Áleumettik tiyk‑tok jelilerinde belgili әnshi Dilinaz Ahmadiyevanyng «Qazaq tilin barlyghy da bilui tiyis» degen taqyryppen pikiri tarady. Áriyne, ýsh minuttan sәl asatyn beynekórilimde kýrdeli til mәselesin tereninen taldau mýmkin emes. Sondyqtan, biz Dilinazdyng tilge qatysty birneshe týiindi oilaryn taldaudy jón kórdik...

Dilinaz:

– Til óte kýrdeli qúbylys. Ony adamgha zorlap tanugha, bolmasa, oghan tiym salugha bolmaydy.

Áriyne, til – adamgha tandauynan tysqary beriletin qúndylyq. Jer betindegi bar tirshilik ataulynyng «óz tili» bar: mysaly, adamnyng tili bolsa, sol siyaqty, delifinderding de, qústardyng da, januardardyng da «óz tili» bar ekenin ghalymdar dәleldedi. Býginde adamzat qauymdastyghy bes mynnan astam últtar men etnostardan qúralatyny belgili. Mine, sol әrbir halyqty halyq etip túratyn manyzdy belgisi – onyng tili. Endeshe, adam bir últtyng ókili bolyp ómirge kelgende «últtyghyn» jәne «tilin» tandamaydy. Adam bir qoghamdyq ortada óse kele, osy mәdeny qalypqa say tili men mәdeniyetin, ómir sýru saltyn qalyptastyrady. Sol qalyppen ózin әlemge tanytady (iydenitfikasiyalaydy).

Biraq, búrynghy zamannyng oqshaulanghan qoghamdyq ortasy býginde joyyldy. Qazir kez kelgen memlekette әraluan tildik ortanyn, mәdeny qalyptyng boluy tabighy jaghdaygha ainaldy. Mine, osy jaghdayda ol memleketterde «til» jәne soghan baylanysty órbiytin mentaldik (dil) mәselelerinde qayshylyqtar payda boluy mýmkin. Keybir memleketter ony moyyndap, birneshe tildi «memlekettik» etip jariyalaghan. Mysaly, Kanada, Belorusi, Finlyandiya, Irlandiya, Luksemburg,  Ýndistan jәne t.t. elderde «qos memlekettik til» oryn alghan.

Osy ortada, Qazaqstan tarihy jaghdaylarda qalyptasqan orystildik ortanyng yqpalyn әli de sezinude. Biraq, bizde Memlekettik til bireu ghana, ol – qazaq tili. Sondyqtan, Qazaqstan siyaqty unitarly memlekette óz azamattarynan qazaq tilin biludi talap etu – «tildi zorlap tanu» degen erejege jatpaydy. Óitkeni, Konstitusiyamyzda apriory túrghyda «Qazaqstannyng әrbir azamaty memlekettik tildi bilui tiyis» atty ereje kórsetilgen.

Dilinaz: «Eger siz qyzmet kórsetu salasynda júmys jasaytyn bolsanyz, sizge qazaq tilin bilu mindet. Al, sizge qazaq tilin bilmeytin bireu kelip, oryssha súrasa – ony qinamay‑aq oryssha jauap bere salynyz»...

Áriyne, Dilinaz, bizde qonaqty silau dәstýri ejelden bar. Ol úighyr halqynda da solay, ózbekte de solay... Sondyqtan, bizder, eger ózge tildi bilip túrsaq, esh qinalmay sol tilde aita beremiz. Bizding jan dýniyemizde «mening tilimdi ghana bilui kerek» degen astamshyldyq joq. Mysaly, jaqynda akter Sergey Bezrukov Mәskeude bir auyz oryssha bilmeytin ózbekting ony tanyp», «belii, belii» degenin әzildep aitty. Biraq, onyng әzilin ózbek halqy týsindi me? Joq, aqyr sony nota jiberuge alyp keldi...  Eki el arasyndaghy qarym qatynasqa da syzat týsti..

Sondyqtan, «qajet kezde qazaq barlyq jaghdayda oryssha jauap bere alady, berui kerek» degen oidan arylu kerek. Eger, ózge últ ókilining «qazaq tilin bilmeuge» qanday qaqy bar bolsa, qazaqtyng da «ózge tildi bilmeuge» sonday qaqy bar. Osyny úmytpau kerek. Olay bolsa, óziniz aitqanday tildik situasiya ornay qalghanda adamdar bir‑birin aiyptamay, ózara týsinistikpen, qoldaghy tehnikalyq audarma mýmkindigin paydalanyp, ózara týsinisui kerek degenimiz dúrys shyghar. Biraq, Sizding «qyzmet kórsetu salasyndaghy әrbir qyzmetker memlekettik tildi biluge mindetti. Bilmese júmystan ketkeni dúrys» degen pikirinizdi tolyq qúptaugha bolady.

Dilinaz: «Eger siz ózinizge tek orys tilinde qyzmet kórsetudi qalasanyz, onda janynyzgha bir audarmashyny ertip jýrgeniniz dúrys».

Búl sózinizdi qos qoldap qoldaugha әzirmiz. Kóbine, elimizdegi til zany men onyng qúqyqtyq  normalaryn týsinbeu osydan bastalady. Mysaly, juyrda bir orys әieli «tasymaldauda» júmys jasaytyn qazaq balasyn «sen maghan oryssha sóile» dep zorlap jatyr... Boqtap ta aldy arasynda... Bir jaqsysy, әlgi qazaq balasy azdap oryssha biledi eken, «siz maghan boqtamay sóileniz» dep, shala orysshasymen mәmilege  keldi. Al, eger, әlgi bala oryssha mýldem bilmese she? Onda ony sol zamatta úryp‑soghu kerek pe? Mine, mәsele osy jerde shiyelenisedi.

Dilinaz: «Sizding osy uaqytqa deyin Qazaqstanda ómir sýrip, qazaqsha bolmaghanda ýsh sózdi ýirene almaghanynyzdy qalay týsinu kerek?».

Mine, osy jerde óziniz de úighyr halqynyng tekti qyzy ekeninizdi kórsetip otyrsyz. Shyn mәnisinde, Otanyn Qazaqstan dep moyyndaghan әrbir azamat Otannyng memlekettik tilin bilui mindetti ghoy. Olay bolmasa, ózge tilde sóileudi talap etushi azamattardy «Otanyn moyyndamaghan, onyng Tәuelsiz memleket ekenin janymen qabylday almaghan» adamdar dep aitugha bolady emes pe?

Óz taghdyryn Otanymen baylanystyrmaghan onday adamdar týbi ózderining tarih otandaryna, ne bolmasa, janyna jayly ózge memleketterge ketetinderi anyq...

Siz osy súraghynyzber osynday ótkir mәseleni qoydynyz. Sol ýshin de Sizge alghys! Elimizding mәdeniyetine qosar ýlesiniz arta bersin, Dilinaz qaryndasymyz!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz