2 synyp oqityn kezimde aldymyzgha "Tabighat" degen oqulyq berildi. "Tabighattan" gharyshkerding suretin alghash ret kórdim. Gharyshkerding suretin sipap tanghalyp otyrdym, 2 synyp oqushysynyng múnday sezimin kim týsinsin?! Shyntuaytynda, múnday gharyshkerge tәn beyneni 3 jasymda suretten emes, óz atamnyng ýiining esiginen kórip algham. Olar gharyshkerler emes. Biraq, kiyimderi búlarmen úqsas kórinedi.

Sol bir uaqytta atam ýiinde adam joq, sol ýidegi jengemiz ghana jalghyz qalghan son, qorqyp, bizding ýiding birneshe balasyn әkemnen súrap ertip ketti. Sol ýide otyrghanymyzda, bir kezde syrtta ayaq dybysy estilip, sekemshil jengemnyng ymymen tórgi ýiding shamyn sóndirmey, qarsy ýige ótip kettik. Orta túsyna әinek ornatylghan qarsy ýiding esiginen tór ýy men qarsy ýiding ortasyndaghy auyzghy ýige, syrtqa ashylatyn ýlken esikke moyyn soza qarap túrdyq. Bir kezde esik ashyldy da, qúshaq-qúshaq appaq bu kirdi ýige. Qystyng týni edi. Qúshaghymyz bugha, tabanymyz dymgha bir taban jaqyn. Adamda tua bitti san sanau qabileti bolatynyn túspaldaymyn. Men búl kezde oqymaghan bala bolsam da, olardyng naqty jeti adam ekenin bilemin. Bir metr jerden kórdim, kiyimderi gharyshkerdyng kiyimimen úqsas. Tór ýige kirip, lezde sol kýii syrtqa tizilip shyghyp ketti. Birinshi adamnan songhy adamgha deyin ishtey sanap otyrdym ýsh jasymda eshqanday әlippe betin ashpaghan bolsam da.

Osydan keyin osy ghajayypty kórgen bala keyingi mektep ómirinde "Tabighat" oqulyghynyng betterin sipalamay qaytsin, sipalap otyrdym. Olardyng ýide ýlkenderding joghyn paydalanyp kimdi izdep kelgenin oilau úzaqqa sozylady. Sol mening sәby sanama "búlar meni izdep jýr" degen sóz ghayyptan qúiylyp túrdy.

2018 jyly 7 qazan kýni Rayymbek auylyndaghy Sayahat aghanyng ýiinen shyghyp, Qazaqfilimning artyndaghy Baghanashyldaghy ýiime taksiymen bara jattym. Taksy jýrgizushisi Qytaydyng Búratala oblysynan 1960 jyldary kelgen otbasynyng balasy eken. Qytaydaghy genosiydqa baylanysty ashuyn, nalasyn shygharyp әngime etip kele jatty. Ózi Qazaqstan tumasy. Sol jaqtaghy tuystaryna, barsha Qytaydaghy qazaqqa kýiindi.

Sol kezde Almatynyng aspanyndaghy ay kózimizge ýiden de ýlken bolyp janymyzgha jaqyn jerge kelip túrdy. Aydyng múnshama ýlken bolyp janymnan kóringenine an-tang bolyp, janaghy jigitting sózin bólip:

– Aygha qaranyzshy. Nedegen ýlken, nedegen jap-jaqyn túr?,– dedim. Ol da búrylyp qarap:

– Ras, nedegen ýlken ai!– dep tanyrqady.

Alyp, appaq búl dóngelek aq mayday agharyp qala ghimarattaryna tiyip kórinip túr. Osy ay sol ekeumizge ghana solay kórindi me eken? Basqalargha kóringen bolsa jylt etken janalyqty jelige salar jenimpaz jastar nege mәn bermedi eken? Sol kýni ay tym ýlken boldy. Sәl aldygha qaray jýretin bolsa ghimarattardy keudesimen qaghyp qúlatarday, omyrauy otauday keudemsoq ay osy edi.

Týn ortasynan aua, qazaqtyng býrkit qabaqty jazushysy Sherhan Múrtazanyng dýniyeden ótkenin estidim. Osy ay sol qazagha kórindi me eken dep, otyra qalyp dúgha etip, «Alla ol kisining jatqan ornyn jannattan etsin!» dep betimdi sipaghan son, taghy da aidy kóruge syrtqa shyqtym. Tang kóshesi iyir-qiyr kotedjerding arasyndaghy tar kóshe. Búl kóshe sizdi Mamyr kóshesine bastap aparady. Ál-Faraby danghylynyng ýstinen qarap túratyn kóktem tolyp túratyn jasyl biyik. Oiymda týndeletip edinsa salyp alu da boldy. Ol kezde Kaspiy Platejy degen joq.

Mamyr kóshesining auzyndaghy jemis satatyn dýkenge qaray jýrip kele jatqanymda men әlgi aidy kórdim. Taghy da shofer jigit ekeumiz kórgenimizdey symbatty, appaq, alyp tolghan ai. Syrty qúryshtay berik, múz kristallmen qaptalghan. Qaraltqym búlt jolaqtary da bayqalmaydy. Qoldan jasaghanday búl qanday ai? Sizge ótirik, maghan shyn, sol kezde tolghan ay joldyng búrylmasynda qarauytyp túrghan ýige kelip tirelip túrghanday, jer betin qydyra shalyp jýrgendey boldy da, sol kezde ara-túra gýjildep qalatyn mashinalardyng jәne siyrek estiletin adamdardyng dabyr-dúbyryn bir tylsym jútyp qoyyp, ainala qúlaqqa úrghan tanaday boldy. Álgi dóngelekting ortasynan shardan kishkentay tórtbúrysh qara esik ashyldy da, adamsyz, bireuding qolynyng әreketinsiz sol tesikten tómenge týsetin appaq baspaldaq qoyyldy.

O, tәuba, bala kezimdegi gharyshker beynesindegi jeti adam tura sol kezdegi enkeygen kýide, bultyq kiyimderimen týsti de, altauy ýsh-ýshten ekige jarylyp sol enkeygen kýii basyn kótermesten aigha kirer jolgha sap týzep túra qaldy. Bireui aidy sipalap jýrip, bayau adymdap baryp onyng art jaghyna ainalyp kózge kórinbey ketti.

Men tayadym, jaqyndadym. Bismilla dedim. Uaqyt әreng ótip jatqan siyaqty boldy. Mashina, adam, ózge әreketterden eshtene kórmedim.

Sol kezde ay qúrylghynyng ishinen jýz qansha qaltasy bar týlki terisi syrtyna qaratylghan ishik kiygen ,alpystardan asqan adam siyaqty kórinetin, biraq saqal-múrty qoi әri qara, betteri qyzyl shyrayly, núrly kisi týsip aldymnan qarap túr eken. Onyng naqty qanday bas kiyim kiygenin әlige deyin oilap jetpedim. Ol eki qolyn jazdy da, maghan qaray sermep qaldy. Sol-aq eken onyng jýz qansha qaltasynan «úq!», «úq!» degen úghu, bilim alu búiryghyn soqqan jýz neshe balapan ýki shyghyp maghan qaray birinen keyin biri toqtausyz úshqan.

– Mening atym – Saliyh!, – dep qarqyldap kýlip túr ol adam. Úshyrghanynyng bes-altauy iyghymda qonyp otyr. Birnesheui iyghyma qonyp otyryp arqama qaray asyp týsken siyaqty. Qaltama, keudeme jabysqandary, tóbeme qonghandary da bar. Aytpaqshy, alaqanymda da osy «úq!», «úq!» dep jetken balapan ýkiler bar. Maghan tiymesten art jaghyma ótip ketkenderi de jeterlik. Kóbi denemmen janasqan. «Úq!», «úq!» dedi solay. Sodan keyin maghan bilim qondy ma bilmeymin. Ertesi ornymnan túrghanda auzyma budaq-budaq sózder tolyp túr eken. Ayaq astynan zerdem ashylyp ketti de, tarihi, filosofiyalyq enbek jazyp kettim. Áuelgi sózimdi qaghazgha «úq!» dep týsirippin. Sol dәpter tósegimning janyndaghy kishkentay shkaftyng ýstinde túr.

Kókbóri Mýbarak

Abai.kz