Álemdi tiksindirgen 10 jyl nemese – «Qúday óldi...»

Ghúmyriyaty kýrdeli

Fridrih Nisshe (Friedrich Nietzsche) 1844 jyly jylanda dýniyege kelgen 1900 jyly tyshqanda baqilyq bolghan. Tarihta bay-baquatty bazarly bolghan kóne kent Leypsigting tóltumasy. Iogann Sebastiyan Bah (1685-1750) polifoniyasyn bergen tәniry tәjdi besik. Babasy da bayyrghy Ludvig Nisshe HV gh. hristiandyq eng kóne protestanttyq aghym sanalatyn luterandyq senimge ólerdey sengen minәjatker. Ejelgi Úrymdyq katolikterge qarsy baghyttaghy dәripshi Martin Luterding injildik kәri uaghyzdaryna tútas berilgen mýriyt.

Balalyq shaghy – qasiret

Nisshening ómirin zertteushiler - onyng balalyq shaghyn «qasiretti kezeni» dep sanaydy. Qarapayym shaqalaq. 2 jasyna deyin saqau, 5 jasynda әkesi dýniyeden ótken, keyin de eki jasar inisi de ghayyptan tayyp shetinegen. Osy qasiret Nisshening sәby jandýniyesin jaralap, sanasyn zaqymdap býldirgeni belgili. Birtýrli búiyghy, japadan jalghyz oinaudy, jeke qaludy qalaytyn ortadan mýlde oqshau ózimen ózi qalghan balaqay edi deydi. Jasynda eptep muzyka әuenin tyndap sonyra aqyndyqty da әjeptәuir únatqan jetkinshek. Áueli injilding tauyrihatyn qatty jattap ýlkenderding kózine týsti. «Veymar klassikteri» (Weimarer klassik) Iogann Volifgang fon Gete (1749-1832) Fridrih Shiller (1759-1805), Genrih Geyne (1797-1856) poeziyalary, Bah Bethoven, Vagner әuenderi Nisshe ýshin tym alystaghy jәuherler sekildi emes edi. Aqyndyghy júrtqa kóp әser etkeni kóp eskerilmese de Nisshe klassikalyq әuender kejegesinen keyin tartpaytynyn sezdi.

Ortasy ony shaqyrmady, jaqtyrmady. Ortagha erkin emenjarqyn enudi ol da sonshama qalamaytyn bolsa kerek. Sotqarlau eresek balalar, múqatyp әrkezde qaghajaulap, oy sanasyndaghy jalghyzdyghyna beykýmәnmen seziktene qaraghan. Mýldemge esalan, jyndy sýrey demese de jýikesinde shamaly kinәraty bar dep kóretin deydi.

Óser shaghy ónerge úlasqan

1864 jyly ottay laulaghan 18 jasy onyng da bolashaghynan attap ótken joq. Qatarynan qalyspay oqudy tandady. Ol kezde Bonn uniyversiyteti oqshau da jana bilim beretúghyn bayyrghy ilim oshaghy edi. Búl uniyversiytetti baghzy Prussiyanyng ordendi serkesi aqsýiek koroli Fridrih Viligelim ýshinshi 1818 jyly irgesin qalap bergen-di. Ol múnda dәldik ghylymdarynan dәrister tyndady. Teologiya jәne filologiya leksiyalarynan әste lәzzat almady. Dýniyetanymy jana ghana qalyptasa bastaghan Nissheni osy uniyversiytetting birtýrli mimyrt myljyng dәristeri jalyqtyrdy. Dәristerge túshynbady tipten kýn sayyn sabaqtan jaltara berdi. Onyng ýstine jýikesi men sanasyn iyemdene bastaghan derti de oquyna núqsan keltirdi. Osy kezde «bú jalghanda mýmkin emes eshtene joq...» dep jalanash qolymen janyp jatqan kómirding shoghyn uystaghan. Órtengen, qoldyraghan alaqany órenjilerdi tanghaldyrdy. Qyzdar auyzdaryn anqityp, tilderin shygharyp, súq sausaghymen milaryn shúqydy, úldar bolsa alaqandaryn jayyp, iyqtaryn qiqityp, kózderin alaytty!? Bonn uniyversiytetindegi 1 jyly ghasyrgha teng bolghanday boldy Nisshege. Aqyry ol osy úlyghausar salmaqty dәristerden «ózin ózi qútqaryp» Germaniyadaghy eng kóne Leypsig uniyversiytetin (1409) tandady. Búl uniyversiytet Nisshening әz janyna әudemsiz etene jaqyn da edi. Leypsig uniyverinde tórt jyl oqyp 1869 jyly әjeptәuir baghamen bitirdi.

Kitapqúmarlyq

Kóne Prussiyanyng әr qalalarynda kóne kitaptardyng bazary bolatúghyn. Ol kókiregine úyalay bastaghan jana oilaryn eski jazbalardan izdey bastady. Kitap dýkenderinde, eski shirkeulerding saqtalghan qorlarynda sausaghyn jalap kýniúzyn tentirep jýrdi. Onyng jan әlemi Iogan Gotlib Fihtening «men»-i erkindikke qaray iykemdese kerek-ti. Osy kezde onyng jolyndaghy qanshama jazbalardyng arasynan jarqyrap kóringen bir jәuher: әlemge pessimist pәlsafashy dep tanylghan Artur Shopengauerding Arthur Schopenhauer (1788-1860) kitaptary edi. Nisshe bolsa osynau ózimen últy bir nemis oishyly iydealistisi Shopengauerdi 15-16 jasynan bastap oqy bastaghany turaly biren-saran enbekterde mәlimetter kezdesedi. Endi mineky «Erkin jәne eles dýniye» (Die Welt als Wille und Vorstellung, 1819) qolyna kelgen órenji ózining erkinen tym tysqary ózin bauraghan erekshe tartymdy enbekke «erikti» týrde enip ketse kerek. Ol, ózining dýniyetanymy da ataqty filosofqa erekshe úqsap bara jatqanyn bildi. Tipten keregharlyghy bylayghy júrtqa әbden jetti de. Áuelgi kezekte tilding tabighy qúbylystaryna birsypyra enbekterin arnady da keyin birjola filosofiyalyq shýnetke erkin jýzdi, terenge qaray sýngidi. Ýstemdik erikti qayta tarazylaugha mýmkin osy kezden bastap atsalysqany bayqalady. Nisshe «...adamnyng hayuannan әrisi joq...» degen baylamdy sanany algha qoyady.

Nisshe ózinen bir jýz jiyrma jas ýlken XVIII ghasyrdyng ghúlamasy ghalym Immanuil Kant (1724-1804) qúsaghan nemisting klassikalyq filosofiyasynyng tauyrihatyna yqpal jasay aldy, almady: nemese ózinen 45 jas kishi HH ghasyrda batys filosofiyasyna tónkeris jasap ýlgergen ekzistensialist Martin Haydegger (1889-1976) sekildi germenevtika, postmodernizm taghy da ózge tanymdargha yqpal etti me, әlde joq pa!?-degen saual ashyq qalpynda qala beredi...

Nisshe aqyn bolghan...

Fridrih Nisshe óte qysqa әri tereng maghynaly birneshe óleng jazghan. Solardyng eng tanymal, eng qysqa әri kýrdeli filosofiyalyq ólenderining biri – «Vereinsamt» siklindegi shaghyn shumaqtardyng biri. Vereinsamt – búl German language degen kóne sóz týbirinen shyqqan úghym. Ol «jalghyz qalghan», «oqshau ketken», «jalghyzdyqtan japa shekken» degen maghynany bildiredi.

Nemis tilinde:

Die Krähen schrei'n

Und ziehen schwirren Flugs zur Stadt:

Bald wird es schnei'n –

Wohl dem, der jetzt noch Heimat hat!

Qazaqsha audarmasy:

Qarghalar qarqyldap,

Qalany betke alyp úshady.

Qar jauyp dala da salqyndap,

Baghy bar jarandar mysyly:

Baspana baqytyn qúshady.

Mynau múnly lirikalyq tamasha ólenning ishki maghynasy da asa manyzdy:

Nisshening múndaghy aitayyn degeni – tek qys mezgilin ghana jenil andap, jadaghay surettegeni emes-ti. Jalghan dýniyedegi jalghyzdyq pen janyn jaralaghan jalqylyq, ruhyndy qatty jauratar yzghyryq suyqtyqty jaqsy beyneleydi. Qarghalardyng qalagha qaray úshuy – qara suyqtyng qahary, aqyrghy qiyn-qystau qalapat kezenning jaqyndauyn óz sәuesimen ishtey sezingeni edi. Al «baspanaly adam baqytty» degeni – adamnyng ruhany tiregi, otany, jan jaqyndary bolghany ýlken baq, jaghdayatynyng jarasymy degen oidyng júghymy.

