Ey, jol ýstindegi jolaushy!

Qazaqstanda kýiip túrghan taghy bir tauqymet, ol – otbasy tauqymeti. Shanyraghymyz jii shayqalatyn boldy. Bir amalyn tappasaq, ajyrasu alamanynda әlem aldyna shyghatyn týrimiz bar. Endeshe, otbasy tauqymeti - otandyq tauqymet deuge keledi.

Otbasy tarihy qashan, qalay bastalyp edi? Eske alayyq; Adam ata qabyrghasynan Jaratushy Haua anany jaratady. Jәne, Haua anagha Jaratushy Jer betindegi súlulyq ataulynyng 99 payyzyn beredi. Sodan, Jannat baghynda Haua ana men Adam ata ekeui seyil qúryp múnsyz-qamsyz ómir sýre bastady. Ibilis jylan bolyp kelip Haua anany azghyrdy. «Qúday tiym salghan miuany tatyp kór!» dep. Haua ana tatyp kórdi. Onysymen qoymay Adam atany da kóndirdi. Sóitip, olar Qúdaydyng kaharyna úshyrap Jannattan quyldy.

Alghashqy er men әielding ýy bolu tarihy osylay. Býginde elimizde jastar kótergen әrbir ýshinshi shanyraq qúlaydy eken. Búl ekining birine belgili jәit. Shynyday shetin taqyryp. Ony enseruding qiyny sol. Tolstoy aitqan eken; «Baqytty otbasylar bir-birine úqsas. Al, baqytsyz otbasylar әrtýrli, әrqaysysy ózinshe baqytsyz» dep. Yaghni, otbasy syrqatyn «emdeytin» op-onay ortaq resept joq degen sóz.

- Olay bolsa, búl taqyrypty nege qozghap otyrmyz?!

- Ýndemey otyrugha bolmaydy eken.

- Joq.Ýndemey otyrmanyz! Aytynyz!

- Aytsaq, jaqsyly-jamandy otbasylyq ómirden jighan 50 jyldyq tәjriybemiz bar. Sodan týigenimiz bar. Solardy ortagha salsaq deymiz.

- Jón eken. Aytynyz!

- Aytsaq, ýilenu, ýy bolu degenimiz, keybir jastarymyz oilaghanday baqyt toly baq otau emes. Ýy bolu degenimiz, ýilenu degenimiz – adam ómirindegi alabóten synaq. Synaq bolghanda da anau-mynau emes, súrapyl synaq. Sirattyng ózi. Imandy bolsang - Újmaqqa, imansyz bolsang Dozaqqa qúlaysyn. Qúday qosqan qosaghynmen birese bal júta jýrip, birese u júta jýrip óter Qylkópir. Ghúmyrlyq Qylkópir. Biraq, biz Dozaqqa týsu ýshin kóterilmeymiz ghoy búl kópirge! Újmaqtan ýmit etemiz ghoy! Duyldasyp aq otau shanyraghyn kóterdik. Qyran-japqan toy jasadyq. Biraq, siz ben biz bir nәrseni bilmedik.Siz ben biz kótergen búl aq otau, tek siz ben bizding kýndiz-týni jýrgizgen mәmilemizding arqasynda ghana baq otaugha ainalatynyn bilmedik. Eng qyzyghy biz ol otbasylyq diplomatiya degenning ne ekenin de bilmedik. Sóitip, biz, diplomatiyasyz attap basugha bolmaytyn aq otau tabaldyryghyn attadyq. Búl taqyrypty týsindirip bizge eshkim dәris oqyghan joq. Erli -zayyp boludyng qyr-syryn ýiretken joq. Sóitip, biz otbasylyq mәmilegerlikten beyhabar kýide aq otau tabaldyryghyn attadyq. Otbasy bolghan kýnnen bastap jas júbaylar arasynda nәzik mәmile – diplomatiya jýretinin, onsyz aq otauymyzdyng zar otaugha ainalatynyn bilmedik. Bilmesek te qol ústasyp qoyyp kettik. Sóitip, aq otaugha bizben birge bir qora bilmestikter qosa kirdi. Bizdi andyghan Saytangha da keregi sol edi.

- Sizben birge aq otaugha bilmestikter kirgenin qalay bildiniz?- Búl oqyrman súraghy.

- Alghashqy janjal shygha bastaghanda bildik. Bir- birimizdi kinәlay bastaghanda bildik. «Bú ne boldy? Ou, biz osy sýiip qosylmap pa edik?! Bú janjal qaydan shyqty?» dedik, bilmestikterge tap bolghan kezde. Biraq, biz búl bilmestikting ne ekenin bilmedik. Ony biz ómir ótkelderinde myng sýrinip, myng qúlap baryp bildik. Aqyry týsindik, otbasylyq ómir degenning túnyp túrghan diplomatiya ekenin týsindik. Búl ómir bas qosqan ekeuding tektiligi, nemese, teksizdigi, kórgendiligi, nemese, kórgensizdigi synalar synaq eken. Syn maydany eken. Búl maydangha ayaq basqan jastardyng oghan deyingi jasyryp kelgen kemshilikteri ashylatyn maydan eken. Kemshilikterdi jasyru ýy bolghannan keyin mýmkin emes eken. Biz, jastar, ýilenbey túryp bir-birimizden bilmedik. Qyz kýlip túrady. Jigit jymiyp túrady. Aynymaghan perishtemiz. Sýtten aq, sudan taza. Al, ýilengennen keyin perishte emes, pende ekendikterimizdi kórdik. Minderimiz aqiykózdenip atoylap shygha keldi. Ydys-ayaq syldyrlady. Sóitsek, búl eshkim ainalyp óte almaytyn túrmys zany eken. Kemshiliksiz kisi bolmaydy eken. Bayqasaq, túlaboyymyz túnghan kemshilik eken.Biraq, biz sóite túra kemshiliksiz jar izdeppiz. Bilmestik degen osy eken. Minsiz adam izdeu aqymaqtyq eken. Jas júbaylardy jargha jyghatyn qatelik osy eken. Osynyng arqasynda toy óte sala úrystyq. Sóitip, ómirding Qylkópir synaghyna kóterildik. Ne Újmaqqa ne Dozaqqa aparatyn Qylkópirge shyqtyq. Sol kópir ýstinde silkilese kele biz óz qolymyzben kótergen aq otauymyzdyng shanyraghyn óz qolymyzben ortasyna týsirdik. Búghan kim kinәli? Áriyne, ózderimiz edik. Sabyrsyzdardan bolghanymyz ýshin. Otbasylyq mәmileden beyhabar bolghanymyz ýshin. Sonday-aq, búl kýireuge jalghyz jas júbaylar emes, olardyng ata-analary da kinәli edi. Úl men qyzdaryna imany últtyq tәrbie bere almaghany ýshin.

-Beu, jastar, ýy bolghaly jýrgen! Allam sizderdi osynday taghdyrdan saqtasyn!

Sonymen, biz әngime etip otyrghan otaudyng bolary boldy. Óitkeni, «Shólmek myng kýn synbaydy, bir kýn synady». Sol shólmekti ekeulep jýrip syndyrdy olar. Bir-birine aitpaghan sózderi qalmady. Bir-birinen olar, sóitip, eshkimnen estimegendi esitti. Estidi de, aq otau esigin tars japty. Túra qashty. Ekeui eki jaqqa.

Mineki, osylaysha, ekeulep jýrip shamyn jaqqan aq otaudyng otyn olar óz qoldarymen óshirdi. Otau ýy órtke ainaldy. Jan-jaqqa qashyp bara jatqan ekeulerine tónirek dýnie týgel órtenip jatqanday kórindi. Sodan keyin ekeuing eki jaqta biraz jyl sendeldinder. Tiri ólikting kýiin keshtinder. Onday tiri ólikten qoghamgha ne qayyr? Adamgha ne qayyr? Eng qiyny, búl yryn-jyrynnyng ortasynda bala jýrse ol tipti qiyn. Balagha ata-ana kerek. Senderding qyrqystaryng emes. Odan bala shoshidy. Shok alady. Janyna óshpes jara týsedi. Sóitip, әke-sheshe jaqqan otqa aldymen bala kýiedi. Bala jan jarasynyng janynda senderding jan jaralaryng týkke túrmaydy. Biring basqa qatyn alyp, biring basqa bay tauyp jaralaryndy jazasyndar. Al, ata-anadan aiyrylghan balanyng jarasyn, jan jarasyn kim jazar?

Sonymen eki jas ajyrasyp tyndy. Endigi әngime olar turaly emes. Endigi әngime ýy bolamyz dep sol ajyrasyp tynghandardyng artynan kele jatqandar turaly. Ýy bolamyz dep qoltyqtasyp kele jatqandardyng qarasy kóp eken. Sol kópshilik alghashqy ekeuding qateligin qaytalamasa eken. - Ol ýshin ne isteu kerek?

- Ei, bala batyr! Ol ýshin bilu kerek! Býgin sening qoltyghynda jýrgen, erteng sening ghúmyrlyq jaryng bolar anau qyz balanyng tabighatyn, onyng tylsym әlemin bilu kerek! Sol balanyn, qyz balanyng tabighaty úl balanyng tabighatynan mýldem bólek ekenin bilu kerek. Moyyndau kerek. Bir amerikandyq ghalym jazghan edi. Er men әiel eki planetadan dep. Sol shyndyq. Er men әiel shyndyghynda eki bólek әlem. Olar solay jaratylghan. Olar bas qosyp birge túrghannan keyin birin-biri týsine almay qinalatyny da sodan. Onyng jaqsy da jaghy da bar. Biz ózimizding qasymyzda jýrgen ózgeplanetalyqtyng jan júmbaghyn sheshuge úmtylamyz. Jaqsylyghy sol. Biraq, biz bәribir ómirboyy ol júmbaqty sheshe almaymyz. Er men әielding bir-birine úmtylatyny sodan. Bir-birine qyzyq bolatyny sodan. Ómir sonysymen qyzyq. Er men әieldi úly Dizayner solay jaratqan.

- Tatu-tәtti boludyng taghy qanday sharty bar?!

- Jetedi.

- Mysaly!

- Mysaly, sonyng biri qyzghanysh degen qyzyl itten saqtanu.

- IYe! IYe! Sol itti aitynyzshy!

- Aytsam, otbasy kiykiljini jas kezde, kóbinese, sol qyzghanysh atty qyzyl itten shyghady. Ásirese, erkek qyzghanyshynan shyghady. Shyntuaytyna kelgende, әielin qyzghanbaytyn erkek joq. Qyzghanbasa erkek emes. Qiyny sol, qyzghanyshtyng tayaghy aldymen әielge tiyedi. Sondyqtan da, aldymen әiel saq boluy kerek. Ýndemes erkekting ózi qyzghanyshtyng qyzyl iyti yr etkende, arystansha aqyryp shygha keledi. Tipten, әieli kinәli bolmasa da kýieui ony jýndey týtip tastauy mýmkin. Kórdinizbe, ýndemesten ýidey pәle shyghady. Eng qiyny - ýidegi búl esep aiyrysugha eshkimning arasha týse almaytyny. Sondyqtan da, aldymen әielge sauysqanday saq bolu kerek. Erinen basqa erkekke emeksuden saq bolu kerek. Odan ot shyghady. Ot shyghatyn sebebi, úly Dizayner obasta erkekti agressor etip jaratqan. Erkek bolmysyn agressor etip jaratqan. Qaranyz, er balalar erjete bastady ma olardyng arasynda shylqymay tóbeles te bastalady. Tipten, es kirip eseygennen keyin de er azamat qanshama syrttay sypayy kóringenimen onyng ishinde bir arystan búghyp jatady. Esterinizde bolsa, anau bir jyly Sheshenstangha qarsy orystar soghys ashqanda sheshen shaldyry mәz bolyp kóshege shyghyp biylep ketpep pe edi?! Qarttyqtaryna qaramastan sheshen shaldarynyng janyn jaryp shyqqan sol bir jauyngerlik dýley ruh bәrimizdi tang qaldyrmap pa edi?!

Erkek bolmysy osy. El basyna kýn tughanda arystansha atylyp qan maydangha erler shyghady. Jau jaghasyn jyrtady. Onsyz halyq halyq boludan qalar edi, kóringenge jem bolyp.

Sonda, qaranyz, jer qayysqan erler qosyny qan maydanda kim ýshin qyrqysady?! Otbasy ýshin... otbasydan bastalatyn Otany ýshin. Bóriktiler birigip, sóitip, jau jaghasyn jyrtpasa basqynshylar kelip onyng túlymdysyn – túl, aidarlysyn - qúl, jaryn kýng eter edi.

Sondyqtan da, erler oqqa qarsy, otqa qarsy shabady. Qorghansyz qara shanyraghyn qorghaydy. Erkekti otqa da, oqqa da salatyn sol ýidegi jәudirkóz jary, jautankóz balalary. Ol degen sóz, qan maydanda qan keship jýrgen erlerding jýreginde әmanda jan jary men balalary jýredi degen sóz. Jýrektegi sol jautankózderi oghan bir taban sheginuge mýmkindik bermeydi. Aqkóz erlikke bastaydy. Sol qorghansyzdaryn qorghap batyrlar jan alyp, jan beredi. Kórdinizder me, bayqasaq, qan maydanda alysyp, arpalysyp jýrgender birynghay erler. Nege erler? Álimsaqtan solay bolghan. Solay bola beredi de. Qan maydanda erler alysady. Olardaghy agressiya ólispey berispeydi.Búdan kelip, taghy bir qorytyndy shyghady. Bú dýniyede erler túrghanda bú dýniyening tynysh túruy mýmkin emes degen qorytyndy shyghady. Óitkeni, ýnemi ózgelerden ýstem bolugha, ózgelerdi baghyndyrugha úmtylu – erlerge tәn. Agressor ylghy da ýstem bolghysy keledi.Álemdi qangha bóktirgen tarihta talay imperiyalar bolghan. Solardyng bәrining astarynda osynau erkekke tәn alapat agressiya jatyr.

Al, әielder she? Áyelderden agressor shyqpay ma? Shyqqan da qanday! Biraq, búl alamanda olar erkektermen jarysa almaydy. Jaratushy olargha әlemdi biylegen imperatorlardyng ózin biyleytin basqa qúdiret bergen. Súlulyq, nәziktik, әlsizdik, sezim, mahabbat tәrizdi qúdiret bergen. Olar osy qúdiretimen әlemdi biylegenderding ózin biyleydi. Bas iydiredi. Jarty әlemdi biylegen Shah Jahandy sýigen jary Mumtaz solay bas iydirgen. Álemdegi eng kórkem kýmbez Taj Mahaldy patshalardyng patshasy sol sýigen jarynyng basyna saldyrghan. Búdan kelip taghy bir týiin shyghady. Áyelding әlsizdigi onyng әlsizdigi emes, kerisinshe, onyng kýshi, qúdireti degen. Rasynda, ómirde, әiel erkekti ózining әlzizdigimen baylap, matap ústaydy. Sondyqtan, әielding әlsizdigi onyng basty qaruy. Erden әiel bilek kýshimen әlsiz bolsa da, jýrek kýshimen әlsiz emes. Áyel jýregindegi bauyr eti balalaryna degen mahabbattan kýshti nәrse joq. Sol kýshting arqasynda biz bәrimiz ana qúshaghynda ingәlaghan әljuaz shaqalaqtan at jalyn tartyp miner azamatqa ainalamyz.

Áyelding taghy bir erekshe qasiyeti onyng mentaldy týrde balagha úqsastyghy. Sondyqtan, er adam bala qylyqtaryna qalay keshirimmen qarasa, әiel qylyqtaryna da sonday keshirimmen qaraugha tiyis. Bala eresek er adam aldynda ýnemi iymenip, seskenip túrady. Odan ol útyla ma?! Útylmaydy. Odan tek útady. Sol tәrizdi balagha úqsas әiel de erining aldynda iymenip, seskenip túrady. Odan ol útyla ma?! Útylmaydy. Odan tek útady. Oghan sebep, er adam әlsiz әieline qorghan bolghanda ghana ózining erkektigin sezedi. Ensesi kóteriledi. Osydan kelip, biz, әielding әlsizdigi - erkekti jenetin, baghyndyratyn basty qaruy deymiz. /Tarihtyng óne boyynda erligimen erkekten ótken әielder bolghan.Biraq, býgingi әngime olar turaly emes. Býgingi әngime býgingi otbasy turaly/

- Bir nәrseni aitpay kettiniz! Otbasynda endi erkek әieldi qalay jenetin aitpay kettiniz! Otbasynda bilek basty basty qaru emes qoy!

- Ras, otbasynda bilek basty qaru emes. Otbasynda er azamattyng әieldi jenetin qaruy basqa.

- IYe.IYe. Sony aitynyzshy! Áyelimizdi qalay jenemiz?

- Aytayyn. Otbasynda әielinizdi jenetin basty qaru – kompliyment. Jyly sóz. Qoldap, qolpashtau. Maqtau. Dattau emes. Áyeliniz dәmdi as pisirse de, әdemi kiyim kiyse de elep, eskerip maqtap otyrynyz. Tughan kýnine qúshaq-qúshaq gýl syilanyz. Sonda, ol mәz bolady. Balasha mәz bolady. Osynday kompliymentti ylghy da estu ýshin sizge jýgirip qyzmet etedi. Mine, әielinizdi jenuding joly.

- Tabys tappasaq, qúr sayraghan tilimizden ne payda?!

- Áriyne, er adam eng aldymen tabys tabuy kerek. Ol óz-ózinen týsinikti ghoy.

- Tatu-tәtti ýy boludyng taghy qanday sharty bar?

- Sharty kóp. Sonyng biri, әri irisi - últtyq tәrbiye.

- IYe, iye! Ýy boludaghy osy últtyq tәrbie róline keleyikshi!

- Ýy boludaghy últtyq tәrbie róli, tipten, úshan-teniz. Eger, úshqan úyada úl-qyzdarymyz últtyq tәrbiyening uyzyna jaryghan bolsa, onda, ajyrasu degen indet elimizde búlaysha asqynbas edi.Qaranyz, arghy qazaqtyng úl-qyzdary úshqan úyasynda jan-jaqty últtyq tәrbie alghan. Últtyq tәrbiyening uyzyna jaryghan. Sondyqtan da, olar ol zamanda ajyrasu degendi bilmegen. – Búny qalay týsinuge bolady? – Búny 17-18 gh.gh. ómir sýrgen әigili sopy Allayar jaqsy týsindirgen. «Álsizderding әli» atty ghaqliyatynda.

Bir ýy tolghan jansyn,

Imanyng kәmil bolmasa,

Bir-birine dúshpansyn! - deydi.

- Pay! Pay! Aytqan eken! Endi osyny býgingi tilmen aitynyzshy!

- Allayar aitady: «Eger, Allanyng aq jolynda bolmasan, Saytannyng qara jolyna týsesin!» deydi. «Saytangha erseng bir-birine dúshpansyn!» deydi. Sopy ósiyetine den qoysaq , onda býgingi bir-birine dúshpan bolyp ajyrasyp jatqandar Saytan jeteginde ketkender. Qazaqtyng últtyq tәrbiyesi dәstýrli dinimizben meylinshe bite qaynasqan. Allayar osyny aitady. Otbasynda iman bolmasa, otbasyng oiran bolady dep otyr.

- Týsinikti. Iman býgingi jastar túrmaq olardyng әke-sheshesinde bolmasa qaytemiz?! Áke-sheshesi keshegi qyzyl kommunister emes pe, araqty suday sapyrghan?! Áke-sheshesining týri sonday bolsa, olardyng balalarynan ne joryq!? - Qoryta aitsaq!

- Qoryta aitsaq, ata-babamyz atam zamannan ústanyp kelgen, keshegi zamanda kommunister ayaqasty etken dәstýrli dinimizdi qalpyna keltiru kerek.Din týzelmey, min týzelmeydi. Osylay. Imanymyz týzelmey, ajyrasudy auyzdyqtay almaymyz. Onsyz búl indet tek asqyna bermek. Ei, jol ýstindegi jolaushy!

Smaghúl Elubay

Abai.kz