Men aqiqatty menshiktene almaymyn,
tek qisyndar shemasyn ghana úsyna alamyn.
Serikbol Qondybay, mifolog.

Qazaq tili bir ghasyr boyy óz jazu jýiesin tappay keledi. Biz әlipby auystyrdyq, emle týzedik, ereje janarttyq. Biraq bir shyndyq bar: qazaq jazuy әli kýnge óz tabighatyna say jýie tapqan joq.

Biz qarip pen әripti týzep jýrmiz, al jýiede sharuamyz bolmay otyr. Biz tanbany ózgertumen әure boldyq, biraq tilding zanyn eskermedik. Sonyng saldarynan býgingi qazaq jazuy – óz tiline emes, bóten jýiege beyimdelip, aqyry túiyqqa tireldi. Áriyne, jazu jýiesi endi qalyptasa bastaghan tiltanu tarihy izdeniske týskeni jón: 1913 jyldan bastap 1934 jylgha deyingi aralyqta bir ghana «Oqu» sózining OQU, OQÚU, OQYU, qaytadan OQÚU týrinde 4 týrli jazymgha úshyrady. Biraq búl әldenening dúrys emestigin anghartatyn jayt edi.

Qazaq tilining flektiv emes agglutinativ tilder tobyna jatatynyn tanytqan teoriya HH ghasyr basynda ghana taray bastady.  Búghan alghyshart bolghan HIH ghasyrdaghy nemisting A. Shlegel, X. Shteyntal, V. Gumbold, A. Shleyher siyaqty lingvisterining tilderdi morfologiyalyq jikteuge negizdegen ilimderi bolatyn.

Áriyne, qazaq tilining ýndestik zanyna baghynatyn agglutinativ til ekenin erte bilgen A. Baytúrsynúly atamyzdan bastap, kýni býginge deyin tilimizding ýndestik zanyna qatysty tabighatyn ashugha qosylghan ýlester az emes, jetkilikti. Biraq búl enbekterding barlyghy da sol bayaghy aksentologiya dybystanym amalyna iyek artqandyqtan, tilding tól tabighatyn ashugha tolyq resurs bola almady. Búghan basty aiyp – tiltanudyng tarihy emes, tiltanym ghylymynyng teoriyalyq qyryn ketkendigine qyzyl imperiyanyng iydeologiyasy shyrmaghan búghauda bolghandyghymyz.

Eng qauiptisi – búl daghdarys kózge kórinbeydi. Biz «dúrys jazyp jýrmiz» degen oidamyz. Biraq jazym aitymgha qayshy. Emlemiz – ýndestik zanyna qayshy. Álipbiyimiz – tilimizding tabighatyna jat.

Osydan tuyndaytyn súraq: biz әlipbiydi damytyp jýrmiz be, әlde tildik jýieden adasyp kelimiz be? Búl saualgha jauap beru jolynda 2024 jyly A.Baytúrsynúlynyng «Jana emle» atalghan enbegining songhy nýktesi qoyylghanyna 100 jyl jәne Q.Júbanovtyng tughanyna 125 jyl tolu qarsanynda jariyalanghan «Qazaq tilining singevit jazu jýiesi» tújyrymdamasyn júrtshylyqqa týsindiru ýshin osy maqalany jariyalap otyrmyz. Qúrmetpen – Serik Erghaliy.

TIL TABIGhATY MEN JAZU JÝIESI

Qazaq tili – agglutinatiyv/jalghanbaly til. Onyng negizgi túrghysy – ýndestik zany. Sózding әr buyny bir-birimen ýilesip, tútas dybystyq jýie qúraydy. Biraq buynnyng ýilesimin qúraytyn ne? Singormologiya ghylymymen aiqyndalghan singema degen ýndes qosar dybystar. Búl tújyrymgha belgili singormolog-ghalym Álimhan Jýnisbekting «Singormologiya» enbegine (Alimhan Junisbek. «Singormologiya ily neizvestnyy singarmonizm», «Abzal-Ay» baspasy, Almaty, 2020 j.) sýienip otyrmyz. Qazaq tili fonologiyagha emes, singormologiyagha qarap taldanatyny osy enbekte dәiektelgen.

Al bizding jazu jýiemiz – flektiv tilderge tәn alfavitke bir ghasyr boyy sýienip keledi, yaghni, әr dybysty jeke tanbamen beruge negizdelgen. Al әr dybysty fonologiyada «fonema» ataydy da, sony dybys jýiesining birligi/edinisasy sanaydy. Qazaq jazuynyng bir ghasyr boyy nelikten flektiv jazuly jýiege baghynbay kelgenine jauap osy tústa. Al biz ony shyryldatyp, zorlap baghyndyra jazyp jýrmiz. Osy eki týrli tabighattyng qaqtyghysy qazaq jazuynyng ghasyrlyq mәselesine ainaldy. Búny әli bayqamay otyrmyz.

Sonyng kesirinen qazaq tilinde:

• jazym men aitym alshaq;
• emle kýrdelendi, bir birine qayshy qaghidalar tudy;
• til tabighaty kómeskilendi, ýndestik zany ayaqasty bolyp jatyr.

Qazirgi 42 әripten túratyn әlipby shyn mәninde qazaq tilining emes, orys pen qazaqqa ortaq jazym jýie ekeni jәne ol qazaq tilining paydasyna sheshilmegendigi talay aityldy, jazyldy. Demek, biz óz tilimizdi ógey tilding jýiesine salyp, ózgening erejesimen jazyp, oqyp, sóilep otyrmyz.

Á.Jýnisbek búl enbekte  bylay jazdy:

• Ýndi-europa flektiv tilderining (mysaly, orys) aksentti (ekpinshil) dybys taldanym amaly – aksentologiya;
• Ontýstik-aziya buynshyl tilderining (mysaly, qytay) әuendi (buynshyl) dybys taldanym amaly – tonologiya;
• Oral-altay agglutinativ tilderining (mysaly, qazaq) әuezdi (ýndesim) dybys taldanym amaly singormologiya –dedi.

Búl neni bildiredi? Demek, qazaq tilining dybystanu salasy týgelimen ekpinshil dybys taldanym amalyna týsip ketken! Yaghny aksentologiyany jastyq etip, al tól dybys taldanym amaly – singormologiyany tәrk etip kelgen! Búdan әri tilding aitymy men jazymy ýndi-europalyq flektiv tilderding aksentologiya amalymen jatyp-túryp jatyr degen sóz. Búl óz ýii joq, jaldamaly pәterdegi janúyanyng túrmysynday nәrse.

Sol sebepti de, ekpin atymen joq qazaq tiline biz «qazaq tilinde sózding songhy buynyna ekpin týsedi» degen «ekpindi» ereje shyghardyq. Al әrbir qazaq sózining songhy buynyn ekpindetip sóilep kórinizshi: aua jetpey túnshyghyp qalasyz. Búl – óz tilimizge ógey tilding zandylyghyn tyqpalaudyng kórinisi. Singormologiyada aksentologiyadaghyday ekpin joq, mýmkin emes.

Taghy bir dertke nazar audarayyq. Qazaq tilining jatyp-túruy býginde buyngha baylanyp qalghan. 1 synypqa kelgen qarshaday balagha buyndy oqytyp, basyn qatyramyz: ashyq buyn, túiyq buyn... Onymen qoymay, әripti endi tanyghan balagha buyngha bólip oqytamyz. Osylaysha qarip tanyghan bala birden ejiktep oqugha krisuding ornyna buyntanu qaghidasymen basyn qatyryp, oqu tәjiriybesi tejeledi, sodan tilden bezedi. Au, buynsyz jerge pyshaq úrpay-aq, әrippen tanysyp alyp, ejiktep oqugha nege kirise bermeydi? Sonda sózdi oqu ýshin de onyng qanday buynnan túratynyn, ony qalay bólu keregin, qaytip oqitynyna bas qatyru qaydan kelgen talap?

Óz basym 1968 jyly 1 synypqa barghanda әlippemizde buyn bolghan joq, birden ejikteuge kóshtik te, 1 aigha jetpey jýrgizip oqyp kettik. Al qazyrghy bala buyngha sýrinip oqy almay, oqyghasyn ol sózding ne ekenin tany almay, aqyry oqugha degen yntasy qashyp, qazaq tili degende azar da bezer bolatyn jýgirmekke ainalyp, orystanyp jatyr...

Mysaly: astana degen sózdi búryn a+ys+ty+a+ny+a  - «ASTANA» dep oqy salmaushy ma edik? Al endi: as+ta+na dep buyndatyp baryp oqytady. Búl jerde balagha birden mәtindi oqudyng ornyna eki prosesti mengeru talap etiledi.  Biraq búny zerek oqushy ne dayyndyghy bar bala ghana oqy alady. Al qaripti endi tanyghan bala oqy almaydy.

Sonda ne degimiz kelip otyr?  Jogharyda atalghan enbektegidey ýndeskish dybystardyng jýiesinen túratyn qazaq tilin qytaydyng buynshyl dybys taldanym amaly – tonologiyagha salyp jiberdik degimiz kelip otyr!

Qazaq tilin aityp, jazugha buyn taqyryby kerek pe? Joq, kerek emes! Ashyq-túiyq buyndardy filologtar men lingvister oqy bersin, talday bersin. Balanyng basyn qatyryp kerek emes. Ony teoriyashyldar qarastyra bersin. «Sonda qalay? Tasymaldy qaytemiz?» - deushiler mindetti týrde shyghady. Tasymalgha bas qatyryp kerek emes. Býgingi tilderde tasymal mәselesi de, ózi de joq. Júrtty tilden jerkentetin teoriya men erejeden, basy artyq shekteuding bolmaghany dúrys!

Y MEN U: ShEShILMEGEN ShIYELENIS nemese JÚBANOV KÓRSETKEN JOL

Qazaq jazuyndaghy eng ýlken týitkil – Y men U dybystary. Búl mәsele býkil HH ghasyrdy kóktey ótip, bizding dәuirge jetip otyr.

Sodan beri:

• Y bar ma, joq pa?
• U – dauysty ma, dauyssyz ba?
• Qosar ma, dara ma?

degen súraqtar әli kýnge jalghasyp keledi. Bir ghasyr boyy sheshilmegen mәsele – jýiening qate ekenin kórsetip otyr.

Bizding maqsat - mәseleni qozdatu emes, qozghau da emes, sheshuge ýles qosu. Shyndyghyna kelgende Y men U mәselesi bir ghasyr boyy aksentologiya taldam amalyna sýienip qana zerdelenip keldi, biraq  búl dybystardyng tabighaty aqyry tolyq ashylmay qaldy.

Qúdaybergen Júbanov búl týitkildi erte týsindi. Ol Y men U-dyng  dara emes, qosar dybystar ekenin erte sezgen birden bir ghalym. «Qosar ma, dara ma?» («Qazaq til bilimining mәseleleri» Qosar ma, dara ma?, 1935 j.) degen maqalasy arqyly til bilimining túnghysh professory alghash ret qazaq tilining dybys taldau amaly singormologiya ekenine manday tiregen edi. Agglutinativ tilderge arnalghan teoriyanyng sol kezende mardymsyz boluynan ol múny kósilip sheshe almady, uaqyty da bolmady. Erte atylyp ketti.

Singormologiyagha barynsha dendegen Q.Júbanov әlgi dauly dybystardy dara emes, «qosar dybystar» atauy mәseleni sheshuge degen bir qadam boldy. Sóitip ol aksentologiya túrghysynan әr dybysty dauysty-dauyssyz ne jarty dauys degen baghalardan aryltyp, olargha singormologiya túrghysynan qarady.  Búny Á.Jýnisbekting «Singormologiya» enbegining mazmúny boyynsha baghalasaq: Y men U dybystary – qosarlar, yaghny singemalar – ýndesken әri ýilesken, qosarlasqan dybystar.

Búl kirisim – qazaq jazuyn ýndestikke beyimdeuding alghashqy ghylymy qadamy edi. Biraq ol tolyq jýzege aspady da, búl lingvistikalyq prinsip búrmalanghan kýii 1940 jyly «kirilsheni» engizu kezinde qazaq әlipbiyin orystandyrugha paydalanypylyp ketti. Naqtyraq aitsaq, kәzirgi 42 әripti әlipbiyde búrmalanghan singemalar bar: Ya – yia, iyә; Yu – iyu, yiu, ýiu, úiu; Y – iyy, yi, iy, úi,ýi; U – úu, ýu, iu, yu.

Búlardy teoriyalyq jaghynan ashugha kәzirgi tiltanym qúlyqty emes, biraq biz ashyp kóreyik:  Ya men Yu orys tilinen engen sózderdi jazugha arnalghan әripter siyaqty bolghanymen, búl býginde qazaq sózderin jazugha da qoldanylatyn zandylyqqa ainaldy, ony biz bayqamay qaldyq:

qoYamyn – qoYAmyn

qoY – qoYÚU

soY – soYÚU

qIratu – qYIratÚU

jInau – jYInaÚU

kýlU – kýlÝU

jylaU – jylaYU.   Búl býginde qazaq jazuyn tiyimdendirip túrghan ýlgi, biraq búl teoriya túrghysynan emes, til tabighatynyng praktikalyq iytermeleuinen mәjbýr etilgen emle. Óitkeni, býgingi erejeler nelikten búlay jazu keregin týsindire almaydy, bar bolghany jazudy tiyimdi, yqsham etu ýshin degen osal interpretasiya beredi.

Áriyne atalghan әripter orys dybystaryn sol kýiinde jazyp, aitu ýshin de enip ketti. Áuelgi basty maqsat sol bolatyn, biraq janama týrde әldebir qúdyret bizge jasyryn týrde singarmologiyalyq jazymdy kirgizip jibergen.

SINGORMOLOGIYa: TILDING ShYN TABIGhATY

Qazaq tilin óz tabighatymen týsindiruge tyrysqan ilim – singormologiya. Búl teoriya boyynsha:

• tilding negizi – jeke dybys emes, ýndesim;
• dybystar ýilesip, singema qúraydy;
• jazu sol ýndesimdi beyneleui kerek.

Yaghny qazaq tilin aksentologiya amalymen «fonema» arqyly emes, singormologiya amalyn qoldanyp «singema» arqyly týsinu, túshynu qajet.

Qazaq tilining singormologiyalyq birligi – fonema emes, singema, yaghny ýilesken, ýndesken, qosaqtalghan dybystar.

Agglutinativ tilderde buyn — morfemalyq úiymdasugha jaqyn;
flektiv tilderde buyn men morfema ajyranqy.

Singormologiya túrghysynan qaraghanda, qazaq tilindegi negizgi úiymdastyrushy birlik — jeke fonema emes, ýndesken buyndyq keshen. Sondyqtan Á.Jýnisbek buyndy jay ghana fonetikalyq bólshek emes, ýndesimning tútushysy/nosiyteli retinde qaraydy. Singormologiyada buyn dybystardyng mehanikalyq qosyndysy emes, ýndesimning iske asu formasy. Sol sebepti qazaq tilinde: buyn — tek dybystyq qúrylym emes; ol singarmoniyanyng iske asu alany. Osy sebepten didaktikada buyndy sheshushi element retinde qarastyru artyq.

Singevit iydeyasynyng týbinde de osy jatyr:
- jazu jeke dybysty emes,
- ýndesken buyndyq-singemalyq qúrylymdy tanbalauy kerek.

Dәlirek aitsaq: Qazaq tilinde buyn — fonetika men morfologiyanyng arasyndaghy ýndesimdik kópir, singemanyng iske asu formasy. Sondyqtan qazaq tilining jazu jýiesi fonemagha emes, buyndyq-ýndesimdik qúrylymgha sýienuge beyim.

Mәselening týbi — «dauystyny mindetti týrde tolyq tanbalau kerek pe?» degenge tireledi. Singemagha sýiengen buyndyq jazuda dauysty dybystardy tolyq әri daralap tanbalau mindetti emes. Óitkeni agglutinativ qazaq tilinde dauysty kóbine jeke ómir sýrmeydi, ol ýndesim arqyly aldyn ala boljanyp túrady.

Mysaly: b+l+n → «býlin», «býlýn», «bilin» emes, kontekst pen ýndestik bir núsqany ózi tandaydy;

q+z+q → qazaq;

j+r+k → jýrók/jýrek tiptes ýndestikpen oqylady. Múnda basty aqparatty dauyssyz qanqa men singema beredi.

Búl — jana nәrse emes. Kóne týrki runikalyq jazuynda da dauystylar tolyq tanbalanbaghan. Arap grafikasynda da solay. Tóte jazuda da sol qúbylys bar. Sebebi ýndestik zany bar tilderde dauystyny tolyq jazbay-aq tanugha mýmkindik mol.

Singevitting iydeyasy: dybysty emes, ýndesimdi jazu.

Sondyqtan: dauystyny «jasyru» emes, ony singemanyng ishinde beru kózdeledi. Mysaly qazirgi «su» sózin alayyq.

Flektiv taldau: s + u

Singormologiyalyq taldau: súu degen ýndes kompleks, biraq ony tolyq jazu mindetti emes, óitkeni S singemasy men sózding ýndestik órisi qalghanyn anyqtaydy.

Sol sebepti singevit logikasynda: әr dybysty jipke tizgendey bólek tanbalau artyq; jazu buyndyq-ýndesimdik modelge sýienedi.

Biraq múnda óte manyzdy mәsele bar: dauystyny mýlde alyp tastaugha bolmaydy. Óitkeni qazaq tilinde dauysty:

• buyn qúraydy;
• ýndestikti basqarady;
• morfemalyq aiyrmany ajyratady.

Sondyqtan singevitting logikasy: dauystyny tolyq joi emes; tek boljanatyn, singarmoniyamen anyqtalatyn pozisiyalarda yqshamdau.

Mәselen:

• shygharylym → shygharlm/shgharlm
• tәuelsiz → tәuelsz
• býlinu → býlnu.

Biraq: til / túl / tól sekildi omonimdik qauip tusa, nemese ýndestik búzylsa, onda dauysty mindetti týrde jazylady. Sondyqtan singevit taza «dauyssyz jazu» emes. Ol: ýndestikke senetin jazu. Dәlirek aitsaq: fonemalyq jazudan singemalyq jazugha kóshuge mәjbýrleydi. Al múnda buyn: tek aitym emes, aqparat tasushy ýndes qúrylymgha ainalady.

Sayyp kelgende, biz tarihtyng shógindisine ainalghan úryn/runa jazudyng qaghidatyn tiriltip otyrmyz. Biraq ol býginge tolyq iske asady degen sóz emes, býgingi dәuirge iykemdep, layyqtap, erejelep paydalansaq – biz óz tilimizding tól tabighatyn altyn adamnyng kiyimindey jarqyratyp shygha kelemiz.

SINGEVIT DEGEN NEMENE?

Á.Jýnisbek singarmo jazu jýiesining barlyq terminderin qalyptastyryp ketti, tek singevit jazu jýiesin «alfaviyt» kýiinde qaldyrghan. Biraq aksentologiyanyng alfaviyti jazu jýie retinde singarmologiyagha jaramaydy, onyng ózine tәn SINGEVIT jazu jýiesi bar. Sony moyyndauymyz kerek. Onyng kestege týsken týry mynau, biraq búndaghy qosar dybystardy jattap, bas qatyrudyng keregi joq, búlar kýndelikti auyzdan shyqqan sózderde aitylyp jýr. Bar bolghany Tilding tól tabighatyn týsinip alsaq – bolghany. Qazaq tilindegi birlik fonema emes, singema, osy singemalar basqa dauysty-dauyssyz qosaryn jasaqtap, Qúdaybergen Júbanovsha aitqanda «qosar» dybystar, ony ghylymda allosingemalardy tudyrady. Biz qazyr batystyng flektiv tilderine baghynyp, allofonemalardy qoldanyp jýrmiz. Al buyndardy qytay tili sekildi tonologiyagha baghynghan allotonemalargha ainaldyryp jiberdik.

QAZAQ SINGEVIYTI (AGGLUTINATIV JAZU JÝIESI BOYYNShA)

*Búl dauyssyz allosingemalar sany Á.Jýnisbekte – 66, biz oghan 56 ýnshe qostyq, dauyssyz ýnsheler sany barlyghy – 122; dauysty ýnshelerdi qosqanda, allosingemalardyng jalpy sany - 131. Búlardy sәikesinshe 28 tanbamen jazu mýmkindigi bar.

Qazaq tiline arnalghan tól jana jazu jýiesi 9 dauysty allosingema (3 singema), dauyssyz 122 allosingemadan (17 singema) túratyn agglutinativ tilge arnalghan týrki tilderi arasynda túnghysh fonografiya jýiesi bolyp tabylady. Atalmysh fonografiya jýiesin alfavit emes, singevit atap otyrmyz. Óitkeni, búndaghy jazu birligi әripter emes, singotanbalar bolyp tabylady. Alfavitte әripter fonemalardy tanbalaydy, al singveitte singemalardy әrippen jazyp, oqu qiyn.

Qazirgi emle – qayshylyqtar jidasy. Býgingi jazuda orfografiya men orfoepiya bir-birine qarsy túr. Mysaly: «býlinu» dep jazamyz, biraq «býlýnýu» dep aitamyz,  «qiilastyruy» dep jazamyz, biraq «qyiúulastyrúuú» dep dybystaymyz.

Múnday qayshylyqtar jýzdep kezdesedi. Búl – jazudyng til zanyna baghynbay otyrghanynyng aiqyn dәleli. Sol sebepti flektiv jazymnan singojazymgha kóshu erikkenning ermegi emes bolmasa jazu kólemin yqshamdaudy maqsat etkendikten emes, orfografiyany tiyimdi әri tilding tól tabighatyna qaytarudan tuyndaghan múrat.

SINGEVIYT: JAZUDYNG JANA ÝLGISI

Singevit – agglutinativ tilderge arnalghan jazu jýiesi. Onyng negizi: bir dybys emes, bir ýndesim (singema) – bir tanba.

Búl jýie:

• ýndestik zanyn tolyq paydalanady;
• artyq әripterdi qysqartady;
• jazudy yqshamdaydy;
• aytym men jazymdy jaqyndatady.

Búl kórinister myna kestede aiqyn bayqalady.

21-joldaghy sóz singevit jazuy boyynsha erekshe erejeni talap etedi.

Singarmo jazu jýiesi ýnemdeu ýshin emes, til tabighatyn saqtau ýshin jәne tútushygha singormologiyanyng qyzyghyn kóru ýshin qajet. Negizgi týiin mynada jatyr: qazaq tili fonemamen emes, ýndesimmen úiymdasady. Sondyqtan klassikalyq europalyq: «әr dybysqa jeke tanba»
qaghidaty qazaq tiline tolyq kele bermeydi. Singormologiyanyng eng myqty jeri de — osyny anghartuy.

Mysaly, kәdimgi fonologiyalyq modelde: dybys → negizgi birlik.

Al singormologiyada:

• ýndes keshen,
• singema,
• buyndyq ýndesim negizgi rólge shyghady.

Sondyqtan «buyndy dauystydan aiyryp jazugha bolmay ma?»
degen súraq ózekti. Óitkeni búl jerde mәsele: «dauystyny jazu-jazbauda» emes, «tildegi aqparattyng qay qabatta saqtalatynynda».

Qazaq tilinde aqparattyng edәuir bóligi:

• ýndestikte,
• buyn qúrylymynda,
• singemalyq óriste saqtalady.

Sol ýshin kóne týrki jazuy da, tóte jazu da, tipti qazirgi qazaq emlesining ózi de jasyryn týrde singevittik elementterdi qoldanyp jýr.

Mysaly:

su → súu

my → myi

qoi → qoyu

ýy → ýiu

Búlar — kәdimgi fonemalyq jazugha syimaytyn qúbylystar. Eng manyzdy nәrse: qazaq jazuy is jýzinde әldeqashan jartylay singevit bolyp ketken. Tek teoriyasy tolyq ornyqpaghan. Sondyqtan qazirgi qazaq emlesi:

• jartylay fonemalyq,
• jartylay buyndyq,
• jartylay singarmo,
• jartylay flektiyv
  gibrid kýide túr. Mine, barlyq dau osydan shyghady.

TARIHY DÁLEL

Singevit – oidan shygharylghan jýie emes. Ahmet Baytúrsynúlynyng tóte jazuynda: bir tanba birneshe dybysty qamtydy. HH ghasyr basyndaghy jazbalarda singarmo jazu qazaq tәjiriybesinde búrynnan bar -  E.Maralbekting «Qazaq emle erejelerining qalyptasu tarihy» maqalasynda erejelerding naqty sipatyn kórsetu ýshin týp núsqagha dәlme-dәl transkripsiya jasalghan myna sózderding sol kezdegi jazyluyna mәn berelik:

• dausty – dauysty
• noqatsz – noqatsyz
• qoyylb – qoyylyp
• búunda – buynda
• jazlmaydy – jazylmaydy
• búun – buyn
• ashq – ashyq
• sózdng – sózdin
• sonnda – sonynda
• astnda – astynda
• bolmaghandqtan – bolmaghandyqtan
• әzrge – әzirge
• útrly - útyrly
• tk – tik
• әlpbiyinen – әlipbiyinen
• múnng – múnyn
• ýshkl – ýshkil
• qalbty – qalypty
• búuynnda – buynynda.

Singevit emle kókten týsken joq, búl «eles» týrinde ýnemi kórinis tabumen keledi. Dәl osy kóriniske jatqyzugha bolatyn jayttardy filologiya ghylymdarynyng doktory, professor,   Baghdan Momynovanyng
(«Qazaq» gazetindegi emle, audarma jәne grammatikalyq erekshelikter, tilalemi.kz/kz portaly. https://tilalemi.kz/kz/news/qazaq-gazetindegi-emle-audarma-jane-grammatykaliq-erekshelikter.html)  maqalasynan tabamyz:

«... qazirgi Qytay Halyq Respublikasynda túratyn diaspora jazuyn jana tóte dep shartty týrde aldyq – B.M.) dybystardyng tanbalanuyndaghy erekshelikter mynalar:

1. Birinshi buynda jәne ekinshi buynda,da a dybysy jazylmaydy: hbr – habar.
2. Sóz basynda y, i anyq estiletin sózderde búl dybystar týsirilip jazylady: ntymaq – yntymaq, s – is, t.b.
3. Bir buyndy sózderdegi y anyq estilse de, jazylmaghan: jl.
4. Sózding birinshi buynynda anyq estiletin y, i týsirilip jazylghan: qlady – qylady, jlqy – jylqy, mrza – myrza.
5. Sóz ortasyndaghy i, y dybystary anyq estiletin bolsa da, atalghan dybystar týsirilip jazylghan: bólm – bólim, qatn – qatyn, alghs – alghys, orscha – oryscha, jgtder – jigitder, t.b.
6. Sózding songhy buynynda anyq estilse de, y, i dybystary tanbalanbaghan: úrlq-zorlq – úrlyq-zorlyq, bols – bolys, t.b.
7. Sózding sonyndaghy y, i dybystary tanbalanghan: týrli, mamdary – imamdary, t.b.
8. Qosymshalar qúramynda y, i dybystary bolsa, týsirilip jazylghan: jәrdemnng – jәrdemnin, kórsetb – kórsetib, jatr – jatyr, iyesnde – iyesinde, t.b.
9. Sóz basynda y estiletin jerdede y týsirilip jazylghan: mamdary – imamdary.
10. Sóz basynda ó estiletin sózderde ó jazylmaydy, eger sóz jinishke aitylatyn sóz bolsa, sóz basyna dәiekshe qoyylady: zi – ózi.
11. Qazirgi kezde uaghda týrinde dybystalyp, aitylatyn sózder oghda týrinde jazylghan. O dybysy sózding birinshi buynynda otr siyaqty sózderde de jazylady.
12. Jinishke aityluy tiyis sózderding aldyna dәiekshi qoyylghan, mysaly: «br» (dәiekshemen), «brn bri», «tli» (aldynda dәiekshe qoyylghan), «ýchn» (dәieksheli), «msilesi» sózinde «y»-nyng ýstinde dәiekshe qoyylghandyqtan, jinishke bolyp oqylady, sonyndaghy «y» da «i» bolyp oqylady». Áriyne, atalmysh maqalada keltirilgen mysaldyng bәri de singevit jýiesine sәikespeytinin atap ketemiz...»

ÁLIPBY AUYSTYRU – ShEShIM EMES

Býgingi qoghamdaghy basty әlipby dauy – kiril me, latyn ba degen mәsele. Biraq búl – mәselening syrtqy qabaty ghana. Eger biz:

• sol bayaghy «bir dybys – bir tanba» qaghidasynan shyqpasaq,
• tilding ýndestik tabighatyn eskermesek,

onda kez kelgen әlipby – sol bayaghy qatening arnasynan shyqpaydy, tipti tilding ahualyn kýrdeli jaghdaygha әkep soqtyrady. Óitkeni, qayshy erejeler men basy artyq shektemeler til tútynushyny әbden yghyr qylyp, ony til tabighatynan qashyrady.

Biz bir ghasyr boyy әlipby auystyrumen ainalystyq. Biraq negizgi mәseleni ainalyp óttik. Endi tandau anyq:  Biz taghy da әripti auystyramyz ba?
Álde jazu jýiesin ózgertemiz be?

Qazaq tiline:

• jana tanba emes,
• jana kózqaras kerek.

Sol kózqaras – singormologiya. Al onyng jazudaghy kórinisi – singeviyt.

Búl – reforma emes.
Búl – tilding óz bolmysyna oraluy. 

Serik Erghali, singveit jazu jýiesining avtory

Abai.kz