جاڭا كونستيتۋتسيا ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىمەن، ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى – ەتنوتىلدىك تەڭگەرىمگە قاتىستى تۇزەتۋلەر. اتاپ ايتقاندا، 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنداعى «تەڭ» («ناراۆنە») دەگەن تەرميننىڭ 2026 جىلعى 15 ناۋرىزداعى كونستيتۋتسيانىڭ 9-بابىندا «قاتار» («ناريادۋ») دەگەن سوزبەن اۋىستىرىلۋى تىلدىك يەرارحيانى قالىپتاستىرادى. بۇل قازاقستانداعى تىلدەردىڭ قولدانىلۋ پيراميداسىن بىلدىرەدى: مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ەڭ جوعارعى ساتىدا، ال ورىس ءتىلى مەن وزگە تىلدەر قولدانىلۋ اۋقىمىنا قاراي تومەن ورنالاسادى.

بۇل وزگەرىستى ءبىز قالىپتاسىپ وتىرعان جاڭا جاعدايدىڭ كىلتى دەپ باعالاي الامىز. وزگە بارلىق تۇزەتۋلەر وسى باستى قاعيدانى – ەگەمەن قۇقىقتىڭ باسىمدىعى مەن قازاقى بولمىستىڭ ۇستەمدىگىن نىعايتادى.

اتالعان وزگەرىستەر قازاقستانداعى ۇزاق مەرزىمدى مادەني-وركەنيەتتىك جانە بۋىنارالىق ترانسفورماتسيالاردىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بۇل ۇدەرىستەر بەلگىلى ءبىر شەككە جەتىپ، فورمالدى كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي قۇرىلىمداردىڭ الەۋمەتتىك شىنايىلىقپەن سايكەستىگى السىرەگەنىن كورسەتتى.

بۇعان دەيىن ۇلتتىق ساياساتتىڭ بۇكىل جۇيەسى، حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ۇلتتىق قۇقىقتان ۇستەمدىگى، ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مودەلى جانە وزگە دە تەتىكتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ فاكتورى رەتىندە قىزمەت ەتتى. بۇل، ەڭ الدىمەن، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتە ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى بولدى. سوندىقتان 1990-جىلدارى ۇلتتىق جانە ءتىل ساياساتىنىڭ شەڭبەرلەرى بەلگىلەنىپ، ولار كوبىنە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى دامىتۋدان گورى ساياسي رەجيمدى نىعايتۋعا باعىتتالدى.

بيلىك بۇل كەزەڭدە مەدياتور ءرولىن اتقاردى. سونىمەن قاتار قازاق قۇندىلىقتارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەجەلىپ وتىردى. ساياسي رەجيمنىڭ تۇراقتىلىعى قازاق فاكتورىن كوپۇلتتىلىق كونتسەپتسياسىمەن تەڭگەرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل بيلىككە ساياسي ديۆيدەندتەر الىپ كەلىپ، سايلاۋ ناتيجەلەرىنىڭ بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتتى، سونىمەن قاتار شىنايى قازاق مەملەكەتتىلىگىن تەرەڭ دامىتۋعا ايتارلىقتاي قىسىم تۇسىرمەدى.

شىن مانىندە، بۇل – كەڭەستىك بۋىن مەن جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان بۋىن اراسىنداعى كونسەنسۋس ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە ۇلتتىق سەزىمدەءردى شەكتەۋ، ءپاتريوتيزمدى شەكتى دەڭگەيدە ۇستاۋ ماڭىزدى بولدى. ۇلتتىق ەنەرگيانى ساياسات پەن ەكونوميكالىق وسىمگە باعىتتاۋ كوزدەلدى. وسى سەبەپتى سيمۆولدىق قۇندىلىقتار دەڭگەيى اسا قوزعالا قويعان جوق. قازاقتىڭ تاريحي-مادەني اتريبۋتتارى قاسيەتتەلدى، بىراق ولار مودەرنيزاتسيالىق جانە وپەراتسيالىق كونتەكسكە تولىق ەنگىزىلمەدى. ونىڭ ورنىنا بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق «بالامالار» ۇسىنىلىپ، ۇلتتىق سانانىڭ تابيعي دامۋىنا جاساندى باعىتتار بەرىلدى.

الايدا ءبىلىم، تسيفرلاندىرۋ، قۇندىلىقتار مەن تىلدىك كوممۋنيكاتسيالارداعى وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ ەتنومادەني ديحوتوميادان بىرتىندەپ شىعۋىنا الىپ كەلدى. بۇرىن مەملەكەتتىك ساياسات پەن قوعامدىق قاتىناستار ەكى ءتۇرلى ساياسي سانانى ۇيلەستىرۋگە باعىتتالدى.

2000–2010 جىلدارى بۇل ۇيلەسىم تەحنوكراتيالىق باسقارۋ مەن نەوليبەرالدىق نارىقتىق مودەل ارقىلى قامتاماسىز ەتىلدى، كەيىن الەۋمەتتىك ساياساتپەن تولىقتىرىلدى. مەملەكەت شيەلەنىس وشاقتارىن قارجىلىق جانە اكىمشىلىك رەسۋرستار ارقىلى «جابۋمەن» اينالىستى، بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ جىبەردى.

وسىنداي يدەولوگيالىق مودەلدە مەملەكەتتىلىك بەلگىلى ءبىر دارەجەدە رەسەيشىل ساياسات كەپىلدىكتەرىنە سۇيەندى. سولتۇستىك–وڭتۇستىك ءبولىنىسى ساقتالىپ، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق وسى تەپە-تەڭدىك ارقىلى قامتاماسىز ەتىلدى. رەسەي ءۇشىن استانانىڭ كەلىسىمپازدىعى مەن ءورىستىلدى توپتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى باستى فاكتور بولدى، ال قازاق مودەرنيزاتسياسىنىڭ مۇددەلەرى ەكىنشى كەزەككە ىعىستىرىلدى.

2026 جىلعى ناۋرىزدا كونستيتۋتسياداعى «تىلدىك ءموردىڭ» اشىلۋى، ياعني ءتىل تۋرالى باپتاعى سيمۆوليكالىق، بىراق ءمانى تەرەڭ وزگەرىس ۇزاق مەرزىمدى سالدارعا يە. بۇل تاۋدان باستاۋ العان شاعىن بۇلاقتىڭ ۋاقىت وتە ۇلكەن وزەنگە اينالۋىمەن تەڭ.

بۇل شەشىم – باتىل ءارى تاريحي ماڭىزى زور قادام. ونىڭ اياسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حالىق كەڭەسىنە ترانسفورماتسيالانۋى نەمەسە ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا اينالۋى سەكىلدى وزگەرىستەر تەك ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتتا عانا كورىنەدى. ال تىلدىك كونتسەپتسياداعى وزگەرىس قوعامداعى تەرەڭ ۇدەرىستەردى قوزعايدى.

قازاق ءتىلى ءبىلىم بەرۋ مەن كۇندەلىكتى كوممۋنيكاتسيانىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالىپ كەلەدى جانە بۇل ۇدەرىس جالعاسا بەرمەك. ول تەك ءداستۇرلى وڭتۇستىك وڭىرلەردە عانا ەمەس، سولتۇستىك ايماقتار مەن قالالاردا دا قوعامدىق كەڭىستىكتى بەلسەندى تۇردە قامتىپ جاتىر.

كەي جاعدايدا جاڭا تىلدىك شىندىققا مەملەكەتتىك بيۋروكراتيانىڭ دايىن بولماعانىن دا كوردىك. ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەدى. مىسالى، رەسەيدەگى ەلشىلىك بۇل وزگەرىستەردىڭ «ەشتەڭە وزگەرتپەگەنىن» دالەلدەۋگە ءماجبۇر بولدى. ىشكى ديسكۋرستا بۇل تاقىرىپتى كوبىنە اينالىپ ءوتۋگە تىرىسادى.

ەندىگى نەگىزگى مىندەت – ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى تابيعي تىلدىك دامۋ لوگيكاسىنا نەگىزدەلگەن نارراتيۆ قالىپتاستىرۋ. كونستيتۋتسيا قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە تىلدىك ورتانىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسىنا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس.

بۇدان بولەك، قازاقستان ءۇشىن قازىرگى جاعدايدا «وتارشىلدىق» ديسكۋرستى شامادان تىس ساياسيلاندىرۋ تاريحي شيەلەنىستەردى كۇشەيتۋى مۇمكىن ەكەنى دە تۇسىنىكتى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى راديكالدى ينتەرپرەتاتسيالاردان ساق بولۋ قاجەت.

قازىرگى جاھاندىق پولياريزاتسيا جاعدايىندا تاريحي نارراتيۆتەر اقپاراتتىق قۇرالعا اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ، قوعامنىڭ تىلدىك جانە الەۋمەتتىك يممۋنيتەتىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى.

نەگىزگى ءتاسىل – تىلدىك يەرارحيانى ەتنودەموگرافيالىق قۇرىلىممەن ۇيلەستىرۋ. ول ءۇردىس قازىردىڭ وزىندە ءجۇرىپ جاتىر. جاڭا بۋىننىڭ قالىپتاسۋى ءداستۇرلى كوممۋنيكاتسيا فورمالارىن وزگەرتۋدە. سوندىقتان مەملەكەت پەن قوعامنىڭ قۇندىلىق نەگىزدەرىنىڭ بىرلىگى اسا ماڭىزدى.

سونداي-اق قوعامدى قايتا الەۋمەتتەندىرۋ مىندەتى تۋىندايدى. تاريحي قۇندىلىقتاردى قازىرگى زامان تالاپتارىنا بەيىمدەۋ – مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى اعارتۋشىلىق ميسسياسى.

سونىمەن قاتار تىلدىك ساياسات بويىنشا ناقتى نارراتيۆ سىرتقى اۋديتوريا ءۇشىن دە قاجەت. بۇل وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە سلاۆيان الەمىمەن بايلانىسىنان باس تارتۋ رەتىندە قابىلدانباۋى ءتيىس.

قازاقىلىق پەن تۇركىلىك نەگىز قازاقستاننىڭ گەوساياسي تۇرعىدا بۋفەرلىك ءرولىن كۇشەيتەدى. ول ءتۇرلى وركەنيەتتىك قاباتتار اراسىنداعى قايشىلىقتاردى جۇمسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بىرىنشىدەن، تىلدىك يەرارحيا – تابيعي قۇبىلىس جانە ديسكريميناتسيالىق سيپاتقا يە ەمەس.

ەكىنشىدەن، قازاق قۇندىلىقتارى مەن تۇركىلىك نەگىز قازاقستاننىڭ گەوساياسي ءرولىن ايقىندايدى.​

ۇشىنشىدەن، ءتىل نورماسىنداعى وزگەرىس ەتنيكالىق ديحوتوميانى السىرەتەدى.​

تورتىنشىدەن، كونستيتۋتسيا – الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسى.​

بەسىنشىدەن، ءبىلىم مەن ادامي كاپيتالعا باسىمدىق بەرۋ – ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزءى. وسىلايشا ەتنوساياسي قاۋىپسىزدىككە تونەتىن ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپتەر جويىلادى.

دارحان كالەتاەۆ، ساياسي عىلىمدار دوكتورى

Abai.kz