Álem tarihynda qogham biyleushini sanaly týrde baylyghyna qarap emes, adamgershiligine qarap tandaghan mysaldar neken sayaq. Qazaq handyghy dәuirinde búl formada eshkimge úqsamaytyn mehanizm - «han talapay» dәstýri boldy. Búl kóterilis nemese stihiyalyq tonau týri emes, kemeldi institut boldy. Halyqtyq tez – Hannyng halyqtyng qojayyny emes, uaqytsha qyzmetshisi ekenin eske salu. Dalada biylik dәl osylay bastaldy.

Taqtyng synaghy: ashkózdikke qúqyghy joq biyleushi

Biylikke kelgen adam mynany týsindi: taq marapat emes. Búl synaq. Dala dәstýrinde jana han taqqa otyrghannan keyin qiys bassa «han talapaygha» úshyrauy mýmkin. Onyng mýlki simvolikalyq týrde «bólingen» - halyqty bayytu ýshin emes, prinsipti kórsetu ýshin: biyleushi baylyqqa jabyspauy kerek.

Han mal, aqsha, qazyna bәrin jymqyrdy deyik. Kóz aldynyzgha elestetip kóriniz: kiyiz ýiler, ru aqsaqaldary, biyler, pikirtalas. Súraq tektik nemese tabynnyng sany turaly emes. Búl senim turaly. Bolashaq han jeke mýddesinen kópting mýddesin  joghary qonggha dayyn ba?

Eger adam payda tabu ýshin biylikke úmtylsa, ol әlsizdik tanytqan bolady. Dala logikasynda ashkózdik layyqsyzdyqtyng belgisi sanalady. Sondyqtan han bardam emes, jomarttyqty, minezining myqtylyghyn jәne qara qyldy qaq jaratyn qabiletin kórsetken adam boldy.

HIH ghasyrdaghy sayahatshylar men әkimshiler qazaq dalasyn baqylay otyryp, erekshe bir qúbylysty atap ótedi: Hannyng biyligi onyng qazynasyna emes, rulardyng moyyndauyna negizdelgen. Bir zertteushi qazaq biyleushisi «tanymaldyghymen kýshti» dep jazdy. Qoldaudyng joghaluy biylikting naqty joghaluyn bildirdi.

Halyq bet búrghan kezde

«Han talapaydyn» ekinshi qyry qatalyraq bolu kórinui mýmkin. Eger han әdiletsiz bolsa, dәstýrli normalardy búzsa nemese jeke bas mýddesin jalpy iygilikten joghary qoysa, qogham «han talapaydyn» dәl osynday mehanizmin sanksiya retinde qoldanugha qúqyly boldy. Tәuke han qaytys bolghannan keyingi kezenning tarihy taqtyng qanshalyqty túraqsyz ekenin kórsetedi. Yqpal ýshin kýres - zandylyghyn dәleldeumen qatar jýrdi.

Resmy ataq jetkiliksiz boldy. Aqsaqaldar men rulardyng qoldauynsyz han jalghyz qaldy – әskersiz, resurstarsyz, kýshsiz. Kuәgerler dala biyligin tas qabyrghalarmen bekitilmegen kenistik retinde sipattady. Ol kelisimmen ense tiktep túrady. Eger kelisim joghalsa, biylik te joghalady.

«Han talapaydyn» mәni mynada boldy: biyleushige halyqtyng mýlki qasiyetti jәne qol súghylmaytyn ekenin eske salu. Europalyq monarhiyalarda patshalar jerdi múragerlik menshik retinde ústady. Shyghys imperiyalarynda qazyna absolutti biylikting atributy bolyp sanaldy.

Degenmen, dala dәstýrinde biyleushining menshigine qoghamnyng ózi kýmәn keltire alatyn. Dәl osy ýilesim – taqqa kóterilgende synaqtan ótkizu әri senimdi joghaltqanda sanksiyalau – búl mehanizmdi erekshe etedi. Býginde «han talapay» tarihy dәstýr retinde qabyldanady.

Biraq onyng filosofiyasy qazirgi zamanmen tyghyz ýndesedi: biylik adamgha tiyesili emes, kerisinshe senimge tiyesili. Dalalyqtar osy qarapayym shyndyqty jaqsy bildi: Eger halyq bet búrsa, han jalghyz qalady. Al bir adam memleket qúra almaydy.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz