermen bәsekelese almaydy. Búl jaghday әsirese shaghyn jәne orta bizneske auyr soqqy bolyp tiyedi.

Sonymen qatar, naryqtaghy monopoliyalanu dengeyi de investisiyagha keri әser etedi. Belgili salalarda «tandauly» kompaniyalardyng ýstemdigi saqtalghan. Erkin bәseke joq jerde innovasiya da, investisiya da damymaydy. Investor naryqqa kire almaytyn bolsa nemese әkimshilik tosqauylgha tap bolsa, ol elden bas tartady.

Investisiya tek qarjy emes, ol – bilim, tehnologiya, basqaru mәdeniyeti. Qazaqstanda adamy kapital problemasy әli de ótkir. Bilim jýiesi enbek naryghynyng naqty súranysyna tolyq say kelmeydi. Kәsibi, tehnikalyq mamandar tapshylyghy, basqarushy kadrlardyng halyqaralyq standarttargha sәikes kelmeui – investor ýshin qosymsha shyghyn men tәuekel.

Kóp jaghdayda investor jergilikti kadrdy qayta dayarlaugha mәjbýr nemese shetelden maman tartugha tyrysady. Búl investisiyanyng tiyimdiligin tómendetip, jobalardyng iske asu merzimin sozady.

Týsingen adamgha, elimizdegi ekonomikalyq daghdarys – bir kýnde payda bolghan qúbylys emes. Búl – jyldar boyy qordalanghan qúrylymdyq jaghdaydyn nәtiyjesi. Qazaqstanda ekonomikanyng negizgi modeli әli de ekstraktivti, yaghny tabighy resurstardy óndiruge negizdelgen. Múnday modeli XXI ghasyrdyng talaptaryna jauap bermeydi.

Óndeushi ónerkәsipting әlsizdigi, innovasiyanyng tapshylyghy, ghylym men óndiris arasyndaghy alshaqtyq – ekonomikanyng ishki quatyn shektep otyr. Al ishki naryq әlsiz bolghan jaghdayda syrtqy shoktar el ekonomikasyn onay shayqaltady.

Daghdarystan shyghudyng jalghyz joly – investisiya tartudyng sapalyq jana modeline kóshu. Búl ýshin eng aldymen qúqyqtyq memleket qaghidattaryn naqty iske asyru qajet. Zang bәrine ortaq boluy tiyis, al memlekettik apparat bizneske seriktes retinde qarauy kerek.

Ekinshiden, ekonomikany әrtaraptandyru sóz jýzinde demeyik, naqty óndiristik jobalar arqyly jýzege asuy tiyis. Óndeushi ónerkәsipke, joghary tehnologiyalargha, eksportqa baghyttalghan salalargha basymdyq úsynu – úzaq merzimdi tabystyng kepili.

Ýshinshiden, adamy kapitalgha investisiya artpayynsha, qarjylyq investisiyanyng tiyimdiligi tómen bolady. Ghylym, bilim jәne innovasiya – ekonomikanyng jana tiregi boluy qajet.

Investisiya tartudaghy kemshilikter – Qazaqstan ekonomikasynyng daghdarysqa úshyrauynyng basty sebepterining biri. Búl kemshilikter jekelegen qatelikterden túrmaydy, jýieli sipatqa iye. Eger, el damu jolynda shyn mәninde jana kezenge ótemin dese, investisiyalyq sayasatty týbegeyli qayta qaraugha tiyis. Áytpese uaqytsha kórsetkishterge aldanyp, tereng ekonomikalyq problemalardy keyinge ysyra beru daghdarysty odan әri ushyqtyra týspek.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz