Preziydent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly «Egemen Qazaqstan» jәne «Aiqyn» basymdaryna bergen súhbatynda: «Sheteldegi qandastarymyzdy Atamekenge qaytaru isi eshqashan nazardan tys qalghan emes, qalmaydy da. Álemning týkpir-týkpirindegi qandastarymyzdyng basyn tughan jerde biriktiru - bizding paryzymyz» degen edi.

Sonday-aq 2023 jyly 11 qazanda «Otandastar» forumyna qatysushylargha ýndeu joldap «Qay memleketti meken etse de, qazaqtyng bir ghana tarihy Otany bar, ol – Qazaqstan. Sondyqtan biz shetelde túratyn bauyrlarymyzdy qoldaugha qashanda basa mәn beremiz. Olardyng Atajúrtqa qonys audaruyna barlyq jaghday jasalghan. Qazaqstan azamattyghyn jәne qandas mәrtebesin alu tәrtibi jenildetildi» degen edi.

Biraq isjýzinde jenildedi me? bizshe auyrlap bara jatqan siyaqty.

16 aqpannan bastap Halyqqa qyzmet kórsetu ortalyqtary shetelden kelgen azamattardan «sottalmaghany turaly» anyqtamany jәne «tirkeuden shyqqany turaly» qújatty, sonday-aq azamattyq kuәligin apostiliden ótkizip әkeludi talap etude. Sonymen qatar, Qazaqstangha oqugha kelgisi keletin talapkerlerden jergilikti oqu-aghartu mekemesining «Qazaqstannan oquyna bolady» degen rúqsat qaghazyn da apostilidetip әkelu mindettelip otyr. Kóshi-qon organdary atalghan qújattarsyz azamattyqqa qabyldau jýrgizilmeytinin aituda.

Búl talaptar Qytaydaghy qandastargha auyr salmaq týsirip otyr. Búghan deyin negizgi qújattardy apostiliden ótkizu ýshin bir azamat shamamen 400 myng tengege juyq qarajat júmsasa, endi qosymsha ýsh qújattyng engizilui bir adamgha ketetin shyghyndy 600 myng tengege deyin arttyrady. Qazaqstangha kelgennen keyin qújattardy audaru jәne zandastyru shyghyndaryn qosa eseptegende, bir otbasy ýshin búl soma 1 million tengeden asyp týsedi. Búl — tarihy Otanyna oralghan otbasy ýshin edәuir auyr jýk.

Mәsele tek qarjyda emes. Eng bastysy — Qytay tarapy «sottalmaghany» jәne «oqugha rúqsat etilgeni» turaly anyqtamalardy qazaq últy ókilderine onaylyqpen bermeydi. Al tirkeuden shyghu ýshin azamat búrynghy barlyq mýlkinen bas tartuy, týrli dәlelder úsynuy, tipti jalgha berilgen jeri nemese ótelmegen az qaryzy bolsa, odan tolyq qútyluy talap etiledi. Sonymen qatar, «nege kóshesin?» degen súraq arqyly sayasy sipattaghy qysym kórsetu tәuekeli de bar. Búl jaghday qandastardy qiyn әri qauipti tandaugha mәjbýrleydi.

Tәuelsizdik alghannan beri kóshi-qon sayasatynyng salystyrmaly týrde qolayly kezenderinde atajúrtqa 1,5 milliongha juyq qandas oralyp, el demografiyasyna, enbek naryghyna jәne últtyq biregeylikke eleuli ýles qosty. Al songhy ózgerister kóshi-qon ýderisin kýrdelendirip, tarihy Otanyna oralghysy keletin azamattardyng jolyna ýlken kedergiler qoyyp otyr.

Songhy 30 jylda Qazaqstangha Qytaydan qonys audarghan qandastardyng basym bóligi kóshi-qon baghdarlamasy ayasynda emes, jeke saparmen kelip, osynda azamattyq alghany belgili. Eger býgingi talaptar búryn qoldanylghanda, olardyng kópshiligi elge orala almas edi. Qazirde Qytaydan kóship kelip jatqan aghayyndar jeke saparmen kelip, Qazaqstan azamattyghyn alyp jatyr. Al kóshi-qon arqyly kelip jatqandardyng ýlesi biz bilgende 1 payyz tónireginde.

Qandastar mәselesi — tek kóshi-qon mәselesi emes, ol — demografiya, últtyq qauipsizdik jәne tarihy jauapkershilik mәselesi. Sondyqtan búl baghyttaghy sheshimder barynsha sarabdal, jan-jaqty jәne últtyq mýddege say qabyldanghany dúrys. Halyqaralyq talap dep Últtyq sayasatta kórshi elding yghyna jyghyla beru, onyng ishki әkimshilik rәsimderin sol kýiinde qabylday salu — egemen elding ústanymyna say kelmeydi. Ásirese, tarihy Otanyna oralghysy keletin etnikalyq qazaqtargha qatysty mәselede memleket mýddesi men últ mýddesi basymdyqqa ie boluy tiyis.

Osy rette, Qytay tarapynan týrli sebeptermen kýrdelendiriletin anyqtamalar men tirkeuden shyghu talaptaryn búljytpay negizge alu qandastardyng jaghdayyn odan әri qiyndatady. Múnday jaghdayda Qazaqstan tarapy jenildetilgen, balamaly nemese ishki tekseru tetikterin qarastyruy qajet dep sanaymyz. Óitkeni mәsele jay ghana qújat rәsimdeu emes — búl adamdardyng taghdyry, últtyng bolashaghy.

«Qay memleketti meken etse de, qazaqtyng bir ghana tarihy Otany bar, ol – Qazaqstan» dep Preziydent Qasym-Jomart Toqaev aitqanday, Qazaqstan kýlli QAZAQTYNG tarihy otany! Atajúrtqa oralu olardyng jeke jәne tarihy qúqyghy.

«Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tәuelsizdigi turaly» zanynda «Qazaqstan Respublikasy Respublika sheginen tys jerlerde túratyn qazaqtardyng últtyq-mәdeni, ruhany jәne tildik qajetterin qanaghattandyrugha qamqorlyq jasaydy, olar azamaty bolyp otyrghan memlekettermen jasalghan sharttar negizinde búl azamattardyng mýddelerin qorghaydy» dep anyq jazylghan.

Endeshe osy zandy negizge, últtyq múddeni basshylqqa almay, kelem degen aghayyngha «ana qújatty әkel, myna qújatty әkel» dep keudesinen iyteru qanshalyq zandy? Onysyz da qazaq tildi mektepter jabylyp, balalary ana tilden ajyrap bara jatqan qandastargha qújat arqyly tosqauyl qondyng ayaghy Qytaydaghy 2 million qandasyzdan tiridey aiyrylugha aparyp soqpay ma?!

Últ taghdyryna beyjay qaramaytyn azamat retinde búl mәsele Memleket tarapynan jan-jaqty qaralyp, әdiletti sheshim qabyldanady dep senemin.

Qaliakbar Ýsemhanúly

Abai.kz