QANIPASh MÁDIBAEVA ZERTTEULERINDEGI ABAYTANU MÁSELELERI

Jalpy, kez kelgen ghylymda sol sala mamandarynyng ghylymy múrasyna nazar audaru, baghalau ghylym tarihyn, onyng analitikalyq sipattamasyn jasaugha aitarlyqtay septigin tiygizedi. Sol siyaqty, kez kelgen tarihy qúbylys nemese túlgha da óz uaqytynda elenip, óz dәuirining ólshemderine say baghalanuy tiyis. Sebebi, qansha jerden «Ghalymnyng haty ólmeydi» desek te, erte me, kesh pe úmyt qaluy mýmkin. Áytse de, halqymyzda «El esinde bir jyl qalghyng kelse – as ber, on jyl qalghyng kelse – aghash otyrghyz, al mәngi qalghyng kelse – bala tәrbiyele» degen ataly sóz bar. Demek, bizding býgingi keyipkerimiz – filologiya ghylymdarynyng doktory, professor Qanipash Qaysaqyzy Mәdibaeva apayymyzdyng oqytushylyq, ústazdyq úlaghaty úmytylmaydy. Sonau jyldary әl-Faraby atyndaghy Qazaq últtyq uniyversiytining filologiya fakulitetinde dәrisin tyndaghan zertteushi-ústazymyzdyng esimi bizding de jadymyzda әrdayym saqtalary anyq.

Jalpy, Qanipash Qaysaqyzy Mәdibaevanyng qazaq әdebiyettanuyndaghy jetekshi ghalymdardyng biri retindegi jetistigi eki negizgi faktormen anyqtalady: birinshisi – ghylymy zertteushilik qyry bolsa, ekinshisi – professorlyq-oqytushylyq qyzmeti. Qanipash Qaysaqyzynyng shygharmashylyq ómirbayanyn sóz etkende de, zertteushi-ústazdyng bilim beru salasyna qosqan ýlesin atamau mýmkin emes. Sebebi talay túlghanyng baghyn ashqan qarashanyraq QazÚU-degi oqytushylyq qyzmeti Qanipash Qaysaqyzynyng da ghylymdaghy sara jolyn qalyptastyrdy. Osyndaghy Z. Qabdolov, T. Kәkishev syndy әriptes-ústazdarynyng ghylymgha degen qyzyghushylyghyn oyatyp, akademiyalyq isterde biyikterge jetuine dәneker bolghandyghyn apay ózi de jii eske alady. «Ghylym», «Jalyn», «Qaynar», «Jazushy» baspalary men «Jalyn» alimanaghynda jauapty qyzmetterdi atqarghanymen, negizgi ghylymy mansabyn әl-Faraby atyndaghy QazÚU-de oqytushy bolyp bastaghan Qanipash Qaysaqyzy bilim berumen qatar «Handyq dәuir әdebiyeti», «Zar zaman aghymy» sekildi eleuli kezenderdi jýieli týrde zerttedi, «HIH ghasyr әdebiyeti» men «Abaytanu» oqulyqtaryn әzirlep, atalghan pәnderding akademiyalyq negizin qúrugha, joghary mektepterdegi filologiyalyq bilim beruding negizgi baghyttaryna ainaluyna aitarlyqtay enbek sinirdi. Sonday-aq, ghalymnyng pedagogikalyq múrasy әr jyldary jariyalanghan «Ádebiyettanu ghylymy jәne bilim beru», «HH ghasyr basyndaghy qazaq әdeby syny», «Qazaq әdebiyetining jauhar ghasyry», «Qazirgi qazaq әdebiyeti», «Óristi óner», t.b. oqulyqtarmen, oqu-әdistemelik qúraldarymen tolyqty. Qanipash Qaysaqyzy atalghan enbekterding avtory retinde jas zertteushilerding izdenisine jol ashty. Ghalym «oqyta tәrbiyeleu» deytin pedagogika ghylymynyng negizgi ústanymyna say bilim berumen qatar, «Ay-Aru» ruhaniy-tanymdyq student qyzdar klubyn qúryp, talantty shәkirtterining arasynda jyr mýshayralaryn, әr týrli óner festivalidary men ziyatkerlik sayystar úiymdastyrdy. «Ay-Aru» atty әdebiy-tanymdyq jinaq shygharyp, onda daryndy shәkirtterining tyrnaqaldy tuyndylaryn jariyalap, sәt sapar tiledi. Sondyqtan Qanipash Qaysaqyzynyng ghalymdyghymen qosa bilim beru salasyndaghy joghary kәsibiyligi keyingi buyn ýshin jarqyn ýlgi deuge bolady. Ásirese, ghalymnyng pedagogikalyq múrasynyng bir arnasy әdebiyettanu salasynyng irgeli baghyttarynyng biri – abaytanugha arnaldy. Ghalymnyng 2013 jyly «Qazaq uniyversiyteti» baspasynan shyqqan «Abaytanu» oqu qúraly student jastardy uaqyt ilgerilegen sayyn qúndylyghy artqan Abay ilimimen susyndatugha jәne A. Baytúrsynúlynan bastap, abaytanu ghylymynyng qalyptasuyna ólsheusiz enbek sinirgen M. Áuezov, S. Múqanov, A. Júbanov, Q. Júmaliyev, E. Ysmayylov, B. Kenjebaev, H. Sýiinshәliyev, Q. Ómirәliyev, A. Núrqatov, Q. Múhametqanov, M. Myrzahmetúly sekildi kórnekti abaytanushy-ghalymdardyng zertteu enbekterining qúndy jetistikterin taldau men týsindiru baghytynda әzirlendi. Ghalymnyng Abay múrasyna degen qamqor kózqarasy keyingi zertteu maqalalarynda da aiqyn tanylady.

Qanipash Qaysaqyzy Mәdibaevanyng ghylymy múrasynyng jan-jaqtylyghy otandyq әdebiyettanu ghylymynyng әrtýrli salalarynda, atap aitqanda, HIH ghasyr әdebiyeti, abaytanu, jambyltanu siyaqty birneshe baghyttarda kórinedi. Ghalymnyng negizgi ghylymy júmysy HIH ghasyrdaghy qazaq әdebiyetin «zar zaman» kontekstinde, әsirese, Shortanbay Qanayúlynyng әdeby múrasyn zertteuge baghyttaldy. Ghalym «zar zaman» aghymynyng qazaq әdebiyetindegi manyzyn, payda bolu sebepteri men kórkemdik-iydeyalyq, janrlyq erekshelikterin osy әdeby qozghalystyng kórnekti ókili Shortanbay Qanayúlynyng shygharmashylyq múrasy negizinde zerdelep, keshendi ghylymy taldaular jasady. Qanipash Qaysaqyzy osy ghylymy enbeginde M. Áuezov negizdegen «zar zaman» aghymyn teoriyalyq túrghydan jetildirip, atalmysh dәuirding ghylymy sipattamasy men ózindik spesifikasyn saralap kórsetti. Halqymyzdyng tútas bir tarihy dәuirdegi minez-qúlyq erekshelikterin poetikalyq sheberlikpen surettegen Shortanbay Qanayúlynyng qazaq әdebiyetine janasha baghyt әkelgen shygharmashylyq túlgha ekendigin qisyndy ghylymy payymdaularymen dәiektedi. Sonymen qatar «qazaqtyng bar zamany zar zaman edi, sondyqtan ony jeke әdeby aghym retinde qarastyrudyng endigi jerde reti bar ma?» deytin akademiyalyq diskurstardaghy әr týrli gipotezalar men kózqarastargha ghylymy faktilermen tiyanaqty jauaptar berip, «zar zamannyn» otarshyldyq kezeng әdebiyetining qoghamdyq-sayasy sipatyn ashatyn auqymdy әdeby aghym ekendigin dәleldedi. Osylaysha әdebiyettanudaghy tarihy jadty janghyrtyp qana qoymay, últtyq әdebiyettegi «zar zaman» dәuiri men sol kezeng aqyndary turaly әdeby bilimdi bayytty.

Al, Qanipash Qaysaqyzynyng abaytanu salasyndaghy keyingi jyldardaghy zertteuleri negizinen derektanu sipatynda jýzege asady. Ghalym ózine deyingi abaytanushy ghalymdardyng enbekterine sýiene otyryp, әsirese, Abay shygharmalarynyng jazylu, taralu tarihyn naqtylaugha, Abaydyng aqyndyq mektebining óz ortasy men izbasar shәkirtterine әserin taldaugha erekshe den qoyady. Sonday-aq, «Abay ólenining qúrylysy» maqalasynda ghalym ózi jazghanday, «kәnigi óleng bilgirlerinin, ólentanushy mamandardyng teoriyalyq tanymyndaghy myzghymas negizderdi túghyr ete otyryp» abaytanu tarihynda jyldar boyy qarastyrylyp kele jatqan Abay ólenderining arhiytektonikasyna qatysty mәseleni qozghaydy. Qanipash Qaysaqyzy atalmysh maqalasynda Ahmet Baytúrsynúly qazaq poeziyasyndaghy tútas shumaqty óleng týri dep tanyghan Abay shygharmalarynyng («Antpenen tarqaydy», «Mәz bolady bolysyn») jalpy sany audarmalarymen qosa alghanda 57 ekendigin sanamalap kórsetedi. Sonymen qatar «Álemdik poeziya zandylyqtaryn da jetik bilgen Z. Ahmetov aiqyndamasynda da «búl qalay» degizetin tústar bar» dep Abay ólenderining metrikalyq qúrylymyna qatysty akademikting keybir payymdaularynda ilgeridegi qazaq poeziyasynyng әleueti tolyq eskerilmegendigine nazar audarady. Sh. Ualihanov, Q. Ómirәliyev, B. Kenjebaev sekildi ghalymdardyng zertteulerin negizge ala otyryp, búl tújyrymyn naqty mysaldarmen týiindeydi. Osylaysha Qanipash Qaysaqyzy «Abaydyng qazaq ólenine qosty dep tanylyp kelgen janalyq baghytyn qayta bir saralaghannan Abaydyng aqyndyghy alasaryp qalmaytynyn» algha tartyp, tek Abaygha ghana tәn delingen óleng týrlerining erterektegi qazaq әdebiyetinde balama ýlgileri bar ma, joq pa degen saualdyng manyzdylyghyna mәn beredi.

Qanipash Qaysaqyzynyng abaytanudaghy taghy bir nazar audararlyq enbegi Abay shygharmalaryn tekstologiyalyq túrghydan zertteudegi Q. Múhamedhanovtyng ghylymy jәne adamy erligine arnalady. Abay shygharmalarynyng týpnúsqa mәtinderining saqtaluy men kenestik kezenning iydeologiyalyq búrmalanularynan qorghaudaghy, sonday-aq, el arasynda saqtalghan aqyn ólenderin izdep tabu, ghylymy ainalymgha qosu sekildi Q. Múhamedhanovtyng jankeshti tarihy enbegin «Ghalymhat» atty portret-essesinde jan-jaqty zerdeleydi. Osy jinaqta Áset Naymanbayúly, Árip Tәnirbergenúly, Kókbay Janatayúly, Uәiis Shondybayúly, Múqa, Baymaghambet t.b. Abaydyng aqyn, ónerpaz shәkirtterining ómiri men әdeby múrasyn ghylymy kenistikke shygharudaghy Q. Múhamedhanovtyng irgeli zertteulerin taldap, abaytanushy-ghalymnyng aqtandaq túlghalardyng esimderin ruhany mәdeniyetimizge qaytarudaghy kýsh-jigerin, negizgi ghylymy aspektilerin saralaydy. Osylaysha, Q. Múhamedhanovtyng ghylymy múrasyn nasihattaumen qatar Qayym sekildi jansebil túlghalardyng shygharmashylyq portretin ashady. Avtordyng búl enbegin qayymtanudaghy ýlken olja deumen birge, kezinde sayasy qysymdardyng saldarynan óristey almaghan últtyq әdebiyettanudyn, әsirese, abaytanudyng dereknamalyq túrghydan damuyna qosylghan sýbeli ýles deuge bolady.

Negizinen, Qanipash Qaysaqyzy zertteu maqalalarynda abaytanu salasyndaghy jetistiktermen qatar birqatar ózekti mәselelerdi de qozghaydy. Mәselen, Abay shygharmalaryn shet tilderge audaru tәjiriybesi, Abaydyng aqyndyq kitaphanasyn «Abay aqyndyghynyng ainalasy» negizinde qarastyru siyaqty abaytanudaghy ózekti әri auqymdy mindetter Q. Mәdibaeva zertteulerinde sóz bolady. Ghalym Abaydy әlemdik ruhany kenistikte tanu men tanytuda aqyn ólenderining sapaly audaryluyn, audarmashylargha Abay ghúmyr keshken dәuirding tildik erekshelikterin, etnomәdeny úghymdar men Abay tilining grammatikalyq sipattamasyn mengeruding manyzdylyghyn airyqsha ataydy. Sonymen qatar tәrjimashynyng kórkem audarmanyng teoriyasyn iygerumen birge Abay tilining poetikasyna qatysty ghylymy enbekterge jýginui sekildi prinsipti mәselelerge nazar audarady. «Abaydyng A. Pushkindi, M. Lermontovty audaruyn M. Áuezov, I. Jansýgirúly, Z. Ahmetov, T. Álimqúlov, T. Shapay qalay taghyna jetkize qayyryp saralaydy desenizshi. Osylaysha, Abaydy shet tilge audaru ónerinde ozyq shyqqan kim bar? Bilemiz be? Bile almay kelemiz be? Álde, bilip aita qoyarlyqtay, auyz toltyratyn bir túshymdy audarma núsqasy joq pa?», – dep ghalym Abaydyng sóz aishyghyn dúrys úghyp, sapaly audarghan sauatty audarmashygha zәrulikpen qosa, osy baghytta jazylghan qúnarly zertteulerding joqtyghyn basa aitady. Sonday-aq, Qanipash Qaysaqyzy «Abay jәne Shyghys» atty arnaly baghytty shyghystanushy, dintanushy mamandardyng arabtildi, týriktildi, parsytildi әdebiyetter negizinde zerdeleui abaytanuda әli de tereng taldau men mәndi úigharymdy qajet etetin kýrdeli mәsele ekendigine toqtalady. Abaydyng aqyndyq kitaphanasyndaghy yqpaldy Shyghys shayyrlarynyng qysqasha ghúmyrbayandyq anyqtamalyghyn jasau, sol shygharmashylyq túlghalardyng dýniyetanym, dintanym, poetikalyq kenistigining Abaygha yqpalyn ghylymy tanymda saralau ózektiligi de kýn tәrtibinde boluy tiyis dep tújyrymdaydy.

Rasynda da, Abaydy deklarativti týrde úlyqtaudan góri aqyn shygharmashylyghyn qazaq mәdeniyeti men әlemdik әdeby tәjiriybe toghysynda qarastyru, atalmysh salanyng zertteu apparatyn janartu býginde abaytanudaghy ózekti mindetterding biri desek bolady. Qanipash Qaysaqyzy abaytanudaghy osynday qily mәselelerdi kótere otyryp, búl baghytta izine týsip, indete zertteytin mamandardyng tapshylyghyn da joqqa shygharmaydy. Sondyqtan da ghalym jas izdenushilerge abaytanu tarihynda týrli sebeptermen kedergige úshyrap, keng ainalymgha shyqpaghan konsepsiyalardy zertteudi qúlaqqaghys etedi. Búl degenimiz ‒ últtyng ruhaniy-mәdeny kody retinde qyzmet etetin Abay múrasyna adaldyq әri elimizding ziyatkerlik әleuetine degen janashyrlyq dep týsinemiz. Endeshe, Qanipash Qaysaqyzyn 75 jasqa tolghan mereyli merekesimen qúttyqtap, kәsiby biliminizben, adal niyetinizben, ar-újdanynyzben últ ruhaniyatyn óristetuge ýles qosa beriniz dep tileymiz.

Aydana Nyshanghaliqyzy Júmataeva,

M.O. Áuezov atyndaghy Ádebiyet jәne óner instituty Abaytanu bólimining ghylymy qyzmetkeri

Abai.kz