الەم تاريحىندا قوعام بيلەۋشىنى سانالى تۇردە بايلىعىنا قاراپ ەمەس، ادامگەرشىلىگىنە قاراپ تاڭداعان مىسالدار نەكەن ساياق. قازاق حاندىعى داۋىرىندە بۇل فورمادا ەشكىمگە ۇقسامايتىن مەحانيزم - «حان تالاپاي» ءداستۇرى بولدى. بۇل كوتەرىلىس نەمەسە ستيحيالىق توناۋ ءتۇرى ەمەس، كەمەلدى ينستيتۋت بولدى. حالىقتىق تەز – حاننىڭ حالىقتىڭ قوجايىنى ەمەس، ۋاقىتشا قىزمەتشىسى ەكەنىن ەسكە سالۋ. دالادا بيلىك ءدال وسىلاي باستالدى.

تاقتىڭ سىناعى: اشكوزدىككە قۇقىعى جوق بيلەۋشى

بيلىككە كەلگەن ادام مىنانى ءتۇسىندى: تاق ماراپات ەمەس. بۇل سىناق. دالا داستۇرىندە جاڭا حان تاققا وتىرعاننان كەيىن قيىس باسسا «حان تالاپايعا» ۇشىراۋى مۇمكىن. ونىڭ مۇلكى سيمۆوليكالىق تۇردە «بولىنگەن» - حالىقتى بايىتۋ ءۇشىن ەمەس، ءپرينتسيپتى كورسەتۋ ءۇشىن: بيلەۋشى بايلىققا جابىسپاۋى كەرەك.

حان مال، اقشا، قازىنا ءبارىن جىمقىردى دەيىك. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز: كيىز ۇيلەر، رۋ اقساقالدارى، بيلەر، پىكىرتالاس. سۇراق تەكتىك نەمەسە تابىننىڭ سانى تۋرالى ەمەس. بۇل سەنىم تۋرالى. بولاشاق حان جەكە مۇددەسىنەن كوپتىڭ مۇددەسىن  جوعارى قويۋعا دايىن با؟

ەگەر ادام پايدا تابۋ ءۇشىن بيلىككە ۇمتىلسا، ول السىزدىك تانىتقان بولادى. دالا لوگيكاسىندا اشكوزدىك لايىقسىزدىقتىڭ بەلگىسى سانالادى. سوندىقتان حان باردام ەمەس، جومارتتىقتى، مىنەزىنىڭ مىقتىلىعىن جانە قارا قىلدى قاق جاراتىن قابىلەتىن كورسەتكەن ادام بولدى.

ءحىح عاسىرداعى ساياحاتشىلار مەن اكىمشىلەر قازاق دالاسىن باقىلاي وتىرىپ، ەرەكشە ءبىر قۇبىلىستى اتاپ وتەدى: حاننىڭ بيلىگى ونىڭ قازىناسىنا ەمەس، رۋلاردىڭ مويىنداۋىنا نەگىزدەلگەن. ءبىر زەرتتەۋشى قازاق بيلەۋشىسى «تانىمالدىعىمەن كۇشتى» دەپ جازدى. قولداۋدىڭ جوعالۋى بيلىكتىڭ ناقتى جوعالۋىن ءبىلدىردى.

حالىق بەت بۇرعان كەزدە

«حان تالاپايدىڭ» ەكىنشى قىرى قاتالىراق بولۋ كورىنۋى مۇمكىن. ەگەر حان ادىلەتسىز بولسا، ءداستۇرلى نورمالاردى بۇزسا نەمەسە جەكە باس مۇددەسىن جالپى يگىلىكتەن جوعارى قويسا، قوعام «حان تالاپايدىڭ» ءدال وسىنداي مەحانيزمىن سانكتسيا رەتىندە قولدانۋعا قۇقىلى بولدى. تاۋكە حان قايتىس بولعاننان كەيىنگى كەزەڭنىڭ تاريحى تاقتىڭ قانشالىقتى تۇراقسىز ەكەنىن كورسەتەدى. ىقپال ءۇشىن كۇرەس - زاڭدىلىعىن دالەلدەۋمەن قاتار ءجۇردى.

رەسمي اتاق جەتكىلىكسىز بولدى. اقساقالدار مەن رۋلاردىڭ قولداۋىنسىز حان جالعىز قالدى – اسكەرسىز، رەسۋرستارسىز، كۇشسىز. كۋاگەرلەر دالا بيلىگىن تاس قابىرعالارمەن بەكىتىلمەگەن كەڭىستىك رەتىندە سيپاتتادى. ول كەلىسىممەن ەڭسە تىكتەپ تۇرادى. ەگەر كەلىسىم جوعالسا، بيلىك تە جوعالادى.

«حان تالاپايدىڭ» ءمانى مىنادا بولدى: بيلەۋشىگە حالىقتىڭ مۇلكى قاسيەتتى جانە قول سۇعىلمايتىن ەكەنىن ەسكە سالۋ. ەۋروپالىق مونارحيالاردا پاتشالار جەردى مۇراگەرلىك مەنشىك رەتىندە ۇستادى. شىعىس يمپەريالارىندا قازىنا ءابسوليۋتتى بيلىكتىڭ اتريبۋتى بولىپ سانالدى.

دەگەنمەن، دالا داستۇرىندە بيلەۋشىنىڭ مەنشىگىنە قوعامنىڭ ءوزى كۇمان كەلتىرە الاتىن. ءدال وسى ۇيلەسىم – تاققا كوتەرىلگەندە سىناقتان وتكىزۋ ءارى سەنىمدى جوعالتقاندا سانكتسيالاۋ – بۇل مەحانيزمدى ەرەكشە ەتەدى. بۇگىندە «حان تالاپاي» تاريحي ءداستۇر رەتىندە قابىلدانادى.

بىراق ونىڭ فيلوسوفياسى قازىرگى زامانمەن تىعىز ۇندەسەدى: بيلىك ادامعا تيەسىلى ەمەس، كەرىسىنشە سەنىمگە تيەسىلى. دالالىقتار وسى قاراپايىم شىندىقتى جاقسى ءبىلدى: ەگەر حالىق بەت بۇرسا، حان جالعىز قالادى. ال ءبىر ادام مەملەكەت قۇرا المايدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz