قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ساياساتكەر دوس كوشىم مەن بەلگىلى قۇقىق قورعاۋشى مەيىرمەن شەكەەۆ باستاعان ءبىر توپ ازاماتتىڭ ارنايى جۇمىس توبىن قۇرعانى، وزدەرىنىڭ ناقتى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسياعا جولداعالى جاتقانى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاندى.

وسىعان بايلانىستى ءبىز دوس كوشىم مىرزاعا حابارلاسىپ، كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىستى پىكىرىن سۇرادىق.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ىشكى ساياساتقا دا، سىرتقى ساياساتقا دا ىقپال ەتپەيتىن لاۋازىم!

– دوس اعا، اۋەلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بويىنشا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىن باستاپ، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ تالقىلاۋلارىن وتكىزىپ جاتىر. قوعامدا بۇل كوميسسيانىڭ قۇرامىنا قاتىستى دا، ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ستيلىنە قاتىستى دا پىكىر ەكىۇشتى. ءپوزيتيۆتى قابىلدايتىندار دا بار، وعان سىن ايتاتىندار دا بار. سىن بولعاندا،  جالپىلاما ەرمە سىن ايتاتىندار دا، كونسترۋتيۆتى سىن ايتاتىنداردا بار. وسى كونستيتۋتسيالىق  كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا، ونىڭ اياق الىسىنا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟

– شىندىعىندا مەن كۇتپەگەن، قوعام كۇتپەگەن اسىعىستىق بولدى، ال سول اسىعىستىقتىڭ استارىندا نە جاتقانىن مەن بىلمەيمىن. ەكىنشىدەن، ءوزىڭ دە ايتىپ كەتتىڭ، كوميسسيانىڭ قۇرامى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان جوق. بۇل باياعى كەڭەس ۇكىمەتىندەگى جاعدايدى ەسكە تۇسىرەدى. بيلىك ءبارىن ءوزى شەشەدى، ءوزى جاريالادايدى، وزدەرى رەتتەيدى، وزدەرى بەلگىلەيدى، وزدەرى تاعايىندايدى جانە ولاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىنىڭ ءبارى، ءبىر باعىتتا – «قولدايمىز، قوشتايمىز، توبەمىزگە كوتەرەمىز» دەگەن سوزدەر. بۇل ءبىر تەاتر دەپ كوز الدىمىزعا ەلەستەتسەك، ناقتى توتاليتارلىق اكىمشىلىك جۇيەنىڭ كورىنىسى كەلەدى. سوندىقتان، مەن شىندىعىندا كونستيتۋتسيانىڭ ءدال وسىنداي جاعدايدا وزگەرگەنىن كورەم دەپ ويلاماپ ەدىم.

كونستيتۋتسيانىڭ وزگەرۋى مۇلدەم بولەك بولۋى كەرەك. بۇكىل قوعام قاتىساتىنداي بولۋ كەرەك، الدىن الا دايىندىق جۇمىستارىن كورمەي تۇرمىن. كەرەك دەسەڭىزدەر، ەڭ جامان كونستيتۋتسيا – 1936 جىلعى ءستاليننىڭ كونستيتۋتسياسى دەسەك، سول «حالىق جاۋى» دەپ ادامداردى قىرىپ جاتقان كەزدەگى كونستيتۋتسيانى جازۋعا 5 اي ۋاقىت كەتكەن. ءار ءبولىمدى جەكە-جەكە ءبولىپ الىپ جازعان. سوسىن ونى تالقىلاۋعا 6 اي ۋاقىت بەرگەن. بۇل 1936 جىلعى توتاليتاريزم قايناپ تۇرعان كەزدەگى جاعداي. سوندىقتان، قازىرگى پروتسەسس مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىقپايدى.

– جالپى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋعا، تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە قانداي قاجەتتىلىك تۋدى دەپ ويلايسىز؟

– ەشقانداي قاجەتتىلىك تۋعان جوق جانە ونداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر مىنا كونستيتۋتسيالىق جوبادا كورىنبەيدى. بيلىك جۇيەسى سول قالپىندا قالدى. ونىڭ ىشىندە توتاليتاريزم دەيمىز،  اۆتوريتاريزم دەيمىز، سول كۇيى قالدى. حالىقتىڭ بيلىگى، حالىقتىڭ مۇمكىندىگى، حالىققا بەرىلەتىن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار باعىتى بۇل جەردە مۇلدەم جوق.

– ىشكى ۇدەرىستەردى ايتپاعاندا، قازىرگى جاھاندىق گەوساياسي جاعدايلار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن وزگەرتۋگە سەبەپ تۋدىرىپ وتىرعان جوق پا؟ ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەڭگىزۋ، ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى جاساقتاۋ – وزگەرىس ەمەس پە؟

– جوق، بۇل اقىلعا كىرمەيتىن ماسەلە. سەبەبى –ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ قوسىلۋى ىشكى ساياساتقا دا، سىرتقى ساياساتقا دا ىقپال ەتپەيدى. ءيا، مۇمكىن پرەزيدەنتتىڭ ورىنىنا شەتەلدەگى كەزدەسۋلەرگە بارۋى مۇمكىن، بىراق ول گەوساياسي جاعدايعا ەش قاتىسى جوق. سەبەبى ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنتتىڭ ايتقان ءسوزىن عانا ايتىپ بارادى، بولدى. سوندىقتان سىرتقى جاعدايلارعا قاتىستى كونستيتۋتسيا وزگەرتىلىپ جاتىر دەگەن ءسوز ەش سىن كوتەرمەيدى. بۇل بەلگىلى ءبىر ساياسي ءتاسىل ارقىلى، حالىقتىڭ نازارىن باسقا جاققا بۇرۋ ءۇشىن ايتىلىپ جاتقان ءسوز شىعار.

سەنات پرەزيدەنتتىڭ قالقانى بولدى...

– ءبىر پالاتالى پارلامەنت جايلى دوس اعا، ءسىز دە تالاي رەت ايتتىڭىز، ءبىز دە ايتتىق. وسىعان دەيىن سەناتتىڭ قوسالقى قۇرىلىم نەمەسە زاڭ شىعارۋشى قۇرىلىمىن تەجەۋشى ورگان ەكەنى كوپ ايتىلدى. قايسىبىر جىلدارى ەسكى بيلىكتىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ كەپىلى بولعان ورگان ەندىگى ءوز فۋنكتسياسىن اياقتاعانى ايتىلدى. وسى پروتسەسسكە قاتىستى ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟ سەناتتى الىپ تاستاۋ – ۋاقىتىنان كەشەۋىلدەپ قالعان پروتسەسس ەمەس پە؟

– جوق، مەنىڭ ويىمشا، سەنات ءوز قىزىمەتىن تولىق اتقارىپ ءبىتتى. سەبەبى – سەنات پرەزيدەنت پەن ءماجىلىستىڭ اراسىندا تۇرعان ەلەۋىش رەتىندە كەرەك بولدى. پرەزيدەنتتى قورعايتىن ءرولى بار ەدى، سونى اتقاردى. ءماجىلىستىڭ جازعان كەيبىر حالىققا كەرەك زاڭدارى پرەزيدەنتكە جاقپاسا، سەنات ارقىلى توقتاتاتىن. ءوزى توقتاتسا جاماناتتى بولدى عوي، سول ءۇشىن سەنات ارقىلى توقتاتىپ وتىردى. سەنات پرەزيدەنتتىڭ قالقانى بولدى. قازىر ونىڭ ەش قاجەتى جوق. سەبەبى - قازىرگى پارلامەنت تولىق پرەزيدەنتتىڭ باعىتىندا.

بۇرىنعى 70-80 جىلدارداعى پارلامەنتتى كوز الدىما ەلەستەپ وتىرمىن، قانداي تاماشا كونستيتتسيا؟!. كونستيتۋتسيا دەگەندە ەسىمە جامبىل جاباەۆتىڭ:

«ال، مىنە، بۇگىن جارقىراپ،

نۇرىن شاشتى التىن زاڭ،

زاڭ بولعاندا – قانداي زاڭ؟!

كورمەگەن بۇرىن ەشبىر جان»، دەگەن ولەڭى تۇسەدى. بۇگىنگى پارلامەنتتىڭ سيقى وسى بوپ تۇر. مۇنداي پارلامەنتكە سەناتتىڭ دا كەرەگى جوق.

– جوعارىدا ايتتىق، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا تۇزەتۋلەر جوباسىن حالىققا جاريالادى. وعان قاتىستى قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇل ءتىپتى، كەيبىر ازاماتتاردىڭ تاراپىنان وتكىر سىنداردىڭ ايتىلۋى، سىن ايتادى دەپ كۇتپەگەن تۇلعالاردىڭ بۇل جوبانى اشىق سىناۋى قانداي دا ءبىر پروسستەردەن حابار بەرمەي مە؟ مىسالى: «كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا 84% تۇزەتۋلەر جاسادى. الايدا، قوعام ونى وتكىر سىناۋدا، ءبىز سىندى ەسكەرەمىز. بىزگە بۇل وزگەرتۋلەر ەمەس، جاڭا كونستيتۋتسيا  كەرەك»، - دەگەن باستاما كوتەرىلۋى مۇمكىن بە؟

– باستاما باياعىدا-اق، كوتەرىلىپ قويعان. جاڭا كونستيتۋتسيا كەرەك! سەبەبى – بۇل  كونستيتۋتسيا قۇراق كورپە سياقتى، قانشاما بابى وزگەردى. ول وزگەرگەن باپتار كەيىن تاعى وزگەردى. لوگيكالىق تۇردە جاڭا كونستيتۋتسيا جازۋمىز كەرەك.

مەن مىنا سۇراققا ءالى جاۋاپ تابا الماي وتىرمىن: بۇل – جاڭا كونستيتۋتسيا ما، الدە بۇرىنعى كونستيتۋتسياعا  وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى مە؟ قاراساڭىز، ءبارى جاڭا كونستيتۋتسيا دەپ جازىپ قويادى. ال بىرەۋلەر وزگەرستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى دەيدى. بۇل ەكى ءتۇرلى ماسەلە، ەكى ءتۇرلى ماعىنا.

ال حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن مەن تۇسىنەم. ءبىزدى بالا سياقتى الداعان سياقتى. 120 ادامدى جيناپ الىپ كەلدى دە، بەس كۇن عانا شىعىپ سويلەدى. ءبىتتى. ءبىز ءوزى شىندىعاندا، قوعام سىرتتا قالىپ قالعان سياقتى بولدىق.

كونستيتۋتسيا دايىنداۋ – ۇزاق مەرزىمدى بولۋ كەرەك. ءتۇرلى پىكىرلەر جيناقتالادى. ودان كەيىن ونى جازاتىن وتە از توپ بولادى. مۇمكىن ول 15-20 ادام شىعار. ونى جازاتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مىقتى زاڭگەرلەر بولادى. حالىقتىڭ پىكىرىن تىڭدايدى، ونى جيناقتايدى، ساراپتايدى. كونستيتۋتسيا جوباسى جازىلىپ شىققان سوڭ، حالىقتىڭ تاقىلاۋىنا تاعى بەرىلەدى. قىسقاسى، بۇل جەردە 3 پروتسەسس بولادى: ءبىرىنشىسى – كونستيتۋتسيا جازاماز دەگەندە پىكىرلەر جيناقتالادى. ەكىنشىسى – كونستيتۋتسيا جازاتىن توپ جۇمىسىن ىستەيدى. ءۇشىنشىسى – ودان كەيىن بارىپ، حالىقتىق تالقىلاۋعا بەرىلەدى. وسىنىڭ ءبىرىنشى-ەكىنشىسى قازىر وتە اسىعىس جاسالۋدا. سوندىقتان مەن بۇنداي اسىعىستىقتىڭ استارىندا نە جاتقانىن تۇسىنە المادىم، مۇمكىن مەن تۇسىنبەيتىن ماسەلەلەر بار شىعار.

– بەلگىلى قورعاۋشى مەيىرمان شەكەەۆ بار، ءسىز بار، ءبىر توپ ازامات كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە قاتىستى تاۋەلسىز جۇمىس توبىن قۇردىڭىزدار. بۇل جۇمىس توبىنىڭ ماقسات-مۇددەسى، ميسسياسى نە؟

– كونستيتۋتسيا وزگەرگەن بولسا، جالپى ونىڭ الدىنداعى زاڭ دا، وزگەرتۋ كەرەك! جالپى ءتىل ماسەلەسى قوعامدا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سوعان بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسيادا سول باپقا حالىقتىڭ كوزقاراسى اۋعانىن بىلەمىز. وسى كونستيتۋتسيادا بۇرىنعى قالعان «ورىس ءتىلىنىڭ – «رەسمي ءتىل» ەسەبىندە، مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى» دەگەنىنە حالىقتىڭ ءبارى شۋ ەتە قالعانى تۇسىنىكتى. بىراق، شۋلاپ قانا قويماۋ كەرەك، زاڭدى تۇردە ءوزىمىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى بەرۋمىز كەرەك!

ءبىز سوعان بايلانىستى توپ قۇردىق.  بۇل ەندى باستاماشىل توپ. ول «9 باپ» دەپ اتالدى قازىر. ءبىز «9 باپقا» بايلانىستى ءوزىمىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى بەرەمىز. وعان تۇسىنىكتەمە بەرەمىز، حالىقارالىق زاڭداردان نەگىزدەمە جاسايمىز. ونى حالىق قولداسا، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ الدىندا قويايىق دەگەن ويىمىز بار.

7 باپتىڭ 2 تارماعى كىمنىڭ قاتەلىگى؟

– بۇرىنعى 7 باپ، قازىرگى 9 باپ وزگەرىسسىز قالدى. شىن مانىندە بۇل نورما بۇرىنعى كونستيتۋتسيالاردا بار ەدى. وسى ماسەلەدە مەندە سۋبەكتيۆتى وي تۋادى: مەنىڭشە ءدال وسى بۇرىنعى 7 باپ، قازىرگى 9 باپتاعى 2 تارماقتىڭ ەنگىزۋلى – قازىرگى بۋىننىڭ ەمەس، اعا بۋىننىڭ قاتەلىگى. ءبىز بۇعان دەيىن بىرنەشە جولى كونستيتۋتسيا جازدىق. سان مارتە تۇزەتۋلەر ەنگىزدىك. نەگە مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العان كەزدە، بۇرىنعى كسرو-نىڭ رەسپۋبليكالارى ىدىراپ جاتقان ەلەڭ-الاڭ كەزدە وى كونستيتۋتسيادا «مەملەكەتىك ءتىل» ستاتۋسىن تاۋەلسىزدەندىرۋ پروتسەسسى ىسكە اسىرىلمادى؟

– بۇنى بۇرىنعى بۋىنىڭ جاساعان قاتەلىگى دەپ ايتپاس ەدىم. بۇل ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ كوممۋنيستىك پارتيادان بەرى كەلە جاتقان اكىمشىلىك-امىرشىلدىك بيلىكتىڭ ءوزىنىڭ ۇستامىنىمى، ءوزىنىڭ باعىتى. بۇلار كوبىنەسە حالىقتى ەكىگە ءبولىپ وتىرعىسى كەلەدى. قازاق: «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر»، - دەيدى. سونلدىقتان ورىس ءتىلدى توپپەن قازاق ءتىلدى توپتىڭ اراسىندا وسىنداي ماسەلەنى ادەيى كىرگىزىپ قويدى.

مەملەكەتتىك ءتىل مەن رەسمي ءتىل دەگەن ءبىر ءتىل!

جالپى «رەسمي ءتىل ەسەبىندە» دەگەن ءسوزدى ورىس ءتىلدى توپ مۇلدەم باسقاشا تۇسىنەدى. ونى ولار «مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار» دەپ ويلايدى. «ورىس ءتىلىنىڭ ستاتۋسى بار» دەپ ويلايدى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيادا «ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل» دەگەن ءسوز جوق! ورىس تىلىندە ەشقانداي ستاتۋس جوق!

بىراق قوعام ورىس تىلىندە ستاتۋس بار دەپ ويلايدى، سەبەبى زاڭدا قۇيتۇرقى جازىلعان. «ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل ەسەبىندە دەگەن ءسوز – ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل» دەگەن ءسوز ەمەس!

سوندىقتان 9 باپتىڭ 2 تارماعىن تولىق الىپتاستاۋ كەرەك. جالپى 9 باپتا 1 عانا تارماق قالۋ كەرەك. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى»، بولدى. سەبەبى – ايتىپ وتىرعان «مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل ەسەبىندە قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى» دەگەن ءسوز جۇرتتى شاتاستىرادى.

مىسالى: پرەزيدەنت حالىقارالىق كەزدەسۋ كەزىندە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ كەرەك پە؟ ادامدار ءبىر-بىرىمەن تاڭداعان تىلىندە سويلەسۋى كەرەك پە؟ مەملەكەتتىك ورگاندار 5 تىلدە سويلەۋ كەرەك پە؟ سولاي بولسا، مۇنىڭ ءبارى زاڭدا كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل كونستيتۋتسياعا كىرگىزىلۋى كەرەك. ال بۇل كونستيتۋتسياعا كىرەتىن باپقا جاتپايدى.

ەكىنشىدەن، «رەسمي ءتىل ەسەبىندە» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ ءۇشىن بۇل باپتى تولىقتاي الىپ تاستاۋ دۇرىس دەپ ويلايمىن. جالپى الەمدە مەملەكەتتىك ءتىل مەن رەسمي ءتىل دەگەن ءبىر ءتىل!

رەسمي ورگاندارمەن قاتىناس ءتىلى دەگەن ماسەلەدە، رەسمي ءتىل دەمەۋ كەرەك. «رەسمي ورگاندارمەن قاتىناس كەزىندە ورىس ءتىل قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى» دەسە، ءوز باسىم قارسى بولماس ەم. رەسمي ورگاندار - بۇل مەملەكەتتىك ورگان. بىراق بانك، رەستوراندار، بيلەت ساتاتىن كاسسالار – كەشىرىڭىزدەر، بۇل – مەملەكەتتىك ورگان ەمەس. بۇل جەردە تەك قانا قازاق ءتىلى جۇرەدى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ زاڭىندا بار: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق تەرريتورياسىندا قازاق ءتىلى قولدانىلادى.

– بىزدە قازىر ورىس ءتىلىنىڭ ەكىنشى تارماقتا جازىلۋىنا قاتىستى، ونىڭ الىنىپ تاستالماۋىنا قاتىستى ەڭ باستى ءۋاج – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىنىڭ ءالى دومينانتتى كۇشكە يە بولماعانىندا دەپ ايتىلادى. وسى رەتتە سۇراق تۋىندايدى، مەملەكەت قازاق ءتىلىنىڭ دومينانتتى ءتىل بولۋىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جاعداي جاسادى ما؟

– جوق ارينە، مەملەكەتتىڭ، مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ونداي نيەتىن وسى ۋاقىتقا دەيىن كورگەن جوقپىن. دومينانتتى ءتىل بولۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالۋى كەرەك. قاجەتتىلىك جاسالماسا، ەشكىم ول ءتىلدى ۇيرەنبەيدى، ەشكىمگە ول ءتىلدىڭ قاجەتى جوق. بىزگە سونداي قاجەتتىلىك زاڭدى تۇردە جاسالعان جوق.

– ءبىز وسى جاعدايدى جاساي الماي جاتىپ، ەكىنشى تارماقپەن كۇرەسىپ جەڭە المايتىن شىعارمىز، بالكىم؟..

– جوق، «رەسمي ءتىل ەسەبىندە» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاساق، جاعداي اجەپتاۋىر جاقسارادى. حالىق جالعان اقپارات المايدى. سەبەبى ولاردا قازىر  «رەسمي ءتىل» دەگەن ۇعىم قالىپتاسادى. ءبىز ەڭ بولماعاندا، وسىدان ارىلۋمىز كەرەك. وسىدان ارىلساق قازاق ءتىلىنىڭ جەكە ستاتۋسى بار ەكەنىن حالىقتىڭ جارتىسى تۇسىنەتىن شىعار.

ءبىز قۇرعان توپتىڭ نەگىزگى ميسسياسى وسى. اۋەلى وسى 9 باپقا قاتىستى ءوزىمىزدىڭ  كوزقاراسىمىزدى، وزگەرتۋىمىزدى، تولىقتىرۋلارىمىزدى بەرەمىز جانە ونى شامامىز كەلگەنشە تۇسىندىرەمىز، نەگىزدەيمىز. ءبىز كونستيتۋتسيالىق جۇمىس توبىن اشىق ديالوگقا شاقىرۋعا دايىنبىز. اركىم ءوز ويلارىن ايتسىن. ولارمەن پىكىرتالاسقا دايىنبىز...

ماعان ءستاليننىڭ كونستيتۋتسياسى ۇنادى...

– ءبىز تاۋەلەسىزدىكتىڭ 35 جىلىندا بىرنەشە كونستيتۋتسيانى كوردىك. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاقسىسى قايسى بولدى؟

– وتە قىزىق سۇراق. مەن دە سوڭعى ۋاقىتتاردا كونستيتۋتسياعا  قاراپ شىقتىم. وسىدان 2-3 جىل بۇرىن اناليز جاسادىم. ماعان ەڭ ۇناعان كونستيتۋتسيا – 1936 جىلعى جازىلعان ءستاليننىڭ كونستيتۋتسياسى ەكەن. ەڭ قىزىعى – كونستيتۋتسيالاردىڭ بارلىعى جاقسى جازىلادى، بىراق ولاردىڭ ورىندالۋى، ول ەكىنىش ماسەلە.

كونستيتۋتسيا – بۇل دەكلاراتيۆتى تۇردە، الەمگە: «اتا زاڭىمىزدا مىنداي دۇنيەلەردىڭ ءبارىن ايتتىق، كىرگىزدىك»، - دەپ كورسەتەتىن قۇجات قوي.

ەندى ءستاليننىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ ىشىندە ماعان ۇنايتىنى – ول جەردە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ەمەس! ءبارىند شىندىعىندا حالىق دەپۋتاتتارى شەشەدى. سوتتى سايلاۋ قۇقى حالىقتىڭ وزىنە بەرىلەدى. سوتتىڭ جوعارى دەڭگەيىن سايلاۋ دەپۋتتارعا بەرىلەدى. قىسقاسى، ۇلكەن باستىق جوق.

ول زامان بولەك شىعار جانە ماعان ەڭ ۇناعانى ول كونستيتۋتسيادا بىلاي دەپ جازىلعان: «سوۆەت ۇكىمەتىندەگى سوتتاردىڭ ءبارى اشىق بولادى، جابىق سوت بولۋعا ءتيستى ەمەس، حالىق ءبارىن ءبىلۋ كەرەك». ءبىزدىڭ 73-93-جىلعى بارلىق كونستيتۋتسيالاردا ونداي ءسوز جوق. ءستاليننىڭ كونستيتۋتسياسىندا سوت اشىق بولۋ كەرەك دەيدى.

ەندى سەنىڭ سۇراعىڭنىڭ استارىن ءبىلىپ وتىرمىن، قازىرگى ۋاقتتا 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانى العا تارتا بەرەدى. مەن كەيدە ويلايمىن، كەشىرىڭىزدەر، ول 33 جىل بۇرىن جازىلعان جانە سول ۋاقىتتاعى كومۋنيزم ءالى كۇشىندە تۇرعان ۋاقىتتاردا، سول ادامداردىڭ قولىمەن جازىلعان كونستيتۋتسيا. ءيا، 95 جىلعى كونستيتۋتسيامەن سالىستىرعاندا پارلامەنتتىڭ كۇشى، پرەزيدەنتتتىڭ قۇدىرەتى ءسال دە بولسا شەكتەلگەن.

دەسە دە، قازىر 33 جىل ءوتتى. ول كەزدە ءبىز 40-تا بولساق، قازىر 70-تەن وتتىك. قازىر زامان وزگەردى، ۋاقىت وزگەردى. كوزقاراس پەن قۇندىلىقتار وزگەرۋدە. سول ەسەپتەن دە، مەن قازىرگى قوعامعا 93-جىلعى كونستيتۋتسيا لايىق دەپ ويلامايمىن. ونا بۇگىن قايتا الىپ قابىلداۋ – كەر كەتۋ دەگەن ءسوز.

امەريكانىڭ پرەزيدەنتى توماس جەفورسىننىڭ ءبىر تاماشا ءسوزى بار: «20-داعى جىگىتكە 12 جاسىنداعى بەشپەتىن كيگىزۋگە بولمايدى. ءار زاماندا سول زاماننىڭ ادامدارى وزدەرىنە كەرەك زاڭدى وزدەرى جاساۋ كەرەك! سوندىقتان كونستيتۋتسيا وزگەرىپ تۇرۋ كەرەك»، - دەيدى.

سوندىقتان، ءبىز ءوزىمىز كونستيتۋتسيا جازىپ شىعۋمىز كەرەك، بىراق ءدال مىنانداي جولمەن ەمەس!

سۇحباتتاسقان - نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى

Abai.kz