Subqaharman hәm «supermen» adam

Nisshe 1869 jyly 24 jasynda Shveysariya Bazeli uniyversiytetine professor retinde shaqyryldy. Ol kezde zandy týrde Prussiya azamaty Shveysariyada memlekettik qyzmet atqarugha Prussiya azamattyghynan shyghuy qajet edi. Biraq, ol Shveysariya azamattyghyn da әdeyi almady. Ómirining sonyna deyin esh elde azamattyghy joq (apatriyd) bolyp qala berdi. 1870 jyly әigili «Tragediyanyng tuuy» (1872) degen tuyndysyn jazdy. Búl arqyly ol býtkýl qúndylyqtardy qayta tarazylau, baghalau kerek dedi. Din, filosofiya, estetika, etikalyq qaghidattargha týgeldey qarsylyq niyetterin jazdy, qatty synady. Búl qaghidattar «adamdy azdyrudyng alghysharty...» dedi. Oipyr-ay, búl（Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik) （Die Geburt der Tragödie, Oder: Griechentum und Pessimismus) qos kitap 1886 jylgha sheyin eki mәrte janghyrtylyp qayta-qayta basyldy. Óz pikirine ózi mýlde qarsy bolghan tústary da orasan kóp.

Nisshening esim soyy әkesi qoyghan – «Fridrih Viligelim» edi. Nisshe ózi osy «Viligelim» esiminen de bas tartty...

Azamattyqtan bas tartqan – asqaqtyq

Azamattyghy joq bolghandyqtan 1870-1871 jyly bolghan Franko-Prussiya soghysyna qatysa almady. Últshyldyq pen memleketshildikti asa únata qoymady. Soghan oray 1871 jyly qúrylghan Germaniya imperiyasynyng iydeologiyasyn qúptamady әri tipti de tura kelispedi. Onyng oiynsha kýshti supermen (superman) asqaq adam: memleketten, últtan joghary, diny dәstýrden de biyik túruy kerek degen qatang ústanymyn ústandy. Osylardyng bәrin tar shenberden shyqqan, óte biyik bolugha balady. Ózin «nemispin» degennen góri – «tәuir europalyq» (guter europaer) degen sayasy astardy tandady.

Filosofiyalyq manyzy

Fridrih Nissheni tanushylardyng birsypyrasy nemisting eng úly filosofy Georg Viligelim Fridrih Gegeli (1770–1831) sekildi «absoluttik ruh» ilimi sekildi jýieli jýlgeni jasay aldy ma,nemese nemis filosofiyasynyng negizin qalaushy Immanuil Kant (1724-1804) jasaghan úly ilimderdi iygerdi me!? Degen súraqtar qoyady. Áriyne osy zamanghy sanaly sanalatyn jandardyng qúlyqsanasyna samaldyq engizgen onyng oilary óte qyzyqty. «Zaratushtra býy degen» (1883-1885) degen kitaby qatty maqtalghan. Oghan arnalyp Shtrastan sifoniya jazyldy jәne «besinshi injil» dep te ataldy. Múndaghy sana: «memleket eng yzgharly zimistan,memleket shygharmashynyng ata jauy» dedi. Jogharyda aitqan «Asqaq adam» iydeyasy beriledi. Asqan ba, asqaq pa әiteuir óz qúndylyqtaryn ózi jasaytyn, eshtenege baghynbaytyn, qara búqaranyng qúlyqsanasyna tәuelsiz әri memleketke, últqa, dinge, dәstýrge onayshylyqpen baghyna qoymaytyn túlghany osylay ýkilese kerek!? Qysqasy «asqaq adam» – últtyng ókili emes, ruhany dengeydegi túlgha delinedi...Osy arqyly nemisting últshyldyghyn synady. Ózin jengen adam – asqaq bolady mys.

