Konstitusiyalyq reforma, referendum, «superpreziydenttik jýie», adam qúqyqtaryna qatysty jana normalar, biylikting ústanymy, aldaghy sayasy ýderisterding baghyty jәne basqa da qoghamda qyzu talqylanyp jatqan mәseleler tónireginde Mәjilis deputaty Erlan Sairovpen súhbattasqan edik. Halyq qalaulysy Mәjilis taratylghannan keyingi jeke jospary turaly da aitty.

– Erlan Biyahmetúly, byltyr Preziydent Qasym-Jomart Toqaev konstitusiyalyq reformagha qatysty referendum 2027 jyly ótedi degen edi. Biraq is jýzinde biylghy 15 nauryzgha belgilendi. Biylik nege asyqty?

– Parlamentting bil palataly Parlamentke auysatyny jóninde Preziydent Toqaev byltyr ózining Qazaqstan halqyna Joldauynda aitqan. Osydan keyin konstitusiyalyq komissiya júmys istedi, Konstitusiyanyng baptaryn jan-jaqty talqylaugha jarty jyl uaqyt berildi. Oghan qogham, sarapshylar belsendi qatysty. Sondyqtan eshqanday asyghystyq bolghan joq dep esepteymin.

– Qoghamda qyzu talqylanyp jatqan baptardyng biri Preziydent ókilettigine qatysty bolyp otyr. Qogham ókilderining aituynsha, búl ózgerister Preziydent ókiletin kýsheytip, «Superpreziydenttik jýie» qúrudy kózdeydi. Búl jóninde ne aitasyz?

– Qazaqstanda «Superpreziydenttik jýie» qúrylmaydy. Konstitusiya jobasynyng 43-babyna sәikes, Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti 7 jylgha bir mezgilge ghana saylanady jәne Ata zanda «búl bap eshqashan ózgermeydi» dep jazylghan. Sondyqtan búl Konstitusiya jobasy bizding elde biylikting auysyp túru tetigin qalyptastyrady jәne Parlament, Ýkimet, Preziydentting arasyndaghy tejemeler jýiesin arttyrady.

– El ishinde jana Konstitusiya jobasynda arnayy qúqyqtyq rejim engizu, sóz erkindigi men beybit jinalys ótkizu qúqyghyn shekteytin normalardyng boluy siyaqty jayttargha alandaushylyq bildirip jatqandar kóp. Sizdinshe alandaugha negiz bar ma?

– Jana Konstitusiya jobasynyng basty ereksheligi dep, adam qúqyqtaryn qorghaugha 30 bap arnalghanyn atap aitugha bolady. Demek jana zang azamattardyng qúqyghyn qorghaudy arttyrudy kózdeydi. Mәselen, Qazaqstan azamatyna qanday da bir zansyz zalal keltirilse jәne ol sotpen dәleldense, onda Qazaqstan Respublikasy japa shegushige moralidyq, materialdyq ótemaqy tóleui qajet. Búl eldegi býkil sayasiy-qúqyqtyq jýie azamattardyng qúqyghyn qorghaugha baghyttalghanyn kórsetedi.

Sonymen qatar jogharyda atap ótken 30 baptyng ishinde Qazaqstan azamattarynyng shetelderde qorghaluy, ar-ojdanynyng ayaqqa taptalmauy, sóz bostandyghynyng shektelmeui, azamattardyng jeke mәlimetterin zang ayasynda tolyq qorghau siyaqty manyzdy mәseleler qamtylghan. Múnyng bәri el azamattarynyng qúqyghy men bostandyghy zang ayasynda mýltiksiz qorghalatynyn kórsetedi.

Jana Konstitusiya jobasynda neke mәselesi de tys qalmaghan. Zanda ol er men әielding arasyndaghy odaq dep qarastyrylghan. Búl – qazaq halqynyng ruhany qúndylyqtaryn qorghaudyng eng basty aspektisi.

– Qoghamdaghy syn-pikirlerge biylik qanshalyqty ashyq?

– Konstitusiya jobasyn talqylau barysynda Qazaqstan azamattarynan 12 úsynys kelip týsken. Osy úsynystardyng basym kóbi konstitusiyalyq komissiya júmysynyng asynda talqylanyp, basshylyqqa alyndy. Sondyqtan búl zang jobasyn halyqtyng oi-pikirimen sanasyp, kópshilikting úsynysyn eskere otyryp jasalghan qújat dep aitugha tolyq negiz bar.

– Referendumnyng ashyq әri әdil ótuine qanday kepildikter bar?

– Qazir biz aimaqtargha shyghyp, halyqpen kezdesuler ótkizip jatyrmyz. Sol kezde bayqaghanymyz túrghyndardyng deni jana Konstitusiya jobasyn qoldaydy. Sondyqtan 15 nauryzda ótetin referendum ashyq әri әdil ótetinine eshqanday kýmәn joq.

– Jana Konstitusiya qabyldansa, kóp úzamay Parlament taratylady. Bolashaq josparynyz qanday?

– IYә, eger Konstitusiya jobasy qabyldanatyn bolsa, 1 shildeden bastap Mәjilis taratylady. Biz ary qaray sayasy júmysty jalghastyramyz ba, joq pa, partiya basshylyghyna baylanysty. Ázirge zang shygharu mindetimizdi atqaryp jatyrmyz. Bizding bolashaq taghdyrymyzdy sayasy prosess kórsetedi.

– Ángimenizge raqmet!

Abai.kz