Konstitusiyalyq reforma jónindegi komissiyagha!

ÚSYNYS

Til - últtyng ómir sýruining jәne keleshek órkendeuining negizi әri sharty, últtyq sananyng mindetti qúramdas bóligi, halyqtyng ótken tarihy men mәdeniyetinin, dәstýrlerining jiyntyghy, demek býtin bir elding ruhymen qalyptasqan tili men tarihyn eshqashan óshiruge bolmaydy.

Til - qatynas qúraly retinde eng basty ómirlik missiyany atqarady, últ payda bolghannan bastap әleumettik qúbylysqa «Tilsiz - halyq joq, Halyqsyz - til joq» degen formulagha ainalady.

Qazirgi qazaq tilining tarihy sipatynyng negizi V-X ghasyrlar aralyghynda týrki tilderining ózara leksikalyq – fonetikalyq, grammatikalyq jaqyndyq birlikterinen boy týzedi, V-X ghasyrlarda qazaq tilining rulyq, taypalyq tilderining negizinde: alghashqy kezde rulyq tilderding ózara jiktelui, ajyrauy, keyin taypalyq odaqtargha birigui jәne bólinui saldarynan qypshaq tili birlestigi (toby) ayasynda qazaqtyng halyq tiline úlasty, osy kezden qazaq tilining damuy bastaldy.

XV-XVI ghasyrlarda «Qazaq» etnoniymining payda boluymen birtútas qazaq tili qalyptasty, XVI-XVIII ghasyrlarda qazirgi keng baytaq jerimizde halyqtyng qazaq tilindegi damu dәuirine jalghasty, HIX-HX ghasyrlarda qazirgi últtyq әdeby tili qalyptasty, osy kezende HX ghasyrda әrtýrli syrtqy faktorlar yqpalynan qazaq tili damuynyng tejelui bastaldy.

Qazirgi qazaq tilining memlekettik mәrtebesine qaramastan onyng tolyqqandy damuyna qoldanystaghy Konstitusiya (7-bap) memlekettik jәne jergilikti organdarda orys tilin memlekettik tilimen teng dәrejede resmy qoldanyluy barlyq ómirlik salalarda memlekettik tilding damuyna kedergi boluda,  ókinishke qaray qazaq tilining tejelui býginde jalghasuda.

El zandary, biylik jarlyqtary, qaulylary, ókimderi, atqarushy ortalyq jәne jergilikti memlekettik basqaru jýiesining is qaghazdary, qújattary men qatynas hattary qazir orys tilinde jazylady, sodan keyin audarma arqyly qazaqshalanady, biz kózboyaushylyqpen, ózimizdi ózimiz aldap, tilimizdi amalsyz halge jetkizgen týrimiz bar.

Qazirgi qazaq tilining memlekettegi, әleumettegi ahualy qazaq halqynyng býgingi  әleumettik – ekonomikalyq jaghdayynyng anyq aighaghy.

Búl barsha elge, memlekettigimizge, biylikke syn, ghasyrlar ansaghan tәuelsizdik aldynda úyat, bylay qarasan, qúqyqtyq jaghynan mýldem qisynsyz, tәuelsiz memleketi, kóne jәne bay últtyq tili bola túra ózge tilde jazu aqylgha qonymsyz.

Konstitusiyalyq komissiyagha jogharydaghylardy jetkize otyryp, Qazaqstan Respublikasynyng jana Konstitusiyasynda mynaday redaksiyada jazudy úsynamyn:

9-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili – qazaq tili.
2. Ýkimet, ortalyq jәne jergilikti atqarushy organdar Memleket atynan qazaq tilining jalghyz memlekettik til jәne resmy til retinde jan-jaqty jәne ómirding barlyq salarynda damuyna әri  qoldanyluyna jauapkershilik artady.
3. Ýkimet, ortalyq jәne jergilikti atqarushy organdar Memleket atynan memlekettik tilding jәne ózge de últ tilderining damuy ýshin barlyq jaghday tughyzady.

Árbir halyq ózining tughan tilin ayalaugha, qúrmettuge, damytugha mýddeli jәne qúqyly, últtyng órkendeui tilding túraqty jәne ýzdiksiz damuynsyz mýmkin emes, ony ótken uaqyt kórsetti, til sayasatynyng Ata Zanynyng normalarynda aiqyn jәne pәrmendi negizdelui qazaq halqynyng eldiginin, tútastyghynyn, birligining jәne bolashaghynyng kepili, sondyqtanda Konstitusiyalyq komissiya mýsheleri qoldau bildiredi dep senemin.

Salauat Kәrim

Abai.kz