Qoghamda qyzu talqylanyp jatqan Konstitusiyalyq reformagha qatysty sayasatker Dos Kóshim men belgili qúqyq qorghaushy Meyirmen Shekeev bastaghan bir top azamattyng arnayy júmys tobyn qúrghany, ózderining naqty úsynys-pikirlerin Konstitusiyalyq komissiyagha joldaghaly jatqany әleumettik jelide jariyalandy.

Osyghan baylanysty biz Dos Kóshim myrzagha habarlasyp, Konstitusiyalyq reforma men Konstitusiyalyq komissiya júmysyna qatysty pikirin súradyq.

VIYSE-PREZIYDENT IShKI SAYaSATQA DA, SYRTQY SAYaSATQA DA YQPAL ETPEYTIN LAUAZYM!

– Dos agha, әueli Konstitusiyalyq reforma boyynsha Konstitusiyalyq komissiya júmysyn bastap, az uaqyttyng ishinde ózining talqylaularyn ótkizip jatyr. Qoghamda búl komissiyanyng qúramyna qatysty da, olardyng júmys isteu stiyline qatysty da pikir ekiúshty. Pozitivti qabyldaytyndar da bar, oghan syn aitatyndar da bar. Syn bolghanda,  jalpylama erme syn aitatyndar da, konstrutivti syn aitatyndarda bar. Osy Konstitusiyalyq  komissiyanyng júmysyna, onyng ayaq alysyna sizding kózqarasynyz qanday?

– Shyndyghynda men kýtpegen, qogham kýtpegen asyghystyq boldy, al sol asyghystyqtyng astarynda ne jatqanyn men bilmeymin. Ekinshiden, ózing de aityp kettin, komissiyanyng qúramy halyqtyng kónilinen shyqqan joq. Búl bayaghy Kenes ýkimetindegi jaghdaydy eske týsiredi. Biylik bәrin ózi sheshedi, ózi jaryaladaydy, ózderi retteydi, ózderi belgileydi, ózderi taghayyndaydy jәne olardyng sóilegen sózderining bәri, bir baghytta – «qoldaymyz, qoshtaymyz, tóbemizge kóteremiz» degen sózder. Búl bir teatr dep kóz aldymyzgha elestetsek, naqty totalitarlyq әkimshilik jýiening kórinisi keledi. Sondyqtan, men shyndyghynda Konstitusiyanyng dәl osynday jaghdayda ózgergenin kórem dep oilamap edim.

Konstitusiyanyng ózgerui mýldem bólek boluy kerek. Býkil qogham qatysatynday bolu kerek, aldyn ala dayyndyq júmystaryn kórmey túrmyn. Kerek desenizder, eng jaman Konstitusiya – 1936 jylghy Stalinning Konstitusiyasy desek, sol «halyq jauy» dep adamdardy qyryp jatqan kezdegi Konstitusiyany jazugha 5 ay uaqyt ketken. Ár bólimdi jeke-jeke bólip alyp jazghan. Sosyn ony talqylaugha 6 ay uaqyt bergen. Búl 1936 jylghy totalitarizm qaynap túrghan kezdegi jaghday. Sondyqtan, qazirgi prosess mening kónilimnen shyqpaydy.

– Jalpy Konstitusiyalyq reforma jasaugha, týbegeyli ózgerister engizuge qanday qajettilik tudy dep oilaysyz?

– Eshqanday qajettilik tughan joq jәne onday týbegeyli ózgerister myna Konstitusiyalyq jobada kórinbeydi. Biylik jýiesi sol qalpynda qaldy. Onyng ishinde totalitarizm deymiz,  avtoritarizm deymiz, sol kýii qaldy. Halyqtyng biyligi, halyqtyng mýmkindigi, halyqqa beriletin demokratiyalyq instituttar baghyty búl jerde mýldem joq.

– Ishki ýderisterdi aitpaghanda, qazirgi jahandyq geosayasy jaghdaylar bizding elimizge memlekettik biylik jýiesin ózgertuge sebep tudyryp otyrghan joq pa? Viyse-preziydent lauazymyn engizu, bir palataly Parlamentti jasaqtau – ózgeris emes pe?

– Joq, búl aqylgha kirmeytin mәsele. Sebebi –viyse-preziydent lauazymynyng qosyluy ishki sayasatqa da, syrtqy sayasatqa da yqpal etpeydi. IYә, mýmkin preziydentting orynyna sheteldegi kezdesulerge baruy mýmkin, biraq ol geosayasy jaghdaygha esh qatysy joq. Sebebi viyse-preziydent preziydentting aitqan sózin ghana aityp barady, boldy. Sondyqtan syrtqy jaghdaylargha qatysty Konstitusiya ózgertilip jatyr degen sóz esh syn kótermeydi. Búl belgili bir sayasy tәsil arqyly, halyqtyng nazaryn basqa jaqqa búru ýshin aitylyp jatqan sóz shyghar.

SENAT PREZIYDENTTING QALQANY BOLDY...

– Bir palataly Parlament jayly Dos agha, siz de talay ret aittynyz, biz de aittyq. Osyghan deyin Senattyng qosalqy qúrylym nemese zang shygharushy qúrylymyn tejeushi organ ekeni kóp aityldy. Qaysybir jyldary eski biylikting ómirshendigining kepili bolghan organ endigi óz funksiyasyn ayaqtaghany aityldy. Osy prosesske qatysty sizding kózqarasynyz qanday? Senatty alyp tastau – uaqytynan kesheuildep qalghan prosess emes pe?

– Joq, mening oiymsha, Senat óz qyzymetin tolyq atqaryp bitti. Sebebi – Senat Preziydent pen Mәjilisting arasynda túrghan eleuish retinde kerek boldy. Preziydentti qorghaytyn róli bar edi, sony atqardy. Mәjilisting jazghan keybir halyqqa kerek zandary Preziydentke jaqpasa, Senat arqyly toqtatatyn. Ózi toqtatsa jamanatty boldy ghoy, sol ýshin Senat arqyly toqtatyp otyrdy. Senat Preziydentting qalqany boldy. Qazir onyng esh qajeti joq. Sebebi - qazirgi Parlament tolyq Preziydentting baghytynda.

Búrynghy 70-80 jyldardaghy Parlamentti kóz aldyma elestep otyrmyn, qanday tamasha Konstitsiya?!. Konstitusiya degende esime Jambyl Jabaevtyn:

«Al, mine, býgin jarqyrap,

Núryn shashty altyn zan,

Zang bolghanda – qanday zan?!

Kórmegen búryn eshbir jan», degen óleni týsedi. Býgingi Parlamentting siqy osy bop túr. Múnday Parlamentke Senattyng da keregi joq.

– Jogharyda aittyq, Konstitusiyalyq komissiya týzetuler jobasyn halyqqa jariyalady. Oghan qatysty qoghamda әrtýrli pikirler aityluda. Búl tipti, keybir azamattardyng tarapynan ótkir syndardyng aityluy, syn aitady dep kýtpegen túlghalardyng búl jobany ashyq synauy qanday da bir prossterden habar bermey me? Mysaly: «Konstitusiyalyq komissiya 84% týzetuler jasady. Alayda, qogham ony ótkir synauda, biz syndy eskeremiz. Bizge búl ózgertuler emes, jana Konstitusiya  kerek», - degen bastama kóterilui mýmkin be?

– Bastama bayaghyda-aq, kóterilip qoyghan. Jana Konstitusiya kerek! Sebebi – búl  Konstitusiya qúraq kórpe siyaqty, qanshama baby ózgerdi. Ol ózgergen baptar keyin taghy ózgerdi. Logikalyq týrde jana Konstitusiya jazumyz kerek.

Men myna súraqqa әli jauap taba almay otyrmyn: Búl – jana Konstitusiya ma, әlde búrynghy Konstitusiyagha  ózgerister men tolyqtyrular engizildi me? Qarasanyz, bәri jana Konstitusiya dep jazyp qoyady. Al bireuler ózgerster men tolyqtyrular engizildi deydi. Búl eki týrli mәsele, eki týrli maghyna.

Al halyqtyng ashu-yzasyn men týsinem. Bizdi bala siyaqty aldaghan siyaqty. 120 adamdy jinap alyp keldi de, bes kýn ghana shyghyp sóiledi. Bitti. Biz ózi shyndyghanda, qogham syrtta qalyp qalghan siyaqty boldyq.

Konstitusiya dayyndau – úzaq merzimdi bolu kerek. Týrli pikirler jinaqtalady. Odan keyin ony jazatyn óte az top bolady. Mýmkin ol 15-20 adam shyghar. Ony jazatyn halyqaralyq dengeydegi myqty zangerler bolady. Halyqtyng pikirin tyndaydy, ony jinaqtaydy, saraptaydy. Konstitusiya jobasy jazylyp shyqqan son, halyqtyng taqylauyna taghy beriledi. Qysqasy, búl jerde 3 prosess bolady: Birinshisi – Konstitusiya jazamaz degende pikirler jinaqtalady. Ekinshisi – Konstitusiya jazatyn top júmysyn isteydi. Ýshinshisi – odan keyin baryp, halyqtyq talqylaugha beriledi. Osynyng birinshi-ekinshisi qazir óte asyghys jasaluda. Sondyqtan men búnday asyghystyqtyng astarynda ne jatqanyn týsine almadym, mýmkin men týsinbeytin mәseleler bar shyghar.

– Belgili qorghaushy Meyirman Shekeev bar, Siz bar, bir top azamat Konstitusiyalyq ózgeristerge qatysty tәuelsiz júmys tobyn qúrdynyzdar. Búl júmys tobynyng maqsat-mýddesi, missiyasy ne?

– Konstitusiya ózgergen bolsa, jalpy onyng aldyndaghy zang da, ózgertu kerek! Jalpy til mәselesi qoghamda birinshi orynda túr. Soghan baylanysty jana Konstitusiyada sol bapqa halyqtyng kózqarasy aughanyn bilemiz. Osy Konstitusiyada búrynghy qalghan «orys tilining – «resmy til» esebinde, memlekettik úiymdar men jergilikti basqaru organdarynda qazaq tilimen qatar qoldanylady» degenine halyqtyng bәri shu ete qalghany týsinikti. Biraq, shulap qana qoymau kerek, zandy týrde ózimizding úsynysymyzdy berumiz kerek!

Biz soghan baylanysty top qúrdyq.  Búl endi bastamashyl top. Ol «9 bap» dep ataldy qazir. Biz «9 bapqa» baylanysty ózimizding úsynysymyzdy beremiz. Oghan týsinikteme beremiz, halyqaralyq zandardan negizdeme jasaymyz. Ony halyq qoldasa, Konstitusiyalyq komissiyanyng aldynda qoyayyq degen oiymyz bar.

7 BAPTYNG 2 TARMAGhY KIMNING QATELIGI?

– Búrynghy 7 bap, qazirgi 9 bap ózgerissiz qaldy. Shyn mәninde búl norma búrynghy Konstitusiyalarda bar edi. Osy mәselede mende subektivti oy tuady: Meninshe dәl osy búrynghy 7 bap, qazirgi 9 baptaghy 2 tarmaqtyng engizuli – qazirgi buynnyng emes, agha buynnyng qateligi. Biz búghan deyin birneshe joly Konstitusiya jazdyq. San mәrte týzetuler engizdik. Nege memleket tәuelsizdik alghan kezde, búrynghy KSRO-nyng respublikalary ydyrap jatqan elen-alang kezde oy Konstitusiyada «memleketik til» statusyn tәuelsizdendiru prosessi iske asyrylmady?

– Búny búrynghy buynyng jasaghan qateligi dep aitpas edim. Búl bizding biylikting kommunistik partiyadan beri kele jatqan әkimshilik-әmirshildik biylikting ózining ústamynymy, ózining baghyty. Búlar kóbinese halyqty ekige bólip otyrghysy keledi. Qazaq: «Bólip al da, biyley ber», - deydi. Sonldyqtan orys tildi toppen qazaq tildi toptyng arasynda osynday mәseleni әdeyi kirgizip qoydy.

MEMLEKETTIK TIL MEN RESMY TIL DEGEN BIR TIL!

Jalpy «resmy til esebinde» degen sózdi orys tildi top mýldem basqasha týsinedi. Ony olar «memlekettik tilmen qatar» dep oilaydy. «Orys tilining statusy bar» dep oilaydy. Bizding Konstitusiyada «orys tili resmy til» degen sóz joq! Orys tilinde eshqanday status joq!

Biraq qogham orys tilinde status bar dep oilaydy, sebebi zanda qúitúrqy jazylghan. «Orys tili resmy til esebinde degen sóz – orys tili resmy til» degen sóz emes!

Sondyqtan 9 baptyng 2 tarmaghyn tolyq alyptastau kerek. Jalpy 9 bapta 1 ghana tarmaq qalu kerek. «Qazaqstan Respublikasynyng resmy memlekettik tili – qazaq tili», boldy. Sebebi – aityp otyrghan «memlekettik úiymdar men ózin ózi basqaru organdarynda orys tili resmy til esebinde qazaq tilimen qatar qoldanylady» degen sóz júrtty shatastyrady.

Mysaly: Preziydent halyqaralyq kezdesu kezinde memlekettik tilde sóileu kerek pe? Adamdar bir-birimen tandaghan tilinde sóilesui kerek pe? Memlekettik organdar 5 tilde sóileu kerek pe? Solay bolsa, múnyng bәri zanda kórsetilui kerek. Búl Konstitusiyagha kirgizilui kerek. Al búl Konstitusiyagha kiretin bapqa jatpaydy.

Ekinshiden, «resmy til esebinde» degen sózdi alyp tastau ýshin búl bapty tolyqtay alyp tastau dúrys dep oilaymyn. Jalpy әlemde memlekettik til men resmy til degen bir til!

Resmy organdarmen qatynas tili degen mәselede, resmy til demeu kerek. «Resmy organdarmen qatynas kezinde orys til qazaq tilimen qatar qoldanylady» dese, óz basym qarsy bolmas em. Resmy organdar - búl memlekettik organ. Biraq bank, restorandar, biylet satatyn kassalar – keshirinizder, búl – memlekettik organ emes. Búl jerde tek qana qazaq tili jýredi. Búl tilimizding zanynda bar: Qazaqstan Respublikasynyng barlyq territoriyasynda qazaq tili qoldanylady.

– Bizde qazir orys tilining ekinshi tarmaqta jazyluyna qatysty, onyng alynyp tastalmauyna qatysty eng basty uәj – memlekettik tilding qoldanu ayasynyng әli dominantty kýshke ie bolmaghanynda dep aitylady. Osy rette súraq tuyndaydy, memleket qazaq tilining dominantty til boluyna jetkilikti dengeyde jaghday jasady ma?

– Joq әriyne, memlekettin, memlekettik úiymdardyng onday niyetin osy uaqytqa deyin kórgen joqpyn. Dominantty til boluy ýshin qajetti jaghday jasaluy kerek. Qajettilik jasalmasa, eshkim ol tildi ýirenbeydi, eshkimge ol tilding qajeti joq. Bizge sonday qajettilik zandy týrde jasalghan joq.

– Biz osy jaghdaydy jasay almay jatyp, ekinshi tarmaqpen kýresip jene almaytyn shygharmyz, bәlkim?..

– Joq, «resmy til esebinde» degen sózdi alyp tastasaq, jaghday әjeptәuir jaqsarady. Halyq jalghan aqparat almaydy. Sebebi olarda qazir  «resmy til» degen úghym qalyptasady. Biz eng bolmaghanda, osydan arylumyz kerek. Osydan arylsaq qazaq tilining jeke statusy bar ekenin halyqtyng jartysy týsinetin shyghar.

Biz qúrghan toptyng negizgi missiyasy osy. Áueli osy 9 bapqa qatysty ózimizding  kózqarasymyzdy, ózgertuimizdi, tolyqtyrularymyzdy beremiz jәne ony shamamyz kelgenshe týsindiremiz, negizdeymiz. Biz Konstitusiyalyq júmys tobyn ashyq dialogqa shaqyrugha dayynbyz. Árkim óz oilaryn aitsyn. Olarmen pikirtalasqa dayynbyz...

MAGhAN STALINNING KONSTITUSIYaSY ÚNADY...

– Biz Tәuelesizdikting 35 jylynda birneshe Konstitusiyany kórdik. Osylardyng ishindegi eng jaqsysy qaysy boldy?

– Óte qyzyq súraq. Men de songhy uaqyttarda Konstitusiyagha  qarap shyqtym. Osydan 2-3 jyl búryn analiz jasadym. Maghan eng únaghan Konstitusiya – 1936 jylghy jazylghan Stalinning Konstitusiyasy eken. Eng qyzyghy – Konstitusiyalardyng barlyghy jaqsy jazylady, biraq olardyng oryndaluy, ol ekinish mәsele.

Konstitusiya – búl deklarativti týrde, әlemge: «Ata Zanymyzda mynday dýniyelerding bәrin aittyq, kirgizdik», - dep kórsetetin qújat qoy.

Endi Stalinning Konstitusiyasynyng ishinde maghan únaytyny – ol jerde preziydenttik basqaru emes! Bәrind shyndyghynda halyq deputattary sheshedi. Sotty saylau qúqy halyqtyng ózine beriledi. Sottyng joghary dengeyin saylau deputtargha beriledi. Qysqasy, ýlken bastyq joq.

Ol zaman bólek shyghar jәne maghan eng únaghany ol Konstitusiyada bylay dep jazylghan: «Sovet ýkimetindegi sottardyng bәri ashyq bolady, jabyq sot bolugha tisti emes, halyq bәrin bilu kerek». Bizding 73-93-jylghy barlyq Konstitusiyalarda onday sóz joq. Stalinning Konstitusiyasynda sot ashyq bolu kerek deydi.

Endi sening súraghynnyng astaryn bilip otyrmyn, qazirgi uaqtta 1993 jylghy Konstitusiyany algha tarta beredi. Men keyde oilaymyn, keshirinizder, ol 33 jyl búryn jazylghan jәne sol uaqyttaghy komunizm әli kýshinde túrghan uaqyttarda, sol adamdardyng qolymen jazylghan Konstitusiya. IYә, 95 jylghy Konstitusiyamen salystyrghanda Parlamentting kýshi, Preziydenttting qúdyreti sәl de bolsa shektelgen.

Dese de, qazir 33 jyl ótti. Ol kezde biz 40-ta bolsaq, qazir 70-ten óttik. Qazir zaman ózgerdi, uaqyt ózgerdi. Kózqaras pen qúndylyqtar ózgerude. Sol esepten de, men qazirgi qoghamgha 93-jylghy Konstitusiya layyq dep oilamaymyn. Ona býgin qayta alyp qabyldau – ker ketu degen sóz.

Amerikanyng preziydenti Tomas Jeforsynnyng bir tamasha sózi bar: «20-daghy jigitke 12 jasyndaghy beshpetin kiygizuge bolmaydy. Ár zamanda sol zamannyng adamdary ózderine kerek zandy ózderi jasau kerek! Sondyqtan Konstitusiya ózgerip túru kerek», - deydi.

Sondyqtan, biz ózimiz Konstitusiya jazyp shyghumyz kerek, biraq dәl mynanday jolmen emes!

Súhbattasqan - Núrgeldi Ábdighaniyúly

Abai.kz