كونستيتۋتسيالىق رەفورما، رەفەرەندۋم، «سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيە»، ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى جاڭا نورمالار، بيلىكتىڭ ۇستانىمى، الداعى ساياسي ۇدەرىستەردىڭ باعىتى جانە باسقا دا قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆپەن سۇحباتتاسقان ەدىك. حالىق قالاۋلىسى ءماجىلىس تاراتىلعاننان كەيىنگى جەكە جوسپارى تۋرالى دا ايتتى.

– ەرلان بياحمەتۇلى، بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم 2027 جىلى وتەدى دەگەن ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە بيىلعى 15 ناۋرىزعا بەلگىلەندى. بيلىك نەگە اسىقتى؟

– پارلامەنتتىڭ ءبىل پالاتالى پارلامەنتكە اۋىساتىنى جونىندە پرەزيدەنت توقاەۆ بىلتىر ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتقان. وسىدان كەيىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەدى، كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىن جان-جاقتى تالقىلاۋعا جارتى جىل ۋاقىت بەرىلدى. وعان قوعام، ساراپشىلار بەلسەندى قاتىستى. سوندىقتان ەشقانداي اسىعىستىق بولعان جوق دەپ ەسەپتەيمىن.

– قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان باپتاردىڭ ءبىرى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە قاتىستى بولىپ وتىر. قوعام وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنت وكىلەتىن كۇشەيتىپ، «سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيە» قۇرۋدى كوزدەيدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟

– قازاقستاندا «سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيە» قۇرىلمايدى. كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 43-بابىنا سايكەس، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى 7 جىلعا ءبىر مەزگىلگە عانا سايلانادى جانە اتا زاڭدا «بۇل باپ ەشقاشان وزگەرمەيدى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان بۇل كونستيتۋتسيا جوباسى ءبىزدىڭ ەلدە بيلىكتىڭ اۋىسىپ تۇرۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى جانە پارلامەنت، ۇكىمەت، پرەزيدەنتتىڭ اراسىنداعى تەجەمەلەر جۇيەسىن ارتتىرادى.

– ەل ىشىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ارنايى قۇقىقتىق رەجيم ەنگىزۋ، ءسوز ەركىندىگى مەن بەيبىت جينالىس وتكىزۋ قۇقىعىن شەكتەيتىن نورمالاردىڭ بولۋى سياقتى جايتتارعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقاندار كوپ. سىزدىڭشە الاڭداۋعا نەگىز بار ما؟

– جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دەپ، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا 30 باپ ارنالعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. دەمەك جاڭا زاڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ارتتىرۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن، قازاقستان ازاماتىنا قانداي دا ءبىر زاڭسىز زالال كەلتىرىلسە جانە ول سوتپەن دالەلدەنسە، وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاپا شەگۋشىگە مورالدىق، ماتەريالدىق وتەماقى تولەۋى قاجەت. بۇل ەلدەگى بۇكىل ساياسي-قۇقىقتىق جۇيە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار جوعارىدا اتاپ وتكەن 30 باپتىڭ ىشىندە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەردە قورعالۋى، ار-وجدانىنىڭ اياققا تاپتالماۋى، ءسوز بوستاندىعىنىڭ شەكتەلمەۋى، ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرىن زاڭ اياسىندا تولىق قورعاۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر قامتىلعان. مۇنىڭ ءبارى ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى زاڭ اياسىندا مۇلتىكسىز قورعالاتىنىن كورسەتەدى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا نەكە ماسەلەسى دە تىس قالماعان. زاڭدا ول ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى وداق دەپ قاراستىرىلعان. بۇل – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاۋدىڭ ەڭ باستى اسپەكتىسى.

– قوعامداعى سىن-پىكىرلەرگە بيلىك قانشالىقتى اشىق؟

– كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستان ازاماتتارىنان 12 ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. وسى ۇسىنىستاردىڭ باسىم كوبى كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اسىندا تالقىلانىپ، باسشىلىققا الىندى. سوندىقتان بۇل زاڭ جوباسىن حالىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسىپ، كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان قۇجات دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

– رەفەرەندۋمنىڭ اشىق ءارى ءادىل وتۋىنە قانداي كەپىلدىكتەر بار؟

– قازىر ءبىز ايماقتارعا شىعىپ، حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جاتىرمىز. سول كەزدە بايقاعانىمىز تۇرعىنداردىڭ دەنى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايدى. سوندىقتان 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەفەرەندۋم اشىق ءارى ءادىل وتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق.

– جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانسا، كوپ ۇزاماي پارلامەنت تاراتىلادى. بولاشاق جوسپارىڭىز قانداي؟

– ءيا، ەگەر كونستيتۋتسيا جوباسى قابىلداناتىن بولسا، 1 شىلدەدەن باستاپ ءماجىلىس تاراتىلادى. ءبىز ارى قاراي ساياسي جۇمىستى جالعاستىرامىز با، جوق پا، پارتيا باسشىلىعىنا بايلانىستى. ازىرگە زاڭ شىعارۋ مىندەتىمىزدى اتقارىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىمىزدى ساياسي پروتسەسس كورسەتەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

Abai.kz