Keshe ghana kýnning kózi shyghyp, qar jipsip, shatyrdaghysy erip, tóbeden tamyp túr edi, býgin jel teristikke auysyp alypty. Jel teristikten soqsa kýnning kózinen payda joq. Qúdaydyng qúdireti sol, tórt qúbyla deymiz, biraq bәri birdey bizge jayly emes.

***

Qazaq shejiresin jazamyn dep, qaghaz basty bolyp sayasiy-qoghamdyq ómirden syrt qalyp qoyyppyz. Bir jaghynan sol jaqqa qaray basqyng da kelmeydi, biraq adamgha qoghamnan syrt ómir sýruge bolmaydy. Búl bizding qazaq azamattyq qoghamynyng dәstýri, Sovet ýkimeti qyryp-joyyp búl dәstýrdi toqtata almaghan.

Jas oqytushy kezimizde QarMU-dyng jataqhanasynda túrdyq. Kazarma siyaqty edi. Bir joly qysta әkem keldi. Ómirinde bir kelgeni. Qazir oilasam nemeresin saghynyp, bir iyiskeyin dep kelgen. Ertenine vokzalgha shygharyp saldym. Erte keldik. «Sen otyra túr» dep bir jaqqa ketip qaldy. «Qayda baryp keldiniz?» desem, «Vokzaldyng bastyghyna bardym. Bizding auyl ertede ýlken kolhoz bolghan, osy Qaraghandyndy etpen de, únmen de asyraghan. Avtobustaryng keyde birneshe kýn jýrmey qoyady, dúrys jýrgizinder dep aityp keldim» deydi.

Ózin osy elding azamaty degen adam qogham sharuasynan syrt bolmasa kerek.

***

Qúryltay turaly әngime biz jaqqa emis-emis kelip jatyr. Qyzylordada (Aqmeshit degen dúrys bolar edi) ótken qúryltayda parlamentti qúryltay ataugha kelistik deydi. Bireuler odan ne ózgeredi dep jatyr. Jurnalister qúryltaydy týsindirip berinizshi deydi.

Týsindirsem – Qúryltay degen Týrki-monghol halyqtarynyng imperiyalyq instituty. Oghyzdyng «qaghan» atanuyna qaraghanda Saq dәuirinde de bolghan shyghar, Ghún dәuirinde bolghany sózsiz. Imperiya qúramyndaghy úlys basshylary Qaghan/imperator saylaytyn kezde, ne úlystar arasynda mәsele tuyndaghanda Qúryltaygha jinalady. Onyng sәn-saltanatyn eki auyz sózben sipattau mýmkin emes. Qazirgi adam ony azdap kózge elestetu ýshin Olimpiada oiyndarynyng ashylu-jabylu saltanatyn esine týsirse bolady.

Qazaq handyghy zamanynda qúryltay boldy degendi eshqanday derekterden estimedim, qariyalar boldy dep jәne aitpady. Kenes boldy deydi (Kýltóbening basynda kýnde kenes t.b.), qúryltay turaly lәm-miym, derek joq. Kenes degendi ru aralyq mәselelerdi sheshetin biylerding ýlken jiyndaryna qatysty da qoldanady, atalyq әuletining de kenesteri bolghan (Saydalynyng sary kenesi t.b.).

HÝ ghasyrdyng 30 jyldary Qazaq handyghy qúrylghan song imperiyalyq instituttar júmys isteuin toqtatqan. Mysaly bizdegi Noqta agha instituty imperiyalyq dәuirde júmys istep túrghan, keyin tek estelik әngimeler ghana qaldy. Sol siyaqty qúryltay tarihy jadyda, shejirede bar, shynayy ómirde joq. Ekinshi jaghynan, osy imperiyalyq instituttarmen әuestenushilik bizge qanshalyqty paydaly? Orysqa aibat sheguge hәlimiz joq, biraq qyr kórsetuge qajet shyghar? Ol jaghyn politologtar aitsyn, qaydasyndar politologtar?! Qazaq tarihyn jazyp bitirsender, óz sharualaryna kirissender bolar edi.

Bizding bauyrlas ózbek kóp zaman Aqsaq Temirmen әuestendi, qane sodan kórgen paydasy? Qazir Ózbekstan tarihynda kózge badyrayyp túrghan qarama-qayshylyqtar bar. Mysaly, ortaghasyrlyq derekter Baraq han ózbekti bastap Úlyqbekti Samarqandqa quyp tyqty, sodan memleket daghdarysy bastaldy deydi. Eki kemening qúiryghyn ústaghan sugha ketedi. Bizding de dalbandap Altyn Ordagha, odan әri Shynghys hangha jarmasa bermegenimiz dúrys. Qazaq atynan mәrtebeli ne bar? Erkin deseng erkin, jauynger deseng jauynger. Qazaq sózi europalyq rysari úghymynyng balamasy, odan artyq ne kerek sizge?!

***

Dugin degen filosof Ortalyq Aziya men Kavkaz memleketteri degen joq, olar orystyng qaramaghanda boluy kerek dep, ony basqalary qostap jatsa kerek. Osy Dugindi kezinde Qazaqstan tóbesine kóterip jýrdi. Euraziya uniyversiytetining qúrmetti professory edi t.b. Qashan kórseng sol kezdegi rektor Myrzekeng kókemen qúshaqtasyp, ýsh qaytara shópildesip sýiisip jatqany. «Euraziyashyldyqtyn» osylay ayaqtalaryn bir adam boljamaghan ba?! Mәskeudin, KGB-nyng búrynghy otarlardy uystan shygharmau josparynyng bir baghyty osy. Nazarbaev bolsa bolmasa solargha qyzmet jasady, mýmkin әli de qyzmet jasap jýr. Búl shabuyl Kremliding aitaghymen bolyp jatyr deydi bizding ekspertter. Bolghany da jaqsy. Bizding komprador úry biylik, boykýiez halyq mýmkin esterin jinar.

***

Es jinau qiyn-au, es qalsa jinaugha bolady, qalmasa she? Toqaev 7 trln tenge kórshi elge (shamasy RF) qashyp ketti deydi. Súmdyq! Men bir júma búryn kishi qyzyma ýiimdi auystyramyn, jetpey túr degen song 1 mln tenge audardym. «Alatau sity bank/búrynghy «Jusan» aty-jónine qarasanshy, familiyamda túr ghoy degenime bolmady, meni kәdimgidey tekserdi. Sonda mening 1 mln-dy tekserip jýrgen bank 7 trln-dy nege teksermeydi? Endeshe búl úrlyq, aqshany shet elge shygharu tikeley eng joghary biylik tarapynan qoldau tauyp otyr. Ár jyly 12-20 mlrd dollar, mýmkin odan da kóp aqsha Qazaqstannan shet elge alayaqtyq jolmen shygharylady deydi. (Boqtayyn deseng oqyrmannan úyat).

Alayaqtar biylegen el boldyq. Bayaghyda Lenin «eki Resey bar» deushi edi, bizde eki Qazaqstan bar. Biri úry, komprador, úrlaghan baylyghyn shet elge tyghyp, qazaqty әr minut-saghat sayyn satyp jatqan Qazaqstan, ekinshisi mandayynyng terin tógip, jazdyng ystyghynda, qystyng suyghynda enbek jasap, malyn ósirip, eginin oryp, ózge qyzmetin atqaryp, bazarda kýnkórisin tauyp jýrgen Qazaqstan. Búl ekeui erteli-kesh shekispey qoymaydy, tarihtyng zandylyghy sonday.

***

Osy shekisuding aldyn alatyn zandar jinaghyn biz Konstitusiya deymiz jәne ony biylikting ynghayyna qaray ózgertuden sharshamaymyz. Ol Konstitusiya dúrys júmys istep te túrghan joq, Nazarbaev onyng bedelin bayaghyda ketirgen, biraq «na vsyakiy sluchay» ózgertip qoyamyz.

Búl joly Konstitusiyanyng 84 payyzy ózgeredi deydi, osyny estigen song jana jobany sholyp shyqtym. Bizding zangerlerding júmysy, solardyng pikiri manyzdy, al men etnolog/antropolog retinde ne aita alamyn? Degenmen bizge de júmys bar eken, men ózime jaqyn bir ghana ereje turaly aitayyn. Búl 22-shi bap, birinshiden, әr adam ózining qay últqa jatatynyn ózi aiqyndaugha, ony kórsetuge ne kórsetpeuge qúqyly, ekinshiden, әr adamnyng ana tilin, mәdeniyetin qoldanugha, qarym-qatynas jasau, tәrbie beru, oqu men shygharmashylyq tilin erkin tandaugha qúqyghy bar. Esterinizde bolsa men birneshe jyl boyy «әr adam ózining qay últqa jatatynyn ózi aiqyndauy kerek» degendi aityp-jazyp kelemin. Qazaq tiline, diline, mәdeniyetine, әdet-ghúrpyna kóshting eken, sen etnikalyq jaghynan kim bolsang da qazaq últynyng ókilisin. Osy týsinik aqyry Konstitusiyadan kórinis tapty, endi qoghamdyq úiymdar batalasu arqyly búl prosessti әdemilep rettep, beyimdep jiberui kerek.

Biraq osy bapta bir odaghay sóz túr, ol «әr adam ózining qay últqa jatatynyn ózi aiqyndaugha, ony kórsetuge ne kórsetpeuge qúqyly» degen sóilemdegi «últ» degen sóz. Eger QR-da bir ghana últ bolatyn bolsa, yaghny bir memleket- bir últ (nation-state), onda basqa últtar bizge qaydan keldi? Búlar shamasy mening «Qoldanbaly etnosasy zertteuler institutyna» arnayy jazyp bergen «Nasionalinoe stroiytelistvo v RK: istoriko-etnologicheskiy obzor» degen dýniyemdi oqymaghan. Qazaqsha týsinbey qalady-au dep orys tilinde jazyp berdim, kitap qylyp shygharyndar, taratyndar dedim, endi kelip etnos pen últtyng aiyrmashylyghyn Konstitusiya jobasyn jasaghandar týsinbey otyr. Qúday saqtaghanda búrynghy «QR kóp últty memleket» degendi alyp tastapty, búghan da shýkir.

***

Sonymen búl postty da jazyp bitirdik, dalagha shyqtym, kýnning kózi jarqyrap túr (Jýsipbekting kýnning kózin sipattaytyn «Kýnikeyding jazyghyn» oqynyzdarshy), teriskeyden soqqan jel sәl sayabyrsypty, biraq salqyn.

Degenmen kýnning kózi jenbey qoymaydy, bizge de jarqyraghan jaz keledi. Osy aqpan janbyrmen ayaqtalyp, nauryz qarmen bastalady ma, sonday birdeme bolsa kerek.

Prof. Jambyl Artyqbaev

Abai.kz