Juyqta júbayym ekeumiz kitap dýkeninen satyp alghan Sharlotta Brontening «Djeyn Eyr» romanyn oqyp shyqtyq. Shygharma óte qyzyqty әri tartymdy eken. Osyghan oray, romannyng mazmúnyn oqyrmandargha tanystyryp, aldaghy uaqytta sizderdinde oqularynyzgha jón siltegimiz keldi.

Álem әdebiyetinde adam janynyng tereng iyirimderin, әiel taghdyryn, qoghamdaghy әdiletsizdikti jәne ruhany erkindikti surettegen tuyndylar kóp deuge bolady. Solardyng ishinde aghylshyn jazushysy Sharlotta Brontenin «Djeyn Eyr» romany erekshe oryn alady. Búl shygharma alghash ret XIX ghasyrdyng ortasynda jaryq kórgenimen, býgingi kýnge deyin óz manyzyn joghaltqan joq. Romannyng basty keyipkeri – Djeyn Eyr. Qazaqsha keyde «Djon Eyr» dep qate aitylyp jýrgenimen, shygharmanyng negizgi túlghasy – nәzik jandy, biraq ruhy myqty әiel beynesi. Búl keyipker arqyly jazushy adam erkindigi, ar-namys, mahabbat jәne túlghalyq tәuelsizdik problemalaryn kóteredi.

Djeyn Eyr – әdebiyettegi eng erekshe әiel beynelerining obrazy. Ol baylyqqa, ataqqa nemese syrtqy súlulyqqa sýiengen keyipker emes. Kerisinshe, onyng basty kýshi – ruhany tazalyghy, әdildikke degen senimi jәne ózin qúrmettey bilui. Jazushy osy qasiyetter arqyly qoghamdaghy shynayy adamgershilik qúndylyqtardy kórsetedi.

Romannyng basynda Djeyn Eyr – jetim qalghan kishkentay qyz. Ol óz tuystarynyng ýiinde, atap aitqanda Ridter otbasynda tәrbiyelenedi. Degenmen, búl ýy oghan jylulyq pen qamqorlyq syilamaydy. Kerisinshe, ol ýnemi kemsitu men qorlyq kóredi. Tuystary Djeyndi bóten adamday qabyldap, ony ýnemi jazalap, mazaq etedi. Osy kezende Djeynning minezi qalyptasa bastaydy.

Jas qyz әdiletsizdikke tózgisi kelmeydi. Ol óz qúqyghyn qorghaugha tyrysady. Búl onyng batyl әri namysshyl túlgha ekenin kórsetedi. Ádette balalar ýlkenderding qysymyna qarsy túra almaydy. Biraq Djeynning boyynda erekshe qaysarlyq bar. Ol әdiletsizdikke qarsy túrudy erte ýirenedi. Sondyqtan da búl keyipker oqyrmangha birden әser etedi.

Djeyn keyin Lovud atty pansiondyq mektepke jiberiledi. Búl mektep syrttay tәrtip pen tәrbiyening ordasy siyaqty kóringenimen, shyn mәninde óte qatal tәrtip ornaghan mekeme edi. Múnda balalar ashtyqqa, suyqqa jәne auyr tәrtipke tózuge mәjbýr bolady. Biraq dәl osy jerde Djeyn ruhany jaghynan shyndalady.

Lovudta Djeyn eki manyzdy túlghamen tanysady. Biri – onyng dosy Helen Byorns. Helen sabyrly, keshirimdi, meyirimdi qyz. Ol ómirding qiyndyqtaryn filosofiyalyq túrghydan qabyldaydy. Djeyn Helennen shydamdylyq pen ruhany sabyrdy ýirenedi. Ekinshi túlgha – mektep múghalimi miss Templ. Ol әdil әri meyirimdi ústaz. Miss Templ Djeynge bilimnin, mәdeniyetting jәne adamgershilikting manyzyn kórsetedi.

Osy eki adamnyng yqpaly Djeynning túlgha retinde qalyptasuyna ýlken әser etedi. Ol bilim alyp, múghalim bolyp júmys istey bastaydy. Biraq, uaqyt óte kele ol ómirinde jana jol izdeuge tyrysady.

Jas Djeyn guvernantka retinde Tornfild sarayyna júmysqa ornalasady. Búl jerde ol ýy iyesi Edvard Rochestermen tanysady. Rochester – kýrdeli, júmbaq minezdi adam. Alghashynda ol Djeynge salqyn kórinedi. Biraq uaqyt óte kele olardyng arasynda erekshe ruhany baylanys payda bolady.

Rochester Djeynning aqyldylyghyn, shynayylyghyn jәne batyldyghyn qúrmetteydi. Al, Djeyn onyng ishki qayshylyghyn, jalghyzdyghyn sezinedi. Osylaysha olardyng arasynda mahabbat payda bolady. Alayda, búl mahabbat onay jolmen kelmeydi.

Romannyng eng dramalyq sәtterining biri – Rochesterding búrynnan ýilengen adam ekeni belgen sәt. Onyng әieli – psihikalyq aurugha shaldyqqan Berta Meyson – Tornfild sarayynyng jasyryn bólmesinde ústalyp otyrghan. Osy shyndyq ashylghan kezde Djeyn auyr tandau aldynda qalady.

Djeyn Rochesterdi shyn jýrekten jaqsy kóredi. Biraq ol ózining ar-namysyn bәrinen joghary qoyady. Eger ol Rochestermen birge qalsa, qogham aldynda da, ózining aldynda da adaldyghyn joghaltatyn edi. Sondyqtan Djeyn auyr bolsa da, Tornfildten ketudi sheshedi.

Búl – keyipkerding eng manyzdy moralidyq sheshimi. Djeyn óz baqyty ýshin ar-úyatyn qúrban etpeydi. Ol mahabbattan bas tartugha dayyn, biraq adamdyq qadirin joghaltqysy kelmeydi.

Osy arqyly Sharlotta Bronte әielding de erkin túlgha ekenin kórsetedi. XIX ghasyrda әielder kóbine er adamdargha tәueldi sanalghan. Biraq, Djeyn Eyr – óz taghdyryn ózi sheshetin keyipker.

Tornfildten ketkennen keyin Djeyn auyr kýnderdi bastan keshiredi. Ol ashtyqqa da, jalghyzdyqqa da tap bolady. Degenmen, taghdyr oghan jana adamdardy jolyqtyrady. Ol Sent-Djon Riyvers jәne onyng әpkelerimen tanysady. Búl otbasy Djeynge qamqorlyq kórsetedi.

Sent-Djon Djeynge missioner bolyp Ýndistangha barudy úsynady. Biraq, Djeyn búl úsynysty qabyldamaydy. Sebebi ol Sent-Djondy sýimeydi. Ol tek paryz ýshin ómir sýrgisi kelmeydi. Djeyn ýshin shynayy ómir – mahabbat pen erkindikke negizdelgen ómir.

Romannyng sonynda Djeyn Rochesterge qayta oralady. Alayda, búl joly jaghday mýlde ózgeredi. Tornfild sarayy órtenip ketken, Rochester auyr jaraqat alyp, kózi kórmey qalghan. Búrynghy myqty әri kýshti adam endi әlsiz kýide.

Djeyn osy kezde Rochesterding janyna keledi. Endi olardyng qarym-qatynasy teng dәrejede qalyptasady. Djeyn búrynghyday tәueldi emes, kerisinshe ruhany túrghydan erkin әri tәuelsiz túlgha retinde oralady. Aqyry olar baqytty ómir bastaydy.

Djeyn Eyr – tek roman keyipkeri ghana emes, әdebiyettegi simvoldyq túlgha. Ol әielding ruhany erkindigin, adamdyq qadirin jәne әdiletke degen senimin bildiredi. Onyng ómir joly – qiyndyqtargha toly jol. Biraq ol eshqashan óz prinsipterinen bas tartpaydy.

Sharlotta Bronte osy keyipker arqyly qoghamdaghy kóptegen problemalardy kóteredi. Roman әleumettik tensizdik, әielderding qúqyqtary, adamgershilik pen ar-úyat turaly tereng oy qozghaydy. Sondyqtan «Djeyn Eyr» tek mahabbat romany emes, sonymen qatar ruhany kýres turaly shygharma.

«Djeyn Eyr» romany – әlem әdebiyetining klassikalyq tuyndysy. Onyng basty keyipkeri Djeyn Eyr – batyl, adal jәne erkin ruhty adam beynesi. Ol qiyn taghdyrgha qaramastan, óz ar-namysyn saqtap qalady. Onyng ómir joly oqyrmangha ýlken sabaq beredi: adam eng aldymen ózining adamdyq qadirin qorghauy tiyis.

Sondyqtan Djeyn Eyr beynesi ghasyrlar ótse de manyzyn joghaltpaydy. Ol – ruhany kýshtin, adaldyqtyng jәne shynayy mahabbattyng simvoly. Sharlotta Bronte jasaghan búl keyipker әlem әdebiyetinde mәngilik oryn alghan túlghalardyng biri deuge bolady.

Beysenghazy Úlyqbek

 Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz