ء(بىرىنشى رەپورتاج)

يرانداعى باستالعان سوعىستى «دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋى» دەپ جاتقاندار جەتكىلىكتى. يران رەزيدەنتسياسىنا قۇپيا جاسالعان شابۋىلدان يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني كوشباسشىسى ءالي حامەنەي مەن بىرنەشە مينيسترلەر قازا تاپقانىن يران ۇكىمەتى رەسمي حابارلادى. ونداعى سوعىس جاعدايى يراننىڭ مالىمدەۋىنشە 40 كۇن بويى جالعاسادى دەپ وتىر. ءبىز بۇگىن وقىرماندارىمىزدى وسى سوعىسقا تىكەلەي سەبەپكەر بولعان ءالي حامەنەي تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىستىرۋدان باستاعاندى ءجون كوردىك... 

ءالي حامەنەي كىم ەدى؟

ونداعان جىلدار بويى اياتوللا ءالي حامەنەي يرانداعى ەڭ ىقپالدى ادام — جوعارعى كوشباسشى بولدى. بىرەۋلەر ونى يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ قاھارمانى دەپ سانادى، ال باسقالارى قاتىگەز ديكتاتور دەپ ءبىلدى.

ول شيت مۇسىلماندارى ءۇشىن قاسيەتتى قالا ءارى يراننىڭ ءدىني جۇرەگى سانالاتىن مەشحەدتە دۇنيەگە كەلگەن. 11 جاسىندا يسلام تەولوگى بولۋعا وقي باستادى. ول كەزدە يران زايىرلى مەملەكەت بولاتىن جانە اۆتوكرات شاحتىڭ بيلىگىندە ەدى. كەيىن حامەنەي ءوزىنىڭ ۇستازدارىنىڭ ءبىرى — اياتوللا رۋحوللا حومەيني جەتەكشىلىك ەتكەن ءدىني وپپوزيتسياعا قوسىلدى.

شاحتىڭ قۇپيا پوليتسياسى ونى بىرنەشە رەت تۇتقىندادى. 1979 جىلى يراندىقتار شاحتى قۇلاتىپ، يسلام رەسپۋبليكاسىن قۇرعاننان كەيىن حومەيني ەميگراتسيادان ورالدى. ال ءالي حامەنەي جاڭا جۇيەدە تەز كوتەرىلدى.

حومەيني ون جىلدان كەيىن قايتىس بولعاندا، حامەنەي ونىڭ ورنىنا ۇمىتكەرلەردىڭ قاتارىندا بولدى، بىراق يرانداعى ەڭ جوعارى لاۋازىمعا قاجەت ءدىني دارەجەسى جوق ەدى. ول ءوزى دە مۇنى مويىنداعان: «مەن جوعارعى كوشباسشى بولۋعا لايىق ەمەسپىن. مۇنى مەن دە، سىزدەر دە بىلەسىزدەر. مەنى كوشباسشى ەتىپ سايلاۋدى ويلاعان كەز كەلگەن يسلام قوعامى تەك قان جىلاۋمەن قالادى».

سوعان قاراماستان يراندىقتار ونى قولدادى. 50 جاسىندا حامەنەي يراننىڭ جوعارعى كوشباسشىسى اتاندى. كەيىنگى ونجىلدىقتاردا ول يراننىڭ ساياساتى مەن دىنىندەگى باستى تۇلعا بولدى.

ول يزرايل مەن اقش-قا قارسى دۇشپاندىقتى كۇشەيتتى، حولوكوستتى بىرنەشە رەت جوققا شىعاردى، الەمدەگى يمامداردى مەشىتتەردى اسكەري بازاعا اينالدىرۋعا جانە يسلام رەۆوليۋتسياسىن بۇكىل ەلدەرگە تاراتۋعا شاقىردى.

ول يران ساياساتىن ليبەرالداندىرۋعا باعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەتكە قارسى تۇردى، يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتاڭ ءدىني قۇرىلىمىن نىعايتتى جانە ونىڭ كۇندەلىكتى ومىرگە باقىلاۋىن كەڭەيتتى.

ءسوز بوستاندىعىن شەكتەپ، يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ يدەالدارىنا ادالدىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۋاتتى باقىلاۋ جۇيەسىن قۇردى. سونداي-اق يسلام رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسىن (كسير) ازاماتتىق قوعامدى باقىلاۋعا جانە قارسىلىقتى باسۋعا قابىلەتتى كۇشكە اينالدىردى.

2009 جىلى بۇل جاڭا ءرول ايقىن كورىندى. «جاسىل قوزعالىس» كەزىندە جۇزدەگەن مىڭ يراندىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى بۇرمالاۋعا قارسى نارازىلىق ءبىلدىردى.

كەيىنگى جىلدارى حامەنەي ەكونوميكالىق قيىندىقتار، جانارماي باعاسىنىڭ ءوسۋى جانە سۋ تاپشىلىعى سالدارىنان تۋىنداعان جاڭا جاپپاي نارازىلىقتارعا تاپ بولدى.

2022 جىلى «مورال پوليتسياسى» ۇستاعان قىزدىڭ ءولىمى سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ ۇلكەن سىناق بولدى. نارازىلىقتار قاتال تۇردە باسىلدى: جۇزدەگەن ادام قازا تاۋىپ، مىڭداعانى تۇتقىندالىپ، ازاپتاۋعا ۇشىرادى.

حامەنەي بۇل تولقۋلار ءۇشىن سىرتقى جاۋلاردى ايىپتاپ، كسير قولدانعان كۇشتى اقتادى. ول ءۇشىن يسلام رەسپۋبليكاسىن ساقتاۋ بارىنەن ماڭىزدى بولدى. ول بىلاي دەگەن: «مەنىڭ ءالسىز جانىم، شارشاعان ءتانىم جانە سىزدەر بەرگەن از عانا ابىرويىم بار. مەن مۇنىڭ ءبارىن رەۆوليۋتسيا مەن يسلام ءۇشىن قۇربان ەتەمىن».

قازىر يراندى كىم باسقارىپ وتىر؟

توتەنشە كەڭەس قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا كەمىندە ءۇش ادام كىرەدى، ونى پرەزيدەنت ماسۋد پەزەشكيان باسقارادى. ول حالىققا ۇندەۋ جاساپ، ءدال وسى كەڭەس — قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جانە سوت بيلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە — بيلىك ءترانزيتىن ۇيىمداستىرىپ، جاڭا جوعارعى كوشباسشىنى سايلاۋ ءتارتىبىن انىقتايتىنىن مالىمدەدى.

رەسمي تۇردە مۇنىمەن اينالىساتىن ورگان بار — ساراپشىلار كەڭەسى. ونىڭ قۇرامىندا 88 ادام بار جانە ولار قاجەت بولعان جاعدايدا جاڭا جوعارعى كوشباسشىنى سايلايدى. الايدا قازىرگى جاعدايدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان سيپاتىن ەسكەرسەك، بۇل ءراسىم وزگەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى، «ساراپشىلار كەڭەسىن» قۇرعان حەمەنەيدىڭ ءوزى بولاتىن.

يسلام رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسى دا ءوز ىقپالىن كورسەتۋى ىقتيمال. قالاي بولعاندا دا، قازىرگى تاڭدا بيلىك نەگىزىنەن وسى توتەنشە كەڭەستىڭ قولىندا.

حامەنەي بيلىكتىڭ وسىنداي ۇشتىك ۇلگىسىن الدىن الا دايىنداعان بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر بار. بىلتىرعى ون ەكى كۇندىك سوعىس كەزىندە جوعارعى كوشباسشى بىرنەشە كۇنگە جوعالىپ كەتكەندە دە وسىنداي حابارلار تاراعان. سول كەزدە ول بۋنكەردە جاسىرىنىپ، ءوز قازا بولعان جاعدايعا بيلىكتى بەرۋ مەحانيزمىن ويلاستىردى دەگەن بولجام ايتىلعان.

شىن مانىندە، سوڭعى ونجىلدىقتاردا حامەنەي بيلىكتى ءبىر ادامنىڭ قولىندا شوعىرلاندىرماي، بىرنەشە شەشىم قابىلداۋ ورتالىعىنا ءبولىپ ورنالاستىرۋمەن اينالىستى. ەگەر العاشقى جوعارعى كوشباسشى حومەيني مەملەكەتتى بارلىق بيلىك ءبىر ادامنىڭ قولىندا بولعان سۇلتاندىق ۇلگىدە باسقارسا، حامەنەي تۇسىندا بيلىك بىرنەشە ورتالىققا ءبولىندى. رەجيمنىڭ تولىق كۇيرەمەي ساقتالۋى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وسىنىڭ ناتيجەسى بولۋى مۇمكىن.

يراننىڭ جاڭا كوشباسشىسى كىم بولۋى مۇمكىن؟

مۇنى ناقتى ايتۋ قيىن. 2024 جىلدىڭ مامىرىندا پرەزيدەنت يبراحيم رايسي اۋە اپاتىنان قازا تاپقاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا كىم كەلەتىنى الدىن الا بەلگىسىز بولعانى سياقتى، بۇل شەشىم دە سوڭعى ساتكە دەيىن قۇپيا بولۋى مۇمكىن.

حامەنەي 86 جاستا ەدى جانە بيلىك ترانزيتىنە دايىندالۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندى. ىقتيمال مۇراگەرلەردىڭ قاتارىندا ونىڭ ۇلى دا اتالدى. ونىڭ ىقپالى زور جانە كسير تاراپىنان قولداۋى بولدى. بىراق كەيبىرەۋلەر:  «1979 جىلى مونارحيانى اكە مەن بالا اراسىندا بيلىك بەرىلسىن دەپ قۇلاتقان جوقپىز» دەگەن پىكىر ايتۋدا.

حامەنەي قالاي قايتىس بولعانى دا ماڭىزدى. ول ءىس جۇزىندە «شاھيدتىك ولىممەن» كەتتى. شيتتىك يسلامدا ادامنىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىنەن گورى، قانداي ولىممەن كەتكەنى ماڭىزدى سانالادى. وسى تۇرعىدان ول «اق جولداعى كۇرەسكەر» رەتىندە قابىلدانادى.ءتىپتى ونى جەك كورگەن قارسىلاستارى دا ونىڭ قازاسىنا جاناشىرلىق تانىتتى. جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ كوشەگە شىعىپ، جوعارعى كوشباسشىنى جوقتاۋى سونى كورسەتەدى.

سوندىقتان قازىر رەجيمنىڭ «جۇمساق» وزگەرۋى مۇمكىن ەمەس. ەڭ ىقتيمال ستسەناري — قازىرگى «قاتاڭ باعىتتىڭ» جالعاسۋى. يراننىڭ رەسمي اسكەري وداقتاستارى جوق. الايدا ديپلوماتيالىق تۇرعىدان قولداۋعا دايىن سەرىكتەستەرى بار — رەسەي مەن قىتاي. مىسالى، بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ولار يران رەجيمىن قولداپ كەلەدى. وسى جولى دا ول قايتالانۋى مۇمكىن.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz