پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى «Egemen Qazaqstan» جانە «Aiqyn» باسىمدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە قايتارۋ ءىسى ەشقاشان نازاردان تىس قالعان ەمەس، قالمايدى دا. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قانداستارىمىزدىڭ باسىن تۋعان جەردە بىرىكتىرۋ - ءبىزدىڭ پارىزىمىز» دەگەن ەدى.

سونداي-اق 2023 جىلى 11 قازاندا «وتانداستار» فورۋمىنا قاتىسۋشىلارعا ۇندەۋ جولداپ «قاي مەملەكەتتى مەكەن ەتسە دە، قازاقتىڭ ءبىر عانا تاريحي وتانى بار، ول – قازاقستان. سوندىقتان ءبىز شەتەلدە تۇراتىن باۋىرلارىمىزدى قولداۋعا قاشاندا باسا ءمان بەرەمىز. ولاردىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. قازاقستان ازاماتتىعىن جانە قانداس مارتەبەسىن الۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى» دەگەن ەدى.

بىراق ىسجۇزىندە جەڭىلدەدى مە؟ بىزشە اۋىرلاپ بارا جاتقان سياقتى.

16 اقپاننان باستاپ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتاردان «سوتتالماعانى تۋرالى» انىقتامانى جانە «تىركەۋدەن شىققانى تۋرالى» قۇجاتتى، سونداي-اق ازاماتتىق كۋالىگىن اپوستيلدەن وتكىزىپ اكەلۋدى تالاپ ەتۋدە. سونىمەن قاتار، قازاقستانعا وقۋعا كەلگىسى كەلەتىن تالاپكەرلەردەن جەرگىلىكتى وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسىنىڭ «قازاقستاننان وقۋىنا بولادى» دەگەن رۇقسات قاعازىن دا اپوستيلدەتىپ اكەلۋ مىندەتتەلىپ وتىر. كوشى-قون ورگاندارى اتالعان قۇجاتتارسىز ازاماتتىققا قابىلداۋ جۇرگىزىلمەيتىنىن ايتۋدا.

بۇل تالاپتار قىتايداعى قانداستارعا اۋىر سالماق ءتۇسىرىپ وتىر. بۇعان دەيىن نەگىزگى قۇجاتتاردى اپوستيلدەن وتكىزۋ ءۇشىن ءبىر ازامات شامامەن 400 مىڭ تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇمساسا، ەندى قوسىمشا ءۇش قۇجاتتىڭ ەنگىزىلۋى ءبىر ادامعا كەتەتىن شىعىندى 600 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتىرادى. قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن قۇجاتتاردى اۋدارۋ جانە زاڭداستىرۋ شىعىندارىن قوسا ەسەپتەگەندە، ءبىر وتباسى ءۇشىن بۇل سوما 1 ميلليون تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. بۇل — تاريحي وتانىنا ورالعان وتباسى ءۇشىن ەداۋىر اۋىر جۇك.

ماسەلە تەك قارجىدا ەمەس. ەڭ باستىسى — قىتاي تاراپى «سوتتالماعانى» جانە «وقۋعا رۇقسات ەتىلگەنى» تۋرالى انىقتامالاردى قازاق ۇلتى وكىلدەرىنە وڭايلىقپەن بەرمەيدى. ال تىركەۋدەن شىعۋ ءۇشىن ازامات بۇرىنعى بارلىق مۇلكىنەن باس تارتۋى، ءتۇرلى دالەلدەر ۇسىنۋى، ءتىپتى جالعا بەرىلگەن جەرى نەمەسە وتەلمەگەن از قارىزى بولسا، ودان تولىق قۇتىلۋى تالاپ ەتىلەدى. سونىمەن قاتار، «نەگە كوشەسىڭ؟» دەگەن سۇراق ارقىلى ساياسي سيپاتتاعى قىسىم كورسەتۋ تاۋەكەلى دە بار. بۇل جاعداي قانداستاردى قيىن ءارى قاۋىپتى تاڭداۋعا ماجبۇرلەيدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى كوشى-قون ساياساتىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە قولايلى كەزەڭدەرىندە اتاجۇرتقا 1,5 ميلليونعا جۋىق قانداس ورالىپ، ەل دەموگرافياسىنا، ەڭبەك نارىعىنا جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىككە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ال سوڭعى وزگەرىستەر كوشى-قون ۇدەرىسىن كۇردەلەندىرىپ، تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن ازاماتتاردىڭ جولىنا ۇلكەن كەدەرگىلەر قويىپ وتىر.

سوڭعى 30 جىلدا قازاقستانعا قىتايدان قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ باسىم بولىگى كوشى-قون باعدارلاماسى اياسىندا ەمەس، جەكە ساپارمەن كەلىپ، وسىندا ازاماتتىق العانى بەلگىلى. ەگەر بۇگىنگى تالاپتار بۇرىن قولدانىلعاندا، ولاردىڭ كوپشىلىگى ەلگە ورالا الماس ەدى. قازىردە قىتايدان كوشىپ كەلىپ جاتقان اعايىندار جەكە ساپارمەن كەلىپ، قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ جاتىر. ال كوشى-قون ارقىلى كەلىپ جاتقانداردىڭ ۇلەسى ءبىز بىلگەندە 1 پايىز توڭىرەگىندە.

قانداستار ماسەلەسى — تەك كوشى-قون ماسەلەسى ەمەس، ول — دەموگرافيا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە تاريحي جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى شەشىمدەر بارىنشا سارابدال، جان-جاقتى جانە ۇلتتىق مۇددەگە ساي قابىلدانعانى دۇرىس. حالىقارالىق تالاپ دەپ ۇلتتىق ساياساتتا كورشى ەلدىڭ ىعىنا جىعىلا بەرۋ، ونىڭ ىشكى اكىمشىلىك راسىمدەرىن سول كۇيىندە قابىلداي سالۋ — ەگەمەن ەلدىڭ ۇستانىمىنا ساي كەلمەيدى. اسىرەسە، تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن ەتنيكالىق قازاقتارعا قاتىستى ماسەلەدە مەملەكەت مۇددەسى مەن ۇلت مۇددەسى باسىمدىققا يە بولۋى ءتيىس.

وسى رەتتە، قىتاي تاراپىنان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كۇردەلەندىرىلەتىن انىقتامالار مەن تىركەۋدەن شىعۋ تالاپتارىن بۇلجىتپاي نەگىزگە الۋ قانداستاردىڭ جاعدايىن ودان ءارى قيىنداتادى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان تاراپى جەڭىلدەتىلگەن، بالامالى نەمەسە ىشكى تەكسەرۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋى قاجەت دەپ سانايمىز. ويتكەنى ماسەلە جاي عانا قۇجات راسىمدەۋ ەمەس — بۇل ادامداردىڭ تاعدىرى، ۇلتتىڭ بولاشاعى.

«قاي مەملەكەتتى مەكەن ەتسە دە، قازاقتىڭ ءبىر عانا تاريحي وتانى بار، ول – قازاقستان» دەپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي، قازاقستان كۇللى قازاقتىڭ تاريحي وتانى! اتاجۇرتقا ورالۋ ولاردىڭ جەكە جانە تاريحي قۇقىعى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تاۋەلسiزدiگi تۋرالى» زاڭىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى رەسپۋبليكا شەگiنەن تىس جەرلەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني، رۋحاني جانە تiلدiك قاجەتتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا قامقورلىق جاسايدى، ولار ازاماتى بولىپ وتىرعان مەملەكەتتەرمەن جاسالعان شارتتار نەگiزiندە بۇل ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرiن قورعايدى» دەپ انىق جازىلعان.

ەندەشە وسى زاڭدى نەگىزگە، ۇلتتىق مۇددەنى باسشىلققا الماي، كەلەم دەگەن اعايىنعا «انا قۇجاتتى اكەل، مىنا قۇجاتتى اكەل» دەپ كەۋدەسىنەن يتەرۋ قانشالىق زاڭدى؟ ونىسىز دا قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر جابىلىپ، بالالارى انا تىلدەن اجىراپ بارا جاتقان قانداستارعا قۇجات ارقىلى توسقاۋىل قويۋدىڭ اياعى قىتايداعى 2 ميلليون قانداسىزدان تىرىدەي ايىرىلۋعا اپارىپ سوقپاي ما؟!

ۇلت تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن ازامات رەتىندە بۇل ماسەلە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قارالىپ، ادىلەتتى شەشىم قابىلدانادى دەپ سەنەمىن.

قالياكبار ۇسەمحانۇلى

Abai.kz