قانيپاش مادىباەۆا زەرتتەۋلەرىندەگى ابايتانۋ ماسەلەلەرى

جالپى، كەز كەلگەن عىلىمدا سول سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي مۇراسىنا نازار اۋدارۋ، باعالاۋ عىلىم تاريحىن، ونىڭ اناليتيكالىق سيپاتتاماسىن جاساۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەدى. سول سياقتى، كەز كەلگەن تاريحي قۇبىلىس نەمەسە تۇلعا دا ءوز ۋاقىتىندا ەلەنىپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ ولشەمدەرىنە ساي باعالانۋى ءتيىس. سەبەبى، قانشا جەردەن «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەسەك تە، ەرتە مە، كەش پە ۇمىت قالۋى مۇمكىن. ايتسە دە، حالقىمىزدا «ەل ەسىندە ءبىر جىل قالعىڭ كەلسە – اس بەر، ون جىل قالعىڭ كەلسە – اعاش وتىرعىز، ال ماڭگى قالعىڭ كەلسە – بالا تاربيەلە» دەگەن اتالى ءسوز بار. دەمەك، ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانيپاش قايساقىزى مادىباەۆا اپايىمىزدىڭ وقىتۋشىلىق، ۇستازدىق ۇلاعاتى ۇمىتىلمايدى. سوناۋ جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ءدارىسىن تىڭداعان زەرتتەۋشى-ۇستازىمىزدىڭ ەسىمى ءبىزدىڭ دە جادىمىزدا ءاردايىم ساقتالارى انىق.

جالپى، قانيپاش قايساقىزى مادىباەۆانىڭ قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى جەتەكشى عالىمداردىڭ ءبىرى رەتىندەگى جەتىستىگى ەكى نەگىزگى فاكتورمەن انىقتالادى: ءبىرىنشىسى – عىلىمي زەرتتەۋشىلىك قىرى بولسا، ەكىنشىسى – پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قىزمەتى. قانيپاش قايساقىزىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن ءسوز ەتكەندە دە، زەرتتەۋشى-ۇستازدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن اتاماۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى تالاي تۇلعانىڭ باعىن اشقان قاراشاڭىراق قازۇۋ-دەگى وقىتۋشىلىق قىزمەتى قانيپاش قايساقىزىنىڭ دا عىلىمداعى سارا جولىن قالىپتاستىردى. وسىنداعى ز. قابدولوۆ، ت. كاكىشەۆ سىندى ارىپتەس-ۇستازدارىنىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ، اكادەميالىق ىستەردە بيىكتەرگە جەتۋىنە دانەكەر بولعاندىعىن اپاي ءوزى دە ءجيى ەسكە الادى. «عىلىم»، «جالىن»، «قاينار»، «جازۋشى» باسپالارى مەن «جالىن» الماناعىندا جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارعانىمەن، نەگىزگى عىلىمي مانسابىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە وقىتۋشى بولىپ باستاعان قانيپاش قايساقىزى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار «حاندىق ءداۋىر ادەبيەتى»، «زار زامان اعىمى» سەكىلدى ەلەۋلى كەزەڭدەردى جۇيەلى تۇردە زەرتتەدى، «ءحىح عاسىر ادەبيەتى» مەن «ابايتانۋ» وقۋلىقتارىن ازىرلەپ، اتالعان پاندەردىڭ اكادەميالىق نەگىزىن قۇرۋعا، جوعارى مەكتەپتەردەگى فيلولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا اينالۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. سونداي-اق، عالىمنىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسى ءار جىلدارى جاريالانعان «ادەبيەتتانۋ عىلىمى جانە ءبىلىم بەرۋ»، «حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبي سىنى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھار عاسىرى»، «قازىرگى قازاق ادەبيەتى»، «ءورىستى ونەر»، ت.ب. وقۋلىقتارمەن، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىمەن تولىقتى. قانيپاش قايساقىزى اتالعان ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى رەتىندە جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ ىزدەنىسىنە جول اشتى. عالىم «وقىتا تاربيەلەۋ» دەيتىن پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنا ساي ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، «اي-ارۋ» رۋحاني-تانىمدىق ستۋدەنت قىزدار كلۋبىن قۇرىپ، تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا جىر ءمۇشايرالارىن، ءار ءتۇرلى ونەر فەستيۆالدارى مەن زياتكەرلىك سايىستار ۇيىمداستىردى. «اي-ارۋ» اتتى ادەبي-تانىمدىق جيناق شىعارىپ، وندا دارىندى شاكىرتتەرىنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىن جاريالاپ، ءسات ساپار تىلەدى. سوندىقتان قانيپاش قايساقىزىنىڭ عالىمدىعىمەن قوسا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جوعارى كاسىبيلىگى كەيىنگى بۋىن ءۇشىن جارقىن ۇلگى دەۋگە بولادى. اسىرەسە، عالىمنىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسىنىڭ ءبىر ارناسى ادەبيەتتانۋ سالاسىنىڭ ىرگەلى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ابايتانۋعا ارنالدى. عالىمنىڭ 2013 جىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان شىققان «ابايتانۋ» وقۋ قۇرالى ستۋدەنت جاستاردى ۋاقىت ىلگەرىلەگەن سايىن قۇندىلىعى ارتقان اباي ىلىمىمەن سۋسىنداتۋعا جانە ا. بايتۇرسىنۇلىنان باستاپ، ابايتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن م. اۋەزوۆ، س. مۇقانوۆ، ا. جۇبانوۆ، ق. جۇماليەۆ، ە. ىسمايىلوۆ، ب. كەنجەباەۆ، ح. سۇيىنشاليەۆ، ق. ومىراليەۆ، ا. نۇرقاتوۆ، ق. مۇحامەتقانوۆ، م. مىرزاحمەتۇلى سەكىلدى كورنەكتى ابايتانۋشى-عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ قۇندى جەتىستىكتەرىن تالداۋ مەن ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا ازىرلەندى. عالىمنىڭ اباي مۇراسىنا دەگەن قامقور كوزقاراسى كەيىنگى زەرتتەۋ ماقالالارىندا دا ايقىن تانىلادى.

قانيپاش قايساقىزى مادىباەۆانىڭ عىلىمي مۇراسىنىڭ جان-جاقتىلىعى وتاندىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا، اتاپ ايتقاندا، ءحىح عاسىر ادەبيەتى، ابايتانۋ، جامبىلتانۋ سياقتى بىرنەشە باعىتتاردا كورىنەدى. عالىمنىڭ نەگىزگى عىلىمي جۇمىسى ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىن «زار زامان» كونتەكستىندە، اسىرەسە، شورتانباي قانايۇلىنىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. عالىم «زار زامان» اعىمىنىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ماڭىزىن، پايدا بولۋ سەبەپتەرى مەن كوركەمدىك-يدەيالىق، جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىن وسى ادەبي قوزعالىستىڭ كورنەكتى وكىلى شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى نەگىزىندە زەردەلەپ، كەشەندى عىلىمي تالداۋلار جاسادى. قانيپاش قايساقىزى وسى عىلىمي ەڭبەگىندە م. اۋەزوۆ نەگىزدەگەن «زار زامان» اعىمىن تەوريالىق تۇرعىدان جەتىلدىرىپ، اتالمىش ءداۋىردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى مەن وزىندىك سپەتسيفيكاسىن سارالاپ كورسەتتى. حالقىمىزدىڭ تۇتاس ءبىر تاريحي داۋىردەگى مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىكتەرىن پوەتيكالىق شەبەرلىكپەن سۋرەتتەگەن شورتانباي قانايۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە جاڭاشا باعىت اكەلگەن شىعارماشىلىق تۇلعا ەكەندىگىن قيسىندى عىلىمي پايىمداۋلارىمەن دايەكتەدى. سونىمەن قاتار «قازاقتىڭ بار زامانى زار زامان ەدى، سوندىقتان ونى جەكە ادەبي اعىم رەتىندە قاراستىرۋدىڭ ەندىگى جەردە رەتى بار ما؟» دەيتىن اكادەميالىق ديسكۋرستارداعى ءار ءتۇرلى گيپوتەزالار مەن كوزقاراستارعا عىلىمي فاكتىلەرمەن تياناقتى جاۋاپتار بەرىپ، «زار زاماننىڭ» وتارشىلدىق كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ قوعامدىق-ساياسي سيپاتىن اشاتىن اۋقىمدى ادەبي اعىم ەكەندىگىن دالەلدەدى. وسىلايشا ادەبيەتتانۋداعى تاريحي جادتى جاڭعىرتىپ قانا قويماي، ۇلتتىق ادەبيەتتەگى «زار زامان» ءداۋىرى مەن سول كەزەڭ اقىندارى تۋرالى ادەبي ءبىلىمدى بايىتتى.

ال، قانيپاش قايساقىزىنىڭ ابايتانۋ سالاسىنداعى كەيىنگى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرى نەگىزىنەن دەرەكتانۋ سيپاتىندا جۇزەگە اسادى. عالىم وزىنە دەيىنگى ابايتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، اسىرەسە، اباي شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ، تارالۋ تاريحىن ناقتىلاۋعا، ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ ءوز ورتاسى مەن ءىزباسار شاكىرتتەرىنە اسەرىن تالداۋعا ەرەكشە دەن قويادى. سونداي-اق، «اباي ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» ماقالاسىندا عالىم ءوزى جازعانداي، «كانىگى ولەڭ بىلگىرلەرىنىڭ، ولەڭتانۋشى مامانداردىڭ تەوريالىق تانىمىنداعى مىزعىماس نەگىزدەردى تۇعىر ەتە وتىرىپ» ابايتانۋ تاريحىندا جىلدار بويى قاراستىرىلىپ كەلە جاتقان اباي ولەڭدەرىنىڭ ارحيتەكتونيكاسىنا قاتىستى ماسەلەنى قوزعايدى. قانيپاش قايساقىزى اتالمىش ماقالاسىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى قازاق پوەزياسىنداعى تۇتاس شۋماقتى ولەڭ ءتۇرى دەپ تانىعان اباي شىعارمالارىنىڭ («انتپەنەن تارقايدى»، «ءماز بولادى بولىسىڭ») جالپى سانى اۋدارمالارىمەن قوسا العاندا 57 ەكەندىگىن سانامالاپ كورسەتەدى. سونىمەن قاتار «الەمدىك پوەزيا زاڭدىلىقتارىن دا جەتىك بىلگەن ز. احمەتوۆ ايقىنداماسىندا دا «بۇل قالاي» دەگىزەتىن تۇستار بار» دەپ اباي ولەڭدەرىنىڭ مەتريكالىق قۇرىلىمىنا قاتىستى اكادەميكتىڭ كەيبىر پايىمداۋلارىندا ىلگەرىدەگى قازاق پوەزياسىنىڭ الەۋەتى تولىق ەسكەرىلمەگەندىگىنە نازار اۋدارادى. ش. ۋاليحانوۆ، ق. ومىراليەۆ، ب. كەنجەباەۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ، بۇل تۇجىرىمىن ناقتى مىسالدارمەن تۇيىندەيدى. وسىلايشا قانيپاش قايساقىزى «ابايدىڭ قازاق ولەڭىنە قوستى دەپ تانىلىپ كەلگەن جاڭالىق باعىتىن قايتا ءبىر سارالاعاننان ابايدىڭ اقىندىعى الاسارىپ قالمايتىنىن» العا تارتىپ، تەك ابايعا عانا ءتان دەلىنگەن ولەڭ تۇرلەرىنىڭ ەرتەرەكتەگى قازاق ادەبيەتىندە بالاما ۇلگىلەرى بار ما، جوق پا دەگەن ساۋالدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرەدى.

قانيپاش قايساقىزىنىڭ ابايتانۋداعى تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ەڭبەگى اباي شىعارمالارىن تەكستولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدەگى ق. مۇحامەدحانوۆتىڭ عىلىمي جانە ادامي ەرلىگىنە ارنالادى. اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقا ماتىندەرىنىڭ ساقتالۋى مەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يدەولوگيالىق بۇرمالانۋلارىنان قورعاۋداعى، سونداي-اق، ەل اراسىندا ساقتالعان اقىن ولەڭدەرىن ىزدەپ تابۋ، عىلىمي اينالىمعا قوسۋ سەكىلدى ق. مۇحامەدحانوۆتىڭ جانكەشتى تاريحي ەڭبەگىن «عالىمحات» اتتى پورترەت-ەسسەسىندە جان-جاقتى زەردەلەيدى. وسى جيناقتا اسەت نايمانبايۇلى، ءارىپ تاڭىربەرگەنۇلى، كوكباي جاناتايۇلى، ءۋايىس شوندىبايۇلى، مۇقا، بايماعامبەت ت.ب. ابايدىڭ اقىن، ونەرپاز شاكىرتتەرىنىڭ ءومىرى مەن ادەبي مۇراسىن عىلىمي كەڭىستىككە شىعارۋداعى ق. مۇحامەدحانوۆتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن تالداپ، ابايتانۋشى-عالىمنىڭ اقتاڭداق تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن رۋحاني مادەنيەتىمىزگە قايتارۋداعى كۇش-جىگەرىن، نەگىزگى عىلىمي اسپەكتىلەرىن سارالايدى. وسىلايشا، ق. مۇحامەدحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن ناسيحاتتاۋمەن قاتار قايىم سەكىلدى جانسەبىل تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىن اشادى. اۆتوردىڭ بۇل ەڭبەگىن قايىمتانۋداعى ۇلكەن ولجا دەۋمەن بىرگە، كەزىندە ساياسي قىسىمداردىڭ سالدارىنان ورىستەي الماعان ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدىڭ، اسىرەسە، ابايتانۋدىڭ دەرەكنامالىق تۇرعىدان دامۋىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەۋگە بولادى.

نەگىزىنەن، قانيپاش قايساقىزى زەرتتەۋ ماقالالارىندا ابايتانۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرمەن قاتار بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى دە قوزعايدى. ماسەلەن، اباي شىعارمالارىن شەت تىلدەرگە اۋدارۋ تاجىريبەسى، ابايدىڭ اقىندىق كىتاپحاناسىن «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» نەگىزىندە قاراستىرۋ سياقتى ابايتانۋداعى وزەكتى ءارى اۋقىمدى مىندەتتەر ق. مادىباەۆا زەرتتەۋلەرىندە ءسوز بولادى. عالىم ابايدى الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتە تانۋ مەن تانىتۋدا اقىن ولەڭدەرىنىڭ ساپالى اۋدارىلۋىن، اۋدارماشىلارعا اباي عۇمىر كەشكەن ءداۋىردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن، ەتنومادەني ۇعىمدار مەن اباي ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق سيپاتتاماسىن مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتايدى. سونىمەن قاتار ءتارجىماشىنىڭ كوركەم اۋدارمانىڭ تەورياسىن يگەرۋمەن بىرگە اباي ءتىلىنىڭ پوەتيكاسىنا قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەرگە جۇگىنۋى سەكىلدى ءپرينتسيپتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارادى. «ابايدىڭ ا. پۋشكيندى، م. لەرمونتوۆتى اۋدارۋىن م. اۋەزوۆ، ءى. جانسۇگىرۇلى، ز. احمەتوۆ، ت. الىمقۇلوۆ، ت. شاپاي قالاي تاعىنا جەتكىزە قايىرىپ سارالايدى دەسەڭىزشى. وسىلايشا، ابايدى شەت تىلگە اۋدارۋ ونەرىندە وزىق شىققان كىم بار؟ بىلەمىز بە؟ بىلە الماي كەلەمىز بە؟ الدە، ءبىلىپ ايتا قويارلىقتاي، اۋىز تولتىراتىن ءبىر تۇشىمدى اۋدارما نۇسقاسى جوق پا؟»، – دەپ عالىم ابايدىڭ ءسوز ايشىعىن دۇرىس ۇعىپ، ساپالى اۋدارعان ساۋاتتى اۋدارماشىعا زارۋلىكپەن قوسا، وسى باعىتتا جازىلعان قۇنارلى زەرتتەۋلەردىڭ جوقتىعىن باسا ايتادى. سونداي-اق، قانيپاش قايساقىزى «اباي جانە شىعىس» اتتى ارنالى باعىتتى شىعىستانۋشى، ءدىنتانۋشى مامانداردىڭ ءارابتىلدى، تۇرىكتىلدى، ءپارسىتىلدى ادەبيەتتەر نەگىزىندە زەردەلەۋى ابايتانۋدا ءالى دە تەرەڭ تالداۋ مەن ءماندى ۇيعارىمدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە ەكەندىگىنە توقتالادى. ابايدىڭ اقىندىق كىتاپحاناسىنداعى ىقپالدى شىعىس شايىرلارىنىڭ قىسقاشا عۇمىرباياندىق انىقتامالىعىن جاساۋ، سول شىعارماشىلىق تۇلعالاردىڭ دۇنيەتانىم، ءدىنتانىم، پوەتيكالىق كەڭىستىگىنىڭ ابايعا ىقپالىن عىلىمي تانىمدا سارالاۋ وزەكتىلىگى دە كۇن تارتىبىندە بولۋى ءتيىس دەپ تۇجىرىمدايدى.

راسىندا دا، ابايدى دەكلاراتيۆتى تۇردە ۇلىقتاۋدان گورى اقىن شىعارماشىلىعىن قازاق مادەنيەتى مەن الەمدىك ادەبي تاجىريبە توعىسىندا قاراستىرۋ، اتالمىش سالانىڭ زەرتتەۋ اپپاراتىن جاڭارتۋ بۇگىندە ابايتانۋداعى وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. قانيپاش قايساقىزى ابايتانۋداعى وسىنداي قيلى ماسەلەلەردى كوتەرە وتىرىپ، بۇل باعىتتا ىزىنە ءتۇسىپ، ىندەتە زەرتتەيتىن مامانداردىڭ تاپشىلىعىن دا جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان دا عالىم جاس ىزدەنۋشىلەرگە ابايتانۋ تاريحىندا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەدەرگىگە ۇشىراپ، كەڭ اينالىمعا شىقپاعان كونتسەپتسيالاردى زەرتتەۋدى قۇلاققاعىس ەتەدى. بۇل دەگەنىمىز ‒ ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني كودى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن اباي مۇراسىنا ادالدىق ءارى ەلىمىزدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە دەگەن جاناشىرلىق دەپ تۇسىنەمىز. ەندەشە، قانيپاش قايساقىزىن 75 جاسقا تولعان مەرەيلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ، كاسىبي بىلىمىڭىزبەن، ادال نيەتىڭىزبەن، ار-ۇجدانىڭىزبەن ۇلت رۋحانياتىن ورىستەتۋگە ۇلەس قوسا بەرىڭىز دەپ تىلەيمىز.

ايدانا نىشانعاليقىزى جۇماتاەۆا،

م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

Abai.kz