Nisshe jәne qúldyq qúlyqsana (morali)

Búl turaly Nisshe «Genealogiya moroli» The Genealogy of Morals (1887) enbeginde óte ashyq jazady. Ol qúlyqsananyng eki týrin úsynady. Qojayyn (Herrenmoral) qúlyqsanasy jәne qúldyq (Sklavenmoral) qúlyqsanasy degen beysanaly qisyn. Qojayyn qúlyqsanasy – kýshti, batyl aristokrat tt. Qúldyq qúlyqsana – kónbis, iyis almas, qorqaq, ynjyq tss. Ekeui de qúbylys әriyne. Demek, qúldyq qúlyqsana – ressentiyment hәm kekshil, óshpendi, ishki qyjyl, jekkórgish, kýnshildigi óte basym. Búl qasiyet kýshtini aldynda juas, jaltaq, qyzghanshaq, tayghaq, ekijýzdi jýie hәm qúldyq qúlyqsananyng negizi dep sendiredi... Nisshe hristian dinin qúlshylyq, qúldyq qúlyqsananyng kórinisi dep mineydi. Din tek qana myna jalghannyng әlsizdigin, azabyn dәriptep kóbinese «júmaqta jolyghudy» uaghyzdaydy dep kezinde jóiittik jebireyding iuday dinin de qosa synaydy. Biraq, ol qúldyq qúlyqsanany týbirimen joya almaytynyn jaqsy biledi. Sol ýshin qúndylyqty adamnyng ózi jasauy kerek degendi kesip-kesip aitady.

Nisshening týpsanasy

Adamdar óz qúndylyqtaryn ózi kóterip, óz piramidalaryn ózderi jasaytyn bolsa deydi .Onyng oiynsha osy qasiyet tek asqaq (asqan) jana adamnyng tiypine qatysty bolmaq. Sebebi, asqaq adamnyng nemese qojayyn qúlyqsanasynyng ýlgisi bolsa degen qisyndy menzeydi. Úly Abaydyng «Maghút» dastanynda újdan mәselesi sipattalady, Aqyldan qashu nemese adam óz әreketterin tek aqylmen emes erik, kýsh-quat (energiya) arqyly jasaugha bolatynyn aitady. Ózin damytugha, ózgeden ýstem bolugha, óz kýshine senuge shaqyrady. Asqaq adam aqyldy ózi ghana jasaydy... Bireuding synyr da qosalqy erejesimen ómir sýru mýmkin emesin, ómirdi óz ólsheminmen mólsherle deydi. Ol, dýniyening negizinde aqyl emes qayrat pen jiger bar deytin voluntarizm baghytyn joramaldaydy. Biraq ta aqyldy tolyq joqqa da shygharmaydy. Úly Abay da «Masghút» dastanynda óz zamanyndaghy dýniyeqonyzdyq adamdy azdyratyn týrli qolpash-qoshametter deydi. Masghút keyipi bolsa tipten aqyldylyqtan, baylyqtan qashady. Qúlyqsana pәlsafasy ataqty dastanda osyny anyqtap kórsetedi.

Nisshening óz pozisiyasy

Nisshe antiysemitizmdi qatty synady. Ony keybir derekterde antiysemit dep kóredi. Ókinishke oray Adolif Gitler nasistik iydeologiyasyna onyng osy kózqarasyn bas paydasyna keremet jarata bildi. Sonymen birge óz әpkesi Tereza Elizavet Aleksandra Fyoster-Nisshe (Therese Elisabeth Alexandra Förster-Nietzsche 1864-1935) de inisi ólgennen keyin ony antiysemit dep Nisshe iydeyalaryn fashistik iydeologiyagha qarata búrmalap jariya etkeni bar.

Filosofiya tarihynda Nissheni irrasionalizmge (dýniyetanuda aqyl-oy basymdyq etpeytin qisyn) jaqyn voluntaristik iydeyalardy damytushy dep te baghalaydy. Sondyqtan ony HIH ghasyrdaghy eng iri kýrdeli filosoftardyng biri dep sanaydy. Alayda voluntarizmning naqty klassikalyq sәuegeyi Shopengauerden asa almaghany hahiy.

Nisshening aqyry

Fridrih Nisshe ómir boyy ýilenbey jalghyzbastylyqta ótti. Mahabbat qyzyghyn, mәjnýndik ghashyqtyq ghúmyrdy da basynan keshirdi. Ol, 1882 jyly orystyng asqan dana aruy, ataqty esseger, psihoanalitik erkin oishyl Lu Andreas-Salome (Lou Salomé 1861–1937) –ni qúlay sýidi. Al, Andreas-Salome Nisshemen minsiz dos boludy ghana qalady. Úly Abay aitqanday: «...әielding dostyghyn erekshe qadir tútady...» ol.

Súraghan Rahmetúly

Abai.kz