الەمدى تىكسىندىرگەن 10 جىل نەمەسە – «قۇداي ءولدى...»

عۇمىرياتى كۇردەلى

فريدريح نيتسشە (Friedrich Nietzsche) 1844 جىلى جىلاندا دۇنيەگە كەلگەن 1900 جىلى تىشقاندا باقيلىق بولعان. تاريحتا باي-باقۋاتتى بازارلى بولعان كونە كەنت لەيپتسيگتىڭ ءتولتۋماسى. يوگانن سەباستيان باح (1685-1750) پوليفونياسىن بەرگەن ءتاڭىري ءتاجدى بەسىك. باباسى دا بايىرعى ليۋدۆيگ نيتسشە حV ع. حريستياندىق ەڭ كونە پروتەستانتتىق اعىم سانالاتىن ليۋتەراندىق سەنىمگە ولەردەي سەنگەن مىناجاتكەر. ەجەلگى ۇرىمدىق كاتوليكتەرگە قارسى باعىتتاعى ءدارىپشى مارتين ليۋتەردىڭ ىنجىلدىك كارى ۋاعىزدارىنا تۇتاس بەرىلگەن ءمۇريت.

بالالىق شاعى – قاسىرەت

نيتسشەنىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر - ونىڭ بالالىق شاعىن «قاسىرەتتى كەزەڭى» دەپ سانايدى. قاراپايىم شاقالاق. 2 جاسىنا دەيىن ساقاۋ، 5 جاسىندا اكەسى دۇنيەدەن وتكەن، كەيىن دە ەكى جاسار ءىنىسى دە عايىپتان تايىپ شەتىنەگەن. وسى قاسىرەت نيتسشەنىڭ ءسابي جاندۇنيەسىن جارالاپ، ساناسىن زاقىمداپ بۇلدىرگەنى بەلگىلى. ءبىرتۇرلى بۇيىعى، جاپادان جالعىز ويناۋدى، جەكە قالۋدى قالايتىن ورتادان مۇلدە وقشاۋ وزىمەن ءوزى قالعان بالاقاي ەدى دەيدى. جاسىندا ەپتەپ مۋزىكا اۋەنىن تىڭداپ سوڭىرا اقىندىقتى دا اجەپتاۋىر ۇناتقان جەتكىنشەك. اۋەلى ءىنجىلدىڭ تاۋىريھاتىن قاتتى جاتتاپ ۇلكەندەردىڭ كوزىنە ءتۇستى. «ۆەيمار كلاسسيكتەرى» (Weimarer klassik) يوگانن ۆولفگانگ فون گەتە (1749-1832) فريدريح شيللەر (1759-1805), گەنريح گەينە (1797-1856) پوەزيالارى، باح بەتحوۆەن، ۆاگنەر اۋەندەرى نيتسشە ءۇشىن تىم الىستاعى جاۋھەرلەر سەكىلدى ەمەس ەدى. اقىندىعى جۇرتقا كوپ اسەر ەتكەنى كوپ ەسكەرىلمەسە دە نيتسشە كلاسسيكالىق اۋەندەر كەجەگەسىنەن كەيىن تارتپايتىنىن سەزدى.

ورتاسى ونى شاقىرمادى، جاقتىرمادى. ورتاعا ەركىن ەمەنجارقىن ەنۋدى ول دا سونشاما قالامايتىن بولسا كەرەك. سوتقارلاۋ ەرەسەك بالالار، مۇقاتىپ اركەزدە قاعاجاۋلاپ، وي ساناسىنداعى جالعىزدىعىنا بەيكۇمانمەن سەزىكتەنە قاراعان. مۇلدەمگە ەسالاڭ، جىندى سۇرەي دەمەسە دە جۇيكەسىندە شامالى كىناراتى بار دەپ كورەتىن دەيدى.

وسەر شاعى ونەرگە ۇلاسقان

1864 جىلى وتتاي لاۋلاعان 18 جاسى ونىڭ دا بولاشاعىنان اتتاپ وتكەن جوق. قاتارىنان قالىسپاي وقۋدى تاڭدادى. ول كەزدە بونن ۋنيۆەرسيتەتى وقشاۋ دا جاڭا ءبىلىم بەرەتۇعىن بايىرعى ءىلىم وشاعى ەدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى باعزى پرۋسسيانىڭ وردەندى سەركەسى اقسۇيەك كورول فريدريح ۆيلگەلم ءۇشىنشى 1818 جىلى ىرگەسىن قالاپ بەرگەن-ءدى. ول مۇندا دالدىك عىلىمدارىنان دارىستەر تىڭدادى. تەولوگيا جانە فيلولوگيا لەكتسيالارىنان استە ءلاززات المادى. دۇنيەتانىمى جاڭا عانا قالىپتاسا باستاعان نيتسشەنى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرتۇرلى ميمىرت مىلجىڭ دارىستەرى جالىقتىردى. دارىستەرگە تۇشىنبادى تىپتەن كۇن سايىن ساباقتان جالتارا بەردى. ونىڭ ۇستىنە جۇيكەسى مەن ساناسىن يەمدەنە باستاعان دەرتى دە وقۋىنا نۇقسان كەلتىردى. وسى كەزدە «بۇ جالعاندا مۇمكىن ەمەس ەشتەڭە جوق...» دەپ جالاڭاش قولىمەن جانىپ جاتقان كومىردىڭ شوعىن ۋىستاعان. ورتەنگەن، قولدىراعان الاقانى ورەنجىلەردى تاڭعالدىردى. قىزدار اۋىزدارىن اڭقيتىپ، تىلدەرىن شىعارىپ، سۇق ساۋساعىمەن ميلارىن شۇقىدى، ۇلدار بولسا الاقاندارىن جايىپ، يىقتارىن قيقيتىپ، كوزدەرىن الايتتى!؟ بونن ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 1 جىلى عاسىرعا تەڭ بولعانداي بولدى نيتسشەگە. اقىرى ول وسى ۇلىعاۋسار سالماقتى دارىستەردەن «ءوزىن ءوزى قۇتقارىپ» گەرمانياداعى ەڭ كونە لەيپتسيگ ۋنيۆەرسيتەتىن (1409) تاڭدادى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت نيتسشەنىڭ ءاز جانىنا اۋدەمسىز ەتەنە جاقىن دا ەدى. لەيپتسيگ ۋنيۆەرىندە ءتورت جىل وقىپ 1869 جىلى اجەپتاۋىر باعامەن ءبىتىردى.

كىتاپقۇمارلىق

كونە پرۋسسيانىڭ ءار قالالارىندا كونە كىتاپتاردىڭ بازارى بولاتۇعىن. ول كوكىرەگىنە ۇيالاي باستاعان جاڭا ويلارىن ەسكى جازبالاردان ىزدەي باستادى. كىتاپ دۇكەندەرىندە، ەسكى شىركەۋلەردىڭ ساقتالعان قورلارىندا ساۋساعىن جالاپ كۇنىۇزىن تەنتىرەپ ءجۇردى. ونىڭ جان الەمى يوگان گوتليب فيحتەنىڭ «مەن»-ءى ەركىندىككە قاراي يكەمدەسە كەرەك-ءتى. وسى كەزدە ونىڭ جولىنداعى قانشاما جازبالاردىڭ اراسىنان جارقىراپ كورىنگەن ءبىر جاۋھەر: الەمگە پەسسيميست ءپالسافاشى دەپ تانىلعان ارتۋر شوپەنگاۋەردىڭ Arthur Schopenhauer (1788-1860) كىتاپتارى ەدى. نيتسشە بولسا وسىناۋ وزىمەن ۇلتى ءبىر نەمىس ويشىلى يدەاليستىسى شوپەنگاۋەردى 15-16 جاسىنان باستاپ وقي باستاعانى تۋرالى بىرەن-ساران ەڭبەكتەردە مالىمەتتەر كەزدەسەدى. ەندى مىنەكي «ەركىن جانە ەلەس دۇنيە» (Die Welt als Wille und Vorstellung, 1819) قولىنا كەلگەن ورەنجى ءوزىنىڭ ەركىنەن تىم تىسقارى ءوزىن باۋراعان ەرەكشە تارتىمدى ەڭبەككە «ەرىكتى» تۇردە ەنىپ كەتسە كەرەك. ول، ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمى دا اتاقتى فيلوسوفقا ەرەكشە ۇقساپ بارا جاتقانىن ءبىلدى. تىپتەن كەرەعارلىعى بىلايعى جۇرتقا ابدەن جەتتى دە. اۋەلگى كەزەكتە ءتىلدىڭ تابيعي قۇبىلىستارىنا ءبىرسىپىرا ەڭبەكتەرىن ارنادى دا كەيىن ءبىرجولا فيلوسوفيالىق شۇڭەتكە ەركىن ءجۇزدى، تەرەڭگە قاراي سۇڭگىدى. ۇستەمدىك ەرىكتى قايتا تارازىلاۋعا مۇمكىن وسى كەزدەن باستاپ اتسالىسقانى بايقالادى. نيتسشە «...ادامنىڭ حايۋاننان ءارىسى جوق...» دەگەن بايلامدى سانانى العا قويادى.

نيتسشە وزىنەن ءبىر ءجۇز جيىرما جاس ۇلكەن XVIII عاسىردىڭ عۇلاماسى عالىم يممانۋيل كانت (1724-1804) قۇساعان نەمىستىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ تاۋىريھاتىنا ىقپال جاساي الدى، المادى: نەمەسە وزىنەن 45 جاس كىشى حح عاسىردا باتىس فيلوسوفياسىنا توڭكەرىس جاساپ ۇلگەرگەن ەكزيستەنتسياليست مارتين حايدەگگەر (1889-1976) سەكىلدى گەرمەنەۆتيكا، پوستمودەرنيزم تاعى دا وزگە تانىمدارعا ىقپال ەتتى مە، الدە جوق پا!؟-دەگەن ساۋال اشىق قالپىندا قالا بەرەدى...

نيتسشە اقىن بولعان...

فريدريح نيتسشە وتە قىسقا ءارى تەرەڭ ماعىنالى بىرنەشە ولەڭ جازعان. سولاردىڭ ەڭ تانىمال، ەڭ قىسقا ءارى كۇردەلى فيلوسوفيالىق ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى – «Vereinsamt» تسيكلىندەگى شاعىن شۋماقتاردىڭ ءبىرى. Vereinsamt – بۇل German language دەگەن كونە ءسوز تۇبىرىنەن شىققان ۇعىم. ول «جالعىز قالعان»، «وقشاۋ كەتكەن»، «جالعىزدىقتان جاپا شەككەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

نەمىس تىلىندە:

Die Krähen schrei'n

Und ziehen schwirren Flugs zur Stadt:

Bald wird es schnei'n –

Wohl dem, der jetzt noch Heimat hat!

قازاقشا اۋدارماسى:

قارعالار قارقىلداپ،

قالانى بەتكە الىپ ۇشادى.

قار جاۋىپ دالا دا سالقىنداپ،

باعى بار جاراندار مىسىلى:

باسپانا باقىتىن قۇشادى.

مىناۋ مۇڭلى ليريكالىق تاماشا ولەڭنىڭ ىشكى ماعىناسى دا اسا ماڭىزدى:

نيتسشەنىڭ مۇنداعى ايتايىن دەگەنى – تەك قىس مەزگىلىن عانا جەڭىل اڭداپ، جاداعاي سۋرەتتەگەنى ەمەس-ءتى. جالعان دۇنيەدەگى جالعىزدىق پەن جانىن جارالاعان جالقىلىق، رۋحىڭدى قاتتى جاۋراتار ىزعىرىق سۋىقتىقتى جاقسى بەينەلەيدى. قارعالاردىڭ قالاعا قاراي ۇشۋى – قارا سۋىقتىڭ قاھارى، اقىرعى قيىن-قىستاۋ قالاپات كەزەڭنىڭ جاقىنداۋىن ءوز ساۋەسىمەن ىشتەي سەزىنگەنى ەدى. ال «باسپانالى ادام باقىتتى» دەگەنى – ادامنىڭ رۋحاني تىرەگى، وتانى، جان جاقىندارى بولعانى ۇلكەن باق، جاعداياتىنىڭ جاراسىمى دەگەن ويدىڭ جۇعىمى.

سۋبقاھارمان ءھام «سۋپەرمەن» ادام

نيتسشە 1869 جىلى 24 جاسىندا شۆەيتساريا بازەل ۋنيۆەرسيتەتىنە پروفەسسور رەتىندە شاقىرىلدى. ول كەزدە زاڭدى تۇردە پرۋسسيا ازاماتى شۆەيتساريادا مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋعا پرۋسسيا ازاماتتىعىنان شىعۋى قاجەت ەدى. بىراق، ول شۆەيتساريا ازاماتتىعىن دا ادەيى المادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەش ەلدە ازاماتتىعى جوق (اپاتريد) بولىپ قالا بەردى. 1870 جىلى ايگىلى «تراگەديانىڭ تۋى» (1872) دەگەن تۋىندىسىن جازدى. بۇل ارقىلى ول بۇتكۇل قۇندىلىقتاردى قايتا تارازىلاۋ، باعالاۋ كەرەك دەدى. ءدىن، فيلوسوفيا، ەستەتيكا، ەتيكالىق قاعيداتتارعا تۇگەلدەي قارسىلىق نيەتتەرىن جازدى، قاتتى سىنادى. بۇل قاعيداتتار «ادامدى ازدىرۋدىڭ العىشارتى...» دەدى. ويپىر-اي، بۇل（Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik) （Die Geburt der Tragödie, Oder: Griechentum und Pessimismus) قوس كىتاپ 1886 جىلعا شەيىن ەكى مارتە جاڭعىرتىلىپ قايتا-قايتا باسىلدى. ءوز پىكىرىنە ءوزى مۇلدە قارسى بولعان تۇستارى دا وراسان كوپ.

نيتسشەنىڭ ەسىم سويى اكەسى قويعان – «فريدريح ۆيلگەلم» ەدى. نيتسشە ءوزى وسى «ۆيلگەلم» ەسىمىنەن دە باس تارتتى...

ازاماتتىقتان باس تارتقان – اسقاقتىق

ازاماتتىعى جوق بولعاندىقتان 1870-1871 جىلى بولعان فرانكو-پرۋسسيا سوعىسىنا قاتىسا المادى. ۇلتشىلدىق پەن مەملەكەتشىلدىكتى اسا ۇناتا قويمادى. سوعان وراي 1871 جىلى قۇرىلعان گەرمانيا يمپەرياسىنىڭ يدەولوگياسىن قۇپتامادى ءارى ءتىپتى دە تۋرا كەلىسپەدى. ونىڭ ويىنشا كۇشتى سۋپەرمەن (superman) اسقاق ادام: مەملەكەتتەن، ۇلتتان جوعارى، ءدىني داستۇردەن دە بيىك تۇرۋى كەرەك دەگەن قاتاڭ ۇستانىمىن ۇستاندى. وسىلاردىڭ ءبارىن تار شەڭبەردەن شىققان، وتە بيىك بولۋعا بالادى. ءوزىن «نەمىسپىن» دەگەننەن گورى – «ءتاۋىر ەۋروپالىق» (guter europaer) دەگەن ساياسي استاردى تاڭدادى.

فيلوسوفيالىق ماڭىزى

فريدريح نيتسشەنى تانۋشىلاردىڭ ءبىرسىپىراسى نەمىستىڭ ەڭ ۇلى فيلوسوفى گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل (1770–1831) سەكىلدى «ابسوليۋتتىك رۋح» ءىلىمى سەكىلدى جۇيەلى جۇلگەنى جاساي الدى ما،نەمەسە نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يممانۋيل كانت (1724-1804) جاساعان ۇلى ىلىمدەردى يگەردى مە!؟ دەگەن سۇراقتار قويادى. ارينە وسى زامانعى سانالى سانالاتىن جانداردىڭ قۇلىقساناسىنا سامالدىق ەنگىزگەن ونىڭ ويلارى وتە قىزىقتى. «زاراتۋشترا ءبۇي دەگەن» (1883-1885) دەگەن كىتابى قاتتى ماقتالعان. وعان ارنالىپ شتراستان سيفونيا جازىلدى جانە «بەسىنشى ءىنجىل» دەپ تە اتالدى. مۇنداعى سانا: «مەملەكەت ەڭ ىزعارلى ءزىمىستان،مەملەكەت شىعارماشىنىڭ اتا جاۋى» دەدى. جوعارىدا ايتقان «اسقاق ادام» يدەياسى بەرىلەدى. اسقان با، اسقاق پا ايتەۋىر ءوز قۇندىلىقتارىن ءوزى جاسايتىن، ەشتەڭەگە باعىنبايتىن، قارا بۇقارانىڭ قۇلىقساناسىنا تاۋەلسىز ءارى مەملەكەتكە، ۇلتقا، دىنگە، داستۇرگە وڭايشىلىقپەن باعىنا قويمايتىن تۇلعانى وسىلاي ۇكىلەسە كەرەك!؟ قىسقاسى «اسقاق ادام» – ۇلتتىڭ وكىلى ەمەس، رۋھاني دەڭگەيدەگى تۇلعا دەلىنەدى...وسى ارقىلى نەمىستىڭ ۇلتشىلدىعىن سىنادى. ءوزىن جەڭگەن ادام – اسقاق بولادى مىس.

نيتسشە جانە قۇلدىق قۇلىقسانا (مورال)

بۇل تۋرالى نيتسشە «گەنەالوگيا ءمورولى» The Genealogy of Morals (1887) ەڭبەگىندە وتە اشىق جازادى. ول قۇلىقسانانىڭ ەكى ءتۇرىن ۇسىنادى. قوجايىن (Herrenmoral) قۇلىقساناسى جانە قۇلدىق (Sklavenmoral) قۇلىقساناسى دەگەن بەيسانالى قيسىن. قوجايىن قۇلىقساناسى – كۇشتى، باتىل اريستوكرات تت. قۇلدىق قۇلىقسانا – كونبىس، ءيىس الماس، قورقاق، ىنجىق تسس. ەكەۋى دە قۇبىلىس ارينە. دەمەك، قۇلدىق قۇلىقسانا – رەسسەنتيمەنت ءھام كەكشىل، وشپەندى، ىشكى قىجىل، جەككورگىش، كۇنشىلدىگى وتە باسىم. بۇل قاسيەت كۇشتىنى الدىندا جۋاس، جالتاق، قىزعانشاق، تايعاق، ەكىجۇزدى جۇيە ءھام قۇلدىق قۇلىقسانانىڭ نەگىزى دەپ سەندىرەدى... نيتسشە حريستيان ءدىنىن قۇلشىلىق، قۇلدىق قۇلىقسانانىڭ كورىنىسى دەپ مىنەيدى. ءدىن تەك قانا مىنا جالعاننىڭ السىزدىگىن، ازابىن دارىپتەپ كوبىنەسە «جۇماقتا جولىعۋدى» ۋاعىزدايدى دەپ كەزىندە جويىتتىك جەبىرەيدىڭ يۋداي ءدىنىن دە قوسا سىنايدى. بىراق، ول قۇلدىق قۇلىقسانانى تۇبىرىمەن جويا المايتىنىن جاقسى بىلەدى. سول ءۇشىن قۇندىلىقتى ادامنىڭ ءوزى جاساۋى كەرەك دەگەندى كەسىپ-كەسىپ ايتادى.

نيتسشەنىڭ ءتۇپساناسى

ادامدار ءوز قۇندىلىقتارىن ءوزى كوتەرىپ، ءوز پيراميدالارىن وزدەرى جاسايتىن بولسا دەيدى .ونىڭ ويىنشا وسى قاسيەت تەك اسقاق (اسقان) جاڭا ادامنىڭ تيپىنە قاتىستى بولماق. سەبەبى، اسقاق ادامنىڭ نەمەسە قوجايىن قۇلىقساناسىنىڭ ۇلگىسى بولسا دەگەن قيسىندى مەڭزەيدى. ۇلى ابايدىڭ «ماعۇت» داستانىندا ۇجدان ماسەلەسى سيپاتتالادى، اقىلدان قاشۋ نەمەسە ادام ءوز ارەكەتتەرىن تەك اقىلمەن ەمەس ەرىك، كۇش-قۋات (ەنەرگيا) ارقىلى جاساۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءوزىن دامىتۋعا، وزگەدەن ۇستەم بولۋعا، ءوز كۇشىنە سەنۋگە شاقىرادى. اسقاق ادام اقىلدى ءوزى عانا جاسايدى... بىرەۋدىڭ سىڭىر دا قوسالقى ەرەجەسىمەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەسىن، ءومىردى ءوز ولشەمىڭمەن مولشەرلە دەيدى. ول، دۇنيەنىڭ نەگىزىندە اقىل ەمەس قايرات پەن جىگەر بار دەيتىن ۆوليۋنتاريزم باعىتىن جورامالدايدى. بىراق تا اقىلدى تولىق جوققا دا شىعارمايدى. ۇلى اباي دا «ماسعۇت» داستانىندا ءوز زامانىنداعى دۇنيەقوڭىزدىق ادامدى ازدىراتىن ءتۇرلى قولپاش-قوشامەتتەر دەيدى. ماسعۇت كەيىپى بولسا تىپتەن اقىلدىلىقتان، بايلىقتان قاشادى. قۇلىقسانا ءپالسافاسى اتاقتى داستاندا وسىنى انىقتاپ كورسەتەدى.

نيتسشەنىڭ ءوز پوزيتسياسى

نيتسشە انتيسەميتيزمدى قاتتى سىنادى. ونى كەيبىر دەرەكتەردە انتيسەميت دەپ كورەدى. وكىنىشكە وراي ادولف گيتلەر ناتسيستىك يدەولوگياسىنا ونىڭ وسى كوزقاراسىن باس پايداسىنا كەرەمەت جاراتا ءبىلدى. سونىمەن بىرگە ءوز اپكەسى تەرەزا ەليزاۆەت الەكساندرا فيوستەر-نيتسشە (Therese Elisabeth Alexandra Förster-Nietzsche 1864-1935) دە ءىنىسى ولگەننەن كەيىن ونى انتيسەميت دەپ نيتسشە يدەيالارىن فاشيستىك يدەولوگياعا قاراتا بۇرمالاپ جاريا ەتكەنى بار.

فيلوسوفيا تاريحىندا نيتسشەنى يرراتسيوناليزمگە (دۇنيەتانۋدا اقىل-وي باسىمدىق ەتپەيتىن قيسىن) جاقىن ۆوليۋنتاريستىك يدەيالاردى دامىتۋشى دەپ تە باعالايدى. سوندىقتان ونى ءحىح عاسىرداعى ەڭ ءىرى كۇردەلى فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى دەپ سانايدى. الايدا ءۆوليۋنتاريزمنىڭ ناقتى كلاسسيكالىق ساۋەگەيى شوپەنگاۋەردەن اسا الماعانى حاھي.

نيتسشەنىڭ اقىرى

فريدريح نيتسشە ءومىر بويى ۇيلەنبەي جالعىزباستىلىقتا ءوتتى. ماحاببات قىزىعىن، ماجنۇندىك عاشىقتىق عۇمىردى دا باسىنان كەشىردى. ول، 1882 جىلى ورىستىڭ اسقان دانا ارۋى، اتاقتى ەسسەگەر، پسيحواناليتيك ەركىن ويشىل لۋ اندرەاس-سالومە (Lou Salomé 1861–1937) ء–نى قۇلاي ءسۇيدى. ال، اندرەاس-سالومە نيتسشەمەن ءمىنسىز دوس بولۋدى عانا قالادى. ۇلى اباي ايتقانداي: «...ايەلدىڭ دوستىعىن ەرەكشە قادىر تۇتادى...» ول.

سۇراعان راحمەتۇلى

Abai.kz