Jana Konstitusiya eleuli ózgeristerge úshyraghanymen, olardyng ishindegi eng manyzdysy – etnotildik tengerimge qatysty týzetuler. Atap aitqanda, 1995 jylghy Konstitusiyanyng 7-babyndaghy «ten» («naravne») degen terminning 2026 jylghy 15 nauryzdaghy Konstitusiyanyng 9-babynda «qatar» («naryadu») degen sózben auystyryluy tildik iyerarhiyany qalyptastyrady. Búl Qazaqstandaghy tilderding qoldanylu piramidasyn bildiredi: memlekettik til – qazaq tili eng jogharghy satyda, al orys tili men ózge tilder qoldanylu auqymyna qaray tómen ornalasady.

Búl ózgeristi biz qalyptasyp otyrghan jana jaghdaydyng kilti dep baghalay alamyz. Ózge barlyq týzetuler osy basty qaghidany – egemen qúqyqtyng basymdyghy men qazaqy bolmystyng ýstemdigin nyghaytady.

Atalghan ózgerister Qazaqstandaghy úzaq merzimdi mәdeniy-órkeniyettik jәne buynaralyq transformasiyalardyng nәtiyjesi bolyp tabylady. Búl ýderister belgili bir shekke jetip, formaldy konstitusiyalyq jәne sayasy qúrylymdardyng әleumettik shynayylyqpen sәikestigi әlsiregenin kórsetti.

Búghan deyin últtyq sayasattyng býkil jýiesi, halyqaralyq qúqyqtyng últtyq qúqyqtan ýstemdigi, etnosaralyq kelisimning Qazaqstan halqy Assambleyasy modeli jәne ózge de tetikter tәuelsiz Qazaqstannyng jana jaghdaylargha beyimdelu faktory retinde qyzmet etti. Búl, eng aldymen, Qazaqstannyng halyqaralyq kenistikte egemen memleket retinde qalyptasu kezenimen baylanysty boldy. Sondyqtan 1990-jyldary últtyq jәne til sayasatynyng shenberleri belgilenip, olar kóbine últtyq biregeylikti damytudan góri sayasy rejimdi nyghaytugha baghyttaldy.

Biylik búl kezende mediator rólin atqardy. Sonymen qatar qazaq qúndylyqtary belgili bir dengeyde tejelip otyrdy. Sayasy rejimning túraqtylyghy qazaq faktoryn kópúlttylyq konsepsiyasymen tengeru arqyly qamtamasyz etildi. Búl biylikke sayasy diviydendter alyp kelip, saylau nәtiyjelerining boljamdylyghyn qamtamasyz etti, sonymen qatar shynayy qazaq memlekettiligin tereng damytugha aitarlyqtay qysym týsirmedi.

Shyn mәninde, búl – kenestik buyn men jana ósip kele jatqan buyn arasyndaghy konsensus edi. Tәuelsizdikting alghashqy kezeninde últtyq sezimderdi shekteu, patriotizmdi shekti dengeyde ústau manyzdy boldy. Últtyq energiyany sayasat pen ekonomikalyq ósimge baghyttau kózdeldi. Osy sebepti simvoldyq qúndylyqtar dengeyi asa qozghala qoyghan joq. Qazaqtyng tarihiy-mәdeny atributtary qasiyetteldi, biraq olar modernizasiyalyq jәne operasiyalyq kontekske tolyq engizilmedi. Onyng ornyna belgili bir iydeologiyalyq «balamalar» úsynylyp, últtyq sananyng tabighy damuyna jasandy baghyttar berildi.

Alayda bilim, sifrlandyru, qúndylyqtar men tildik kommunikasiyalardaghy ózgerister Qazaqstannyng etnomәdeny dihotomiyadan birtindep shyghuyna alyp keldi. Búryn memlekettik sayasat pen qoghamdyq qatynastar eki týrli sayasy sanany ýilestiruge baghyttaldy.

2000–2010 jyldary búl ýilesim tehnokratiyalyq basqaru men neoliyberaldyq naryqtyq modeli arqyly qamtamasyz etildi, keyin әleumettik sayasatpen tolyqtyryldy. Memleket shiyelenis oshaqtaryn qarjylyq jәne әkimshilik resurstar arqyly «jabumen» ainalysty, búl óz kezeginde memlekettik sayasattyn tiyimdiligin tómendetip jiberdi.

Osynday iydeologiyalyq modelide memlekettilik belgili bir dәrejede reseyshil sayasat kepildikterine sýiendi. Soltýstik–ontýstik bólinisi saqtalyp, qauipsizdik pen túraqtylyq osy tepe-tendik arqyly qamtamasyz etildi. Resey ýshin Astananyng kelisimpazdyghy men orystildi toptardyng qúqyqtarynyng qorghaluy basty faktor boldy, al qazaq modernizasiyasynyng mýddeleri ekinshi kezekke yghystyryldy.

2026 jylghy nauryzda Konstitusiyadaghy «tildik mórdin» ashyluy, yaghny til turaly baptaghy simvolikalyq, biraq mәni tereng ózgeris úzaq merzimdi saldargha iye. Búl taudan bastau alghan shaghyn búlaqtyng uaqyt óte ýlken ózenge ainaluymen ten.

Búl sheshim – batyl әri tarihy manyzy zor qadam. Onyng ayasynda Qazaqstan halqy Assambleyasynyng Halyq kenesine transformasiyalanuy nemese eki palataly parlamentting bir palataly qúryltaygha ainaluy sekildi ózgerister tek institusionaldyq sipatta ghana kórinedi. Al tildik konsepsiyadaghy ózgeris qoghamdaghy tereng ýderisterdi qozghaydy.

Qazaq tili bilim beru men kýndelikti kommunikasiyanyng negizgi tiline ainalyp keledi jәne búl ýderis jalghasa bermek. Ol tek dәstýrli ontýstik ónirlerde ghana emes, soltýstik aimaqtar men qalalarda da qoghamdyq kenistikti belsendi týrde qamtyp jatyr.

Key jaghdayda jana tildik shyndyqqa memlekettik burokratiyanyng dayyn bolmaghanyn da kórdik. Tiyisti týsindiru júmystary jýrgizilmedi. Mysaly, Reseydegi elshilik búl ózgeristerding «eshtene ózgertpegenin» dәleldeuge mәjbýr boldy. Ishki diskursta búl taqyrypty kóbine ainalyp ótuge tyrysady.

Endigi negizgi mindet – til mәselesine qatysty tabighy tildik damu logikasyna negizdelgen narrativ qalyptastyru. Konstitusiya qúqyqtyq qújat retinde tildik ortanyng tabighy evolusiyasyna mýmkindik berui tiyis.

Búdan bólek, Qazaqstan ýshin qazirgi jaghdayda «otarshyldyq» diskursty shamadan tys sayasilandyru tarihy shiyelenisterdi kýsheytui mýmkin ekeni de týsinikti. Sondyqtan búl baghyttaghy radikaldy interpretasiyalardan saq bolu qajet.

Qazirgi jahandyq polyarizasiya jaghdayynda tarihy narrativter aqparattyq qúralgha ainalyp otyr. Osy túrghyda Konstitusiyanyng әleuetin paydalana otyryp, qoghamnyng tildik jәne әleumettik immuniytetin kýsheytu manyzdy.

Negizgi tәsil – tildik iyerarhiyany etnodemografiyalyq qúrylymmen ýilestiru. Ol ýrdis qazirding ózinde jýryp jatyr. Jana buynnyng qalyptasuy dәstýrli kommunikasiya formalaryn ózgertude. Sondyqtan memleket pen qoghamnyng qúndylyq negizderining birligi asa manyzdy.

Sonday-aq qoghamdy qayta әleumettendiru mindeti tuyndaydy. Tarihy qúndylyqtardy qazirgi zaman talaptaryna beyimdeu – memleketting manyzdy aghartushylyq missiyasy.

Sonymen qatar tildik sayasat boyynsha naqty narrativ syrtqy auditoriya ýshin de qajet. Búl ózgerister Qazaqstannyng Reseymen jәne slavyan әlemimen baylanysynan bas tartu retinde qabyldanbauy tiyis.

Qazaqylyq pen týrkilik negiz Qazaqstannyng geosayasy túrghyda buferlik rólin kýsheytedi. Ol týrli órkeniyettik qabattar arasyndaghy qayshylyqtardy júmsartugha mýmkindik beredi.

Birinshiden, tildik iyerarhiya – tabighy qúbylys jәne diskriminasiyalyq sipatqa ie emes.

Ekinshiden, qazaq qúndylyqtary men týrkilik negiz Qazaqstannyng geosayasy rólin aiqyndaydy.​

Ýshinshiden, til normasyndaghy ózgeris etnikalyq dihotomiyany әlsiretedi.​

Tórtinshiden, Konstitusiya – әleumettik toptar arasyndaghy kelisimning nәtiyjesi.​

Besinshiden, bilim men adamy kapitalgha basymdyq beru – úzaq merzimdi túraqtylyqtyng negizi. Osylaysha etnosayasy qauipsizdikke tónetin úzaq merzimdi qauipter joyylady.

Darhan Kәletaev, sayasy ghylymdar doktory

Abai.kz