جۋىقتا جۇبايىم ەكەۋمىز كىتاپ دۇكەنىنەن ساتىپ العان شارلوتتا برونتەنىڭ «دجەين ەير» رومانىن وقىپ شىقتىق. شىعارما وتە قىزىقتى ءارى تارتىمدى ەكەن. وسىعان وراي، روماننىڭ مازمۇنىن وقىرماندارعا تانىستىرىپ، الداعى ۋاقىتتا سىزدەردىڭدە وقۋلارىنىزعا ءجون سىلتەگىمىز كەلدى.

الەم ادەبيەتىندە ادام جانىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىن، ايەل تاعدىرىن، قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتى جانە رۋحاني ەركىندىكتى سۋرەتتەگەن تۋىندىلار كوپ دەۋگە بولادى. سولاردىڭ ىشىندە اعىلشىن جازۋشىسى شارلوتتا برونتەنىڭ «دجەين ەير» رومانى ەرەكشە ورىن الادى. بۇل شىعارما العاش رەت XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا جارىق كورگەنىمەن، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق. روماننىڭ باستى كەيىپكەرى – دجەين ەير. قازاقشا كەيدە «دجون ەير» دەپ قاتە ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، شىعارمانىڭ نەگىزگى تۇلعاسى – نازىك جاندى، بىراق رۋحى مىقتى ايەل بەينەسى. بۇل كەيىپكەر ارقىلى جازۋشى ادام ەركىندىگى، ار-نامىس، ماحاببات جانە تۇلعالىق تاۋەلسىزدىك پروبلەمالارىن كوتەرەدى.

دجەين ەير – ادەبيەتتەگى ەڭ ەرەكشە ايەل بەينەلەرىنىڭ وبرازى. ول بايلىققا، اتاققا نەمەسە سىرتقى سۇلۋلىققا سۇيەنگەن كەيىپكەر ەمەس. كەرىسىنشە، ونىڭ باستى كۇشى – رۋحاني تازالىعى، ادىلدىككە دەگەن سەنىمى جانە ءوزىن قۇرمەتتەي ءبىلۋى. جازۋشى وسى قاسيەتتەر ارقىلى قوعامداعى شىنايى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى كورسەتەدى.

روماننىڭ باسىندا دجەين ەير – جەتىم قالعان كىشكەنتاي قىز. ول ءوز تۋىستارىنىڭ ۇيىندە، اتاپ ايتقاندا ريدتەر وتباسىندا تاربيەلەنەدى. دەگەنمەن، بۇل ءۇي وعان جىلۋلىق پەن قامقورلىق سىيلامايدى. كەرىسىنشە، ول ۇنەمى كەمسىتۋ مەن قورلىق كورەدى. تۋىستارى دجەيندى بوتەن ادامداي قابىلداپ، ونى ۇنەمى جازالاپ، مازاق ەتەدى. وسى كەزەڭدە دجەيننىڭ مىنەزى قالىپتاسا باستايدى.

جاس قىز ادىلەتسىزدىككە توزگىسى كەلمەيدى. ول ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا تىرىسادى. بۇل ونىڭ باتىل ءارى نامىسشىل تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى. ادەتتە بالالار ۇلكەندەردىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرا المايدى. بىراق دجەيننىڭ بويىندا ەرەكشە قايسارلىق بار. ول ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرۋدى ەرتە ۇيرەنەدى. سوندىقتان دا بۇل كەيىپكەر وقىرمانعا بىردەن اسەر ەتەدى.

دجەين كەيىن لوۆۋد اتتى پانسيوندىق مەكتەپكە جىبەرىلەدى. بۇل مەكتەپ سىرتتاي ءتارتىپ پەن تاربيەنىڭ ورداسى سياقتى كورىنگەنىمەن، شىن مانىندە وتە قاتال ءتارتىپ ورناعان مەكەمە ەدى. مۇندا بالالار اشتىققا، سۋىققا جانە اۋىر تارتىپكە توزۋگە ءماجبۇر بولادى. بىراق ءدال وسى جەردە دجەين رۋحاني جاعىنان شىڭدالادى.

لوۆۋدتا دجەين ەكى ماڭىزدى تۇلعامەن تانىسادى. ءبىرى – ونىڭ دوسى حەلەن بيورنس. حەلەن سابىرلى، كەشىرىمدى، مەيىرىمدى قىز. ول ءومىردىڭ قيىندىقتارىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قابىلدايدى. دجەين حەلەننەن شىدامدىلىق پەن رۋحاني سابىردى ۇيرەنەدى. ەكىنشى تۇلعا – مەكتەپ مۇعالىمى ميسس تەمپل. ول ءادىل ءارى مەيىرىمدى ۇستاز. ميسس تەمپل دجەينگە ءبىلىمنىڭ، مادەنيەتتىڭ جانە ادامگەرشىلىكتىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.

وسى ەكى ادامنىڭ ىقپالى دجەيننىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ول ءبىلىم الىپ، مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەي باستايدى. بىراق، ۋاقىت وتە كەلە ول ومىرىندە جاڭا جول ىزدەۋگە تىرىسادى.

جاس دجەين گۋۆەرنانتكا رەتىندە تورنفيلد سارايىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. بۇل جەردە ول ءۇي يەسى ەدۆارد روچەستەرمەن تانىسادى. روچەستەر – كۇردەلى، جۇمباق مىنەزدى ادام. العاشىندا ول دجەينگە سالقىن كورىنەدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ اراسىندا ەرەكشە رۋحاني بايلانىس پايدا بولادى.

روچەستەر دجەيننىڭ اقىلدىلىعىن، شىنايىلىعىن جانە باتىلدىعىن قۇرمەتتەيدى. ال، دجەين ونىڭ ىشكى قايشىلىعىن، جالعىزدىعىن سەزىنەدى. وسىلايشا ولاردىڭ اراسىندا ماحاببات پايدا بولادى. الايدا، بۇل ماحاببات وڭاي جولمەن كەلمەيدى.

روماننىڭ ەڭ درامالىق ساتتەرىنىڭ ءبىرى – روچەستەردىڭ بۇرىننان ۇيلەنگەن ادام ەكەنى بەلگەن ءسات. ونىڭ ايەلى – پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققان بەرتا مەيسون – تورنفيلد سارايىنىڭ جاسىرىن بولمەسىندە ۇستالىپ وتىرعان. وسى شىندىق اشىلعان كەزدە دجەين اۋىر تاڭداۋ الدىندا قالادى.

دجەين روچەستەردى شىن جۇرەكتەن جاقسى كورەدى. بىراق ول ءوزىنىڭ ار-نامىسىن بارىنەن جوعارى قويادى. ەگەر ول روچەستەرمەن بىرگە قالسا، قوعام الدىندا دا، ءوزىنىڭ الدىندا دا ادالدىعىن جوعالتاتىن ەدى. سوندىقتان دجەين اۋىر بولسا دا، تورنفيلدتەن كەتۋدى شەشەدى.

بۇل – كەيىپكەردىڭ ەڭ ماڭىزدى مورالدىق شەشىمى. دجەين ءوز باقىتى ءۇشىن ار-ۇياتىن قۇربان ەتپەيدى. ول ماحابباتتان باس تارتۋعا دايىن، بىراق ادامدىق قادىرىن جوعالتقىسى كەلمەيدى.

وسى ارقىلى شارلوتتا برونتە ايەلدىڭ دە ەركىن تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى. XIX عاسىردا ايەلدەر كوبىنە ەر ادامدارعا تاۋەلدى سانالعان. بىراق، دجەين ەير – ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشەتىن كەيىپكەر.

تورنفيلدتەن كەتكەننەن كەيىن دجەين اۋىر كۇندەردى باستان كەشىرەدى. ول اشتىققا دا، جالعىزدىققا دا تاپ بولادى. دەگەنمەن، تاعدىر وعان جاڭا ادامداردى جولىقتىرادى. ول سەنت-دجون ريۆەرس جانە ونىڭ اپكەلەرىمەن تانىسادى. بۇل وتباسى دجەينگە قامقورلىق كورسەتەدى.

سەنت-دجون دجەينگە ميسسيونەر بولىپ ۇندىستانعا بارۋدى ۇسىنادى. بىراق، دجەين بۇل ۇسىنىستى قابىلدامايدى. سەبەبى ول سەنت-دجوندى سۇيمەيدى. ول تەك پارىز ءۇشىن ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى. دجەين ءۇشىن شىنايى ءومىر – ماحاببات پەن ەركىندىككە نەگىزدەلگەن ءومىر.

روماننىڭ سوڭىندا دجەين روچەستەرگە قايتا ورالادى. الايدا، بۇل جولى جاعداي مۇلدە وزگەرەدى. تورنفيلد سارايى ورتەنىپ كەتكەن، روچەستەر اۋىر جاراقات الىپ، كوزى كورمەي قالعان. بۇرىنعى مىقتى ءارى كۇشتى ادام ەندى ءالسىز كۇيدە.

دجەين وسى كەزدە روچەستەردىڭ جانىنا كەلەدى. ەندى ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى تەڭ دارەجەدە قالىپتاسادى. دجەين بۇرىنعىداي تاۋەلدى ەمەس، كەرىسىنشە رۋحاني تۇرعىدان ەركىن ءارى تاۋەلسىز تۇلعا رەتىندە ورالادى. اقىرى ولار باقىتتى ءومىر باستايدى.

دجەين ەير – تەك رومان كەيىپكەرى عانا ەمەس، ادەبيەتتەگى سيمۆولدىق تۇلعا. ول ايەلدىڭ رۋحاني ەركىندىگىن، ادامدىق قادىرىن جانە ادىلەتكە دەگەن سەنىمىن بىلدىرەدى. ونىڭ ءومىر جولى – قيىندىقتارعا تولى جول. بىراق ول ەشقاشان ءوز پرينتسيپتەرىنەن باس تارتپايدى.

شارلوتتا برونتە وسى كەيىپكەر ارقىلى قوعامداعى كوپتەگەن پروبلەمالاردى كوتەرەدى. رومان الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى، ادامگەرشىلىك پەن ار-ۇيات تۋرالى تەرەڭ وي قوزعايدى. سوندىقتان «دجەين ەير» تەك ماحاببات رومانى ەمەس، سونىمەن قاتار رۋحاني كۇرەس تۋرالى شىعارما.

«دجەين ەير» رومانى – الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىسى. ونىڭ باستى كەيىپكەرى دجەين ەير – باتىل، ادال جانە ەركىن رۋحتى ادام بەينەسى. ول قيىن تاعدىرعا قاراماستان، ءوز ار-نامىسىن ساقتاپ قالادى. ونىڭ ءومىر جولى وقىرمانعا ۇلكەن ساباق بەرەدى: ادام ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ادامدىق قادىرىن قورعاۋى ءتيىس.

سوندىقتان دجەين ەير بەينەسى عاسىرلار وتسە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ول – رۋحاني كۇشتىڭ، ادالدىقتىڭ جانە شىنايى ماحابباتتىڭ سيمۆولى. شارلوتتا برونتە جاساعان بۇل كەيىپكەر الەم ادەبيەتىندە ماڭگىلىك ورىن العان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك

 قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz