حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ نازارباەۆ زامانىندا كىتابى ورتەنگەن جالعىز جازۋشى. ول ومىردەن وتكەندە ونىڭ ءبىراز «دوستارىنىڭ» قۋانعانى راس. ول بايقۇستار قازىر دە جازۋشىنىڭ ارۋاعىمەن الىسىپ، ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە، قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن كەمسىتىپ كورسەتكىسى كەلەدى.

كەيبىر بىلگىشتەر ءجۇمادىلوۆتىڭ 1962 جىلعى كوشتىڭ باسى-قاسىندا بولعانىنا كۇدىك تۋدىرعىسى كەلەدى. ول كوش ەكى ەلدىڭ كەلىسىمىمەن بولدى دەگەندى العا تارتىپ، «وعان قابدەشتىڭ قاتىسى جوق» دەيدى. بىرەۋلەر بىلمەستىكتەن ايتسا، ەندى بىرەۋلەر قاساقانا، مۇمكىن بىرەۋلەردىڭ ايداقتاۋىمەن، حالىق جازۋشىسىنىڭ بۇل ەڭبەگىن جوققا شىعارعىسى كەلەدى. بىراق سولارىنان ەشنارسە ونە قويماس. ويتكەنى بۇل – جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە مويىندالعان تاريحي فاكتى. قازاق تاريحىنداعى بۇل قۇبىلىسقا تاريحشىلار ءالى شىنداپ نازار اۋدارماي وتىر. بىراق، ءتۇبى بۇل كوشتىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى ورنى ءالى-اق ايشىقتالادى. ارحيۆتە جاتقان ءبىراز قۇجاتتار مەن حاتتار جارىق كورەدى.

ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىم بويىنشا قازاقتار 1955 جىلى «پاسپورتپەن» وتكەن. سول پاسپورتپەن مەنىڭ ناعاشى اتام اۋكەن مۇقىمبايۇلى مەن اپام ءساليماش نۇرعازىقىزى بالا-شاعاسىمەن وتكەن بولاتىن. ال 1962 جىلعى كوشتىڭ بۇيداسىن ۇستاپ وتكەن قابدەش ءجۇمالىلوۆ. 200 مىڭنان اسا قازاقتى تارباعاتاي ايماعىنان شەكارادان وتكىزىپ، تاريحي وتانىنا قونىستاندىردى. ەگەر قىتاي مەن سوۆەت ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى بولسا، وندا التاي مەن ىلە ايماعىنىڭ قازاقتارى 1962 جىلى ءساۋىرلىڭ 20-سى مەن مامىردىڭ 1-ءى اراسىندا نەگە قوزعالعان جوق؟!

ونىڭ ۇستىنە سول كوشتىڭ كۋاگەرلەرى ءالى ءتىرى. 1962 جىلى شەكارادان وتكەن 200 مىڭ قازاقتىڭ ۇرپاعىمەن بۇگىنگى سانى 1 ملن-نان اسا كەرەك. «1962 جىلعى كوشكە قابدەشتىڭ قاتىسى جوق، ولاي ەمەس»، دەپ بۇگىنگە دەيىن سولاردىڭ بىرەۋى ايتقان جوق! كەرىسىنشە، سول ءتىرى كۋالار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى حالىق جازۋشىسىن العىسپەن، تەك جىلى لەبىزبەن ەسكە الىپ، ءار تۇستا جەر-سۋعا جازۋشىنىڭ اتىن بەرىپ جاتىر.

ارعى بەتتەن شەكارانى بۇزىپ وتكەن قازاقتاردىڭ مىنەزى سوۆەتتە تالانعان، قىرعىنعا ۇشىراپ جاسقانشاق بوپ قالعان ادامنىڭ مىنەزى ەمەس! ەرىك-جىگەرى بويىندا، ءسوزدىڭ كۇشى كەتپەگەن، شىندىقتى توسىلماي ايتاتىن ءداستۇرلى كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ ادامى. ۇناماعان نارسەسىن بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، تىكە ايتادى. قازاق سوۆەت ونەرىندە ەلگە، جەرگە دەگەن ساعىنىش پەن ماحابباتىن بىلدىرەتىن العاشقى تۋىندىلار سولارلىڭ قالامىنان تۋدى. ويتكەنى ولاردىڭ بويىندا «ۇلى حالىقتان»، «اعا ۇلتتان» جاسقانۋ بولعان جوق.

ءبىر مىسال عانا ايتايىن. اۋىلعا ارناپ جازىلعان، اۋىلدىڭ گيمىنىنە اينالعان العاشقى «اۋىلىم» دەگەن ولەڭ ارعى بەتتەن كەلگەن اقىن جابايىل بەيسەنوۆتىڭ قالامىنان تۋدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ولەڭىنىڭ اۆتورى دا ارعى بەتتەن كەلگەن اقىن الماس احمەتبەك. ال، ءالى كۇنگە دەيىن بارلىق جاستار ءسۇيىپ ايتاتىن «جاس قالام» ءانىنىڭ اۆتورى تولەبەك جاقىپباەۆ تا ارعى بەتتىڭ ازاماتى. سول كوشپەن بۇگىن قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قوعام مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى، اقىن-جازۋشىلار، ونەر ادامدارى مەن عالىمدار قانشاما... كەرەك دەسەڭىز، سوعىستان كەيىن قازاقتىڭ ەر-ازاماتتارىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ، قازاقتاردى وزگەلەر باسىنىپ جاتقان شاقتا سولاردى تاۋبەسىنە كەلتىرگەن دە ارعى بەتتەن كەلگەندەر بولاتىن. باسىنان ءسوز اسىرمايتىن كوشپەلىلەردىڭ ۇرپاعى!

بولىنگەندى ءبورى جەيدى. جارىلعاندى جاۋ الادى. قازاقتى ايرانداي ۇيىتۋدىڭ ورنىنا كەيبىر ازاماتتارىمىز ءالى دە يمپەريالىق سانانىڭ بۇعاۋىنان بوساي الماي، قازاقتاردىڭ اراسىنا شي جۇگىرىپ، جەرشىلدىكتى، رۋشىلدىقتى قوزدىرتىپ ارانداتىپ وتىر. ول دا قۇلدىق سانانىڭ، ناداندىقتىڭ ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. ول سورلىلار قابدەش ءجۇمادىلوۆ سياقتى «گيمالايدى» قوزعالتپاق تۇگىل جانىنا جولاي المايدى!

ءيا، جاراتقان يەم، اكەمىزدىڭ رۋحىن شاد-شادىمان ەتىپ، جانىن جاناتتا قىلا كور! بيىل اتاپ وتەتىن 90 جىلدىعىن ابىرويمەن اتقارۋدى نەسىپ ەتە كور!

ارمان ءجۇمادىلوۆ

Abai.kz