ABAYDYNG «TASDIGhY» MEN ShÁKÁRIMNING «ÝSh ANYGhY» SABAQTASTYGhY HAQYNDA

Hakimning «Tasdiyq» (qazirgishe 38-qarasóz) traktatynyng ózegi – Allany, adamdy jәne dýniyeni tanu degenbiz.   Osynau «ýsh tanymaq» pen Shәkәrimning «Ýsh anyghy» ekeuine ortaq iydeyalyq sabaqtastyq boluy zandylyq. Óitkeni, eki avtor da jaralys syryna ruhany biyikten qaraghan ghúlama oishyldar. Tómende qos kýrdeli traktat arasyndaghy ýndestik pen sabaqtastyq qarastyrylmaq. Ondaghy negizgi mindetimiz – «ýshinshi anyq qaysy?» degen mәseleni anyqtaugha sayady.             

Qos traktattyng ózektiligi haqynda birer sóz

Shәkәrim Qúdayberdiúlynyng «Ýsh anyghy» – Abaydyng «Tasdighy» qatarly úlyq tuyndy. Demek, olar tyghyz baylanysta bolmauy mýmkin emes. «Ýsh anyqtyn» ereksheligi – Shәkәrim ghúlama ony batys filosoftarynyng materialistik hәm iydealistik baghyttaghy enbekterine  jiti ýnilip, olardy syn kózimen saralay otyryp jazghan. Qos traktatqa ortaq jәit – dýniyege eki týrli kózqaras (iydealistik jәne materialistik) talasy órshigen kezende jazylghan. Eki ghúlama da osy aitylghan dýniyetanymdyq taytalas tórkinin anyqtaghan, eng bastysy, qaysysy dúrystyghyn kórsetken. Abay, Shәkәrimning Batystyng filosof ghalymdarynan ereksheligi – aqiqatty Qúday arqyly izdeydi, tabady (Abaydyn: «Árbir ghalym – hakim emes, әrbir hakim – ghalym» deytini sol).

Sonymen, «Tasdiyq» pen «Ýsh anyq» traktattary nelikten ózekti?

Kózimiz kýnde kóredi, jer beti, jaryq dýnie qarama-qayshylyqqa toly. Áldining әlsizdi qanauy, jekkórushilik pen qandy soghystar tyiylar týri kórinbeydi. Jarymy ateizmdi jaqtaghan, jarymy qúdayshylyq jón desken adamzattyng oi-sanasy әlsirep, tynysy taryla týskeni talassyz aqiqat. Osy aitylghan oi-sana sendelisinen jaryqqa, damudyng dúrys baghytyna alyp shyghar tuyndylar, senseniz, sanauly ghana. Mine, Abaydyng «Tasdighy» men  Shәkәrimning «Ýsh anyghy» osy qatardan. Aytylghan tarihy hәlge baylanysty olardyng qúndylyghy, ózektiligi arta týskendigi, sol sebepti olardy janasha kózqaraspen eksheu, tergeu – uaqyt talaby ekendigi dәlel ótinbeytin aqiqat.

«Ýsh anyq»-tyng zerttelu dengeyi

«Halyq jauy» atanghan әulie Shәkәrimning «Ýsh anyq» kitaby 1991 jyly, aqyry, baspa betin kórdi (redaktory – belgili ghalym Aqseleu Seydimbekov, alghy sózi – abaytanushy Mekemtas Myrzahmetovtiki).

«Ýsh anyq» týpkilikti zertteldi me? Joq, búlay deuge erterek. Onyng bir sebebi, qúrylymynda jýiesizdik bar, keybir better shatasyp, oryndary auysyp ketkeni anyq angharylady. Avtordyng repressiyagha úshyrauyna baylanysty shygharma jarty ghasyrdan astam uaqyt qoldan qolgha ótip, býgingi kýnge kóshirme hәlinde jetkendikten keybir bólikter mәtinnen týsip qaluy bek mýmkin. Osyghan Shәkәrim oi-tanymdarynyng astarly qabattary men ózindik erekshelikteri moldyghyn qosynyz. Mәselen, oishyl «ghalam» ornyna «jaralys», «tabighat» ornyna «barlyq» terminderin qoldanghan. Ghúlamanyng «jaratylys» degeni – zattyq әlem, al «jaralys» sózi – dýniyening kóringen hәm kórinbegen syryn týgel qamtityn termiyn.

Pәlsapalyq asa qúndy enbekke qalam siltegen ghalymdar barshylyq (ol enbekterge sholu jasau óz aldyna bólek әngime). Qay qaysy da  «ýshinshi anyq – ar-ojdan» desedi. Mysalgha Mekemtas agha Myrzahmetovtyng jazghany: «Ol – ýshinshi anyghy Abayda keninen sóz bolghan morali filosofiyasyndaghy jan qúmaryna baryp úshtasatyn újdan turaly kýrdeli problemany kóteredi» (Ýsh anyq. – Almaty, 1991. -4-bet).

Óz biluimshe, kiltipan  – osy aitylghan ýshinshi anyqta. Nelikten? Sebebi, ýsh anyq, meyli, ýsh tanymaq deyik, ol – jaralys syry, bolmys birligi jayly doktrina. «Alla – adam – dýniye» degen ýshkilden tys «anyq» bolmasa kerek. Demek, ýshinshi anyq – ar-ojdan deuimiz qatelik, ol, Mekemtas aitqanday, bar bolghany – morali filosofiyasy.

«Ýsh anyq» degenimiz – Qúday bar, jan joghalmaydy jәne ar-ojdan eki dýnie azyghy. Qazirgi tanda osyghan taban tiredik. Biraq búl stereotip shyndyq pa? Ýshinshi anyq qaysy? Mine, tómendegi  mindetimiz – osy saualdy tergeuge sayady. Onyng ýshin Abaydyng «ýsh tanymaq» ilimine sýiene otyryp, Shәkәrimning «Ýsh anyghyn» ekshep, teksermek kerek. Búl rette sóz basynda kórsetilgen 1991 jylghy basylymgha sýienbekpiz.

Birinshi anyq – «Qúday (jan) bar» degen

«Ýsh anyq» kirispesinde ghúlama: «Tirshilik turaly eki týrli jol bar» dey kele, onyng biri – «búl әlemdegi barlyq nәrsening bәri ózdiginen jaralyp jatyr, ony bylay qylayyn dep jaratqan iyesi joq hәm ólgen song tiriletin jan joq» degen kózqaras» dep mәlimdegen.

Mine, Shәkәrim maqsúty – osy aitylghan materialistik kózqarastyng shyn, ótirigin anyqtaugha sayady. Avtordyng ózi: «Búl kitapty sózding týp maqsúty – barlyqty basqy Jaratushyda bilim bar ma, jan ólgen song joghala ma degen edi» (25-bet) deydi.  Enbegining aldynghy bóliginde (7-11 better) osy aitylghan maqsútyn «noqtasyz, nauqassyz sau aqylmen synau» jónimenen teksere kele, «Jaratqan Ie bar!» dep qorytady: «Barlyqtyng týp sebebi – Jaratushynyng bilim, qúdiret sheberliginde ólsheu joq. Dәlelderim: ghylym jolynda búl barlyqtyng eshnәrsesi ózdiginen bar bola almaydy da, qozghala almaydy. Ol bar bolayynshy, qozghalayynshy dey almaydy. Búghan sebep kerek. ...Sondyqtan olardyng týp sebebi – sebepsiz bar sebep, týp Jaratushy» (26-bet). Osy aitylghan qorytyndy 12-bette túrsa kerekti, nege deseniz, búl «jaratqan Ie joq» degenge bes dәlel alatyn Europa ghalymdaryna bergen jauaby, óz sózinshe «qarsy dәlelderi» (nege ekeni mәlimsiz, 26-27 betterge «kóship» ketipti).

Qúday bar bolsa, jan da bar. Olar ajyramas úghymdar ekenin Shәkәrim bylay dep ólenine qosady:

Jaralys basy – qozghalys,

Qozghaugha kerek qolghabys.

Jan de, meyli, bir Mәn de,

Sol quatpen bol tanys,

Álemdi sol Mәn jaratqan.

...Qozghaghan quat – jan deymiz,

Jan ósti jannan san deymiz.

«Jaratqan Ie joq» deushilerge Shәkәrim:

Bәri maqsútpen jaralghan,

Esebi joq barsha әlem.

Nege kerek bos shatylghan,

Tәniri joq dep tantyryp, –

dep óleng sózimen de toytarys bergen. «Ýsh anyqtaghy» dananyng tújyrymy aghasy Abaydan jan-jaqty qoldau tabady, mәselen: «Qúday tabaraka ua taghalanyng barlyghynyng ýlken dәleli – neshe myng jyldan beri әrkim әrtýrli qylyp sóilese de, bәri de bir ýlken Qúday bar dep kelgendigi». Sóitip, Qúdaydyng barlyghynyng ýlken dәleli – kiyeli kitaptar, sonymen birge, Shәkәrim mәlimdep otyrghanday, ghylym joly, onyng eng ozyq jetistikteri.

Jasalghan shaghyn sholudan shyghar qorytyndy: birinshi anyq – «Qúday (jan) bar» degen tújyrym boyynsha Abay jәne Shәkәrimning traktattary bir saghada qapysyz toghysady.

Ekinshi anyq – «adam jany joghalmaydy» degen

Shәkәrim anyqtaghan әuelgi anyq – «basqy Jaratushyda bilim bar», yaghny ghalam Qúdaydyng ghylym-qúdiretimen jaratylghandyghy. Endi Shәkәrim maqsútynyn   kelesi jarymy –  «Jan ólgen song joghala ma?» degenge keler bolsaq, ony tergeu, anyqtau kýrdelirek mәsele. Sebebi, búl jaghdayda «jan» degen nәrse – naqty tirshilik, adam bolmysy arqyly izdelmekshi.

Shәkәrim júrtqa anyq-qanyghyn jetkizbek mәsele mynau: «Dene ólse de, jan joghalmaydy, ólgennen song da búl tirshilikke, tipti úqsamaytyn bir týrli ómir bar. ...Múny aqyret – ólgennen songhy ómir joly deydi». Qarapayym týrde aitsaq, sóz aruaqtar әlemi jayynda. Osy túrghydan Abaydyng «ózin tanymaghy» pen Shәkәrimning «adam jany joghalmaydy» degeni týbi bir ilimder.

Adam jany joghalmaytyny, Shәkәrim sózinshe, «bir quattyng barlyghy» qaytse dәleldenbek, ony tekseru joly qaysy?

Aytylmysh júmysyn avtor: «Jogharyda aityp edik, búl bilip jaratushy Ie joq degen jol HIH ghasyrdyng ayaq shenine sheyin Europa ishinde kóbirek jayyldy» (11-shi bet) dep bastaghan. Dәlelderi 18-bettegi: «Magnetizmdi, spiritizmdi jәdigóilik, múnyng syryn ashyp hәm masqara qylayyq dep Europa bilimdileri izine týsse de, kózi jetken song bir quattyng barlyghyn eriksiz moyyndady» degen sózdermen jalghasqan. Ezoteriyalyq dәiek-dәlelder óte kóp. Bәrining mәnisi – aruaqtar әlemi barlyghyn dәleldeuge sayady.

Oyshyldyng jaralys syrlary jayly Europa bilimdileri enbekterin ijdihatpenen saralap, tylsymdyq kýsh, qúbylystargha erekshe kónil bólgeni nesi? Sebebi, «jaratushy Ie joq» degen jolgha osylaysha tosqauyl qoyylghan!  Shәkәrim: «Onan keyin búl jol (materializm – A.O.) nasharlanqyrady» deydi. Sol siyaqty «adam jany, ruhy joghalmaydy» dep dәleldeu de tek qana tylsym jónimenen, múnan ózge jol joq.  Sol sebepti: «Jan joq deushilerge qarsy dәlel qylynyp túrghan magnetizm, spiritizm, telepatiya, fahrizm, lunatizm, týs siyaqtyny kóbirek jazdym» deydi avtor (kitap qat, baspa sanauly zamanda múnsha kólemdi tekseris qanday zor enbek desenizshi!).

Sonymen, Shәkәrim Batys pen Shyghystyng derek kózderi boyynsha dәleldegen ekinshi anyq – «jan joghalmaydy, ol – quat» degen paradigma ekenine kóz jetkizemiz.

Dala danyshpany shetel oqymystylary jýrgizgen ezoteriyalyq tәjiriybe nәtiyjelerine sýienip, tek solarmen shektelip qaludan aulaq. Olardy ózining dәlel-dәiekterimen tolyqtyrady, bayytady. Kitaptyng «Jan joq deushilerding sózi ilkide aitylyp edi» dep bastalatyn «Jan, ruh» atty bóligi, sonday-aq, bilimdilerdi tekserisi sonyndaghy «Jan nemene?» jәne «Janu men shiru» degen taqyrypshalar (27-30 bb.) sonyng aiqyn dәleli. Qay qaysysy da «bilip jaratushy Ie joq, jan joq» deushilerge ghylymy túrghydan soqqy beredi. Mәselen: «Sol soqyr, essiz degen jaralystyng bir shybynyn, ne bir tozanyn adam jarata almady» jәne «...Jan mening aitqanymday, o bastan bar bolsa, túrghan denesi oryn bolugha jaramaghan son, deneden shyqqanda birjola joghalyp ketpeydi» degen sekildi. Reti kelgen song aitqan jón, «Jan, ruh» degen bólik 12-shi betten bastalyp, 14-shi bette «Jaralys joly fizika...» dep bastalatyn abzasqa shekti jalghasqan. Negizi, ol 25-betke «Búl kitapty sózding týp maqsaty...» dep bastalatyn abzas aldyna súranyp túr. Kóshirude ketken qatelik emes pe eken. Búl, mening óz boljamym, týp núsqa joq, múnday «kýpirlik» oigha eriksiz qamalasyz.

Adam jany ólmeydining mәnisi – ol aruaqqa ainalady degendik. Shәkәrim: «Men jan joq, ólgen song ómir joq degenge tang qalamyn» dese, jazushy-ghalym Múhtar Maghauiyn:  «Aruaq joq bolsa, qazaq ta joq» deydi. Sebebi,  últtyq salt-dәstýrlerimizding tiregi – halyqtyng aruaqtar әlemine degen kәmil senimi. Alayda qazirgi tanda «Qúday bar» dep ilanatyn, biraq «aruaqtar әlemi» degenge senbeytin jandar barshylyq.  Olay bolsa, qazaq dýniyetanymy men foliklorynda perishte, әzәzil, týlen, jyn, peri, saytan, sapalaq, dii, shilten, mýnkir-nәnkir, erenghayyp, qyzyr dep jalghasa beretin jan iyelerin qayda qoymaqpyz? Mine, Abaydyng «ózin tanymaq» ilimi men Shәkәrimning «adam jany joghalmaydy» degen anyghy sol ejelgi senimdi teoriyalyq túrghydan bekitetin irgetas. Osyny eskerte otyrayyq.

Ýshinshi anyq – tabighat (jaratylys), tirshilik

Ýsh anyqtyng eng daulysy – ýshinshisi, mine, oghan da kelip jettik. «Ýsh anyq» kitabynyng «Újdan – sovesti» degen songhy bóligine Shәkәrim: «Jan eki ómirde de azyghy – újdan deumen esh nәrseden kemdik kórmeydi. Tipti búl jogharylaudyng eng zor jәrdemi. Ýsh anyq degenim – osy!» dep songhy nýktesin qoyghan. Sodan da bolar, «ýshinshi anyq – ar-ojdan» degen pikir basym boldy. Biraq biz pikirdi qúptay almaymyz. Abaydyng «ýsh tanymaq» ilimine sýiene otyryp, ýshinshi anyq – jaratylys, yaghny bú dýniye dep senimmen aitamyz.

Mynaghan da nazar audarayyq: Abay ilimi «adamdyqty búzbay ghana paydaly men zalaldyny aiyrmaq» degen moralimen tiyanaqtalghan. Al, Shәkәrimnin  újdan pәlsapasy sonyng analogy. Ekeui de ne payda, ne zalaldy biluge kerek ilimder. Tómende osy oi-payymdardy ret-retimen tarqatyp kóreyik.

Ar-ojdan ne?  «Meninshe, újdan, sovesti – jannyng tilegi, – dep jazady Shәkәrim. – Nege deseniz, jan tipti joghalmaytyn, búzylmaytyn nәrse, barghan sayyn jogharylaytyn nәrse. Sondyqtan tezirek jogharylaugha sebep kerek qylady. Mәselen, taza dene, taza, tolyq minez, oi, ister kerek qylady. Sonyng qatty bir keregi – sovesti, újdan. Ony osy ómir ýshin ghana kerek qylmaydy, songhy ómir ýshin de kerek qylady» (30-bet). Mine, «újdan» úghymynyng tolyq anyqtamasy osy, qanyq boldyq.

Sóitip, újdan – jan tilegi, әri jan órleuine eng zor jәrdemshi eken.

Újdan «eki ómir ýshin de kerek» degendi qauzap kóreyik. Onyng sebebi, ghylymda fizika jәne metafizika, al músylmanda fәny men baqy delinetin eki dýnie bar, demek, eki ómir bar. Újdandy, jýregi taza kisining ereksheligi – ol osy ómirde salih әreket kóp jasau jónimenen jan, ruh quatyn arttyrmaq. Túrmysty sanasy biylemek. Búl jayynda Shәkәrim bylay deydi: «...Újdan, sovesti eki ómirge birdey kerek tayanysh ekenine nana almaghan kisining jýregin eshbir ghylym, óner, eshbir jol, zang tazarta almaydy. Eger bir adam jannyng ólgen songhy ómiri men újdan sonyng azyghy ekenine әbden nansa, onyng jýregin esh nәrse qarayta almaydy» (34-bet). Demek, újdan – atyng adam bolu sharty.

Qay qyrynan kelsek te, újdan – jan tilegi, biraq ýshinshi anyq emes. Ol – moralidyq kategoriya. Osy payymgha kýmәn-kýdik qalmauy ýshin terenirek ýnileyik. Abay:

Ádilettilik, arlylyq, mahabbat pen –

Ýy joldasyng qabirden әri ótkende (1897) –

deydi. Nege ýsheui?  Sebebi: «Adamshylyqtyng aldy – mahabbat, ghadalәt sezim. Búlardyng kerek emes jeri joq, kirispeytúghyn da jeri joq. Ol – jaratqan Tәnirining isi» (45-sóz) deydi Abay. Yaghni, kýlli ghalamdy ýilestiretin – mahabbat hәm ghadalәt zany. Búl – aqiqat!  Ýshinshi – arlylyq she? Ol jeke adam bolmysyn ýilestirushi, yaghny tәn men jandy, bú dýnie men o dýniyeni baylanystyratyn nәrse. Shәkәrimnin: «Adam nysap, әdilet, meyirim ýsheuin qosyp aitqanda, músylmansha újdan, oryssha sovesti bar» deuinde osy astar bar. Halqymyz: «Malym janymnyng sadaghasy, janym arymnyng sadaghasy» dese, hadiys-sharifte: «Arsyzdyq jaylaghanda el búzylmaq. Ar-úyat joghalghanda Alla taghala jaza retinde zúlym basshy jiberedi, búryn bolyp kórmegen týrli aurular taraydy. Jauyn kerek jerge jaumay, kerek emes, jiyn-terin kezinde jauyp túryp alady» delingen. Mine, újdan – ahlaq (morali) pәlsapasy deuimiz jәne onyng әdilet, meyirimmen birge jan tezirek jogharyluyna «qatty kerekting biri» boluy osymen óz týsinigin tabady.

Ýshinshi anyq – tabighat, búl dýnie hәm osy ómir. Osy tújyrymgha qaytyp oralayyq. Oghan basty dәlel: jaratylys –  úly ýshkilding (Alla, adam, dýniye) biri. Onsyz tirshilik joq, jan iyeleri ómir tabighat ayasy, jer betinde ótedi. Óziniz de oilanyz,  búl dýniye, Shәkәrim sózinshe, «barlyq» qalaysha «ýsh anyqtan» tys qalmaqshy? Búl basty dәlelge qosa, qosymsha uәjimiz taghy bar.

Senseniz, Shәkәrim «ýshinshi anyq – újdan» demegen, «ýshinshi anyq – búl dýniye» degen tújyrym da joq. Biraq gәp mynada, «újdan» úghymy traktattyng nebәri eki-aq betinde (30 jәne 34 bet), al jaralys (eki dýniye) syry bastan-ayaq bar. Tipti kóktey ótedi, mәselen: «Eski zamannyng bilimdileri әr nәrsening týpki negizi neden jaralghanyn tekserip, tamam nәrsening negizi tórt nәrse dep bilgen» (8-bet), «Dene óledi, ózgeredi. Jan olay emes, ekeui birigip túrghan kezde biri-birine qatty әser beredi. ...Jan men dene birine-biri jat, bólek jaralghan bolsa da, birigip túrghanda ýstip birine-biri әser beredi» (13-bet), «Jaralys – fizika jolymen tabylmaytyn, syry bilinbegen (metafizika) nәrsege toly» (14-bet), «Barlyqtyng ne nәrsesine qarasanyz da maqsútsyz, kereksiz jaralghan emes. Bәrin aitpay-aq óziniz oilanyz: qúlaq, múryn, auyz siyaqty mýsheniz maqsútpen jaralghanyn kóresiz» (26-bet), «Angharu, oilau erikti hayuannyng bәrinde bar. ...Adamnyng kýii sol hayuandardan esti bolmasa da, tolyq tereng aqyl adamnan shyghady. Biraq sol adam da tabighattan sheber emes» (29-bet), «Meninshe, jylqy men esekten qashyr tusa da, eki jylqydan qashyr tumaydy. Búl sózimning qorytyndysy – tәmam barlyqtyng ata-anasy bir ekeni ras» (32-bet).

Keltirgen mysaldar jaralystyng syrtqy syry – búl dýnie tirshiligi traktatty kóktey ótedi degen sózimizdi rastaugha jetkilikti siyaqty. «Ýsh tanymaq» pen «ýsh anyq» ilimderi tórkindestigin tergep-ekshegen isimiz osymen tәmam, aghayyn. Ýsh anyq jayly aitylyp-jazyludan kendelik joq. Ol pikirler búrys, tek bizdiki dúrys deuden aulaqpyn. Bizding kózqarasymyz  Abay ilimine negizdelip otyr,  kórip otyrsyzdar, soghan sýiendik, prinsiptik ózgeshelik, mine, osy arada.

Sonymen, Shәkәrimning ýsh anyghy – Jaratqan Ie barlyghy hәm eki dýnie barlyghy (aruaqtar әlemi hәm jer beti tirshiligi) dep týiin týiemiz. Ýsh anyqty osy qalypta qabyldau – ghalam birligi, jaralys ýilesimi zanyna sәikes. Osynau janasha kózqaras adamzat kóshine dúrys baghyt silteytin hәm qazaqtyng aqyl, oy biyigin ózge halyqtargha tanytatyn traktat retinde «Ýsh anyq»-tyng dengeyin biyiktetip, qúndylyghyn arttyra týsedi degen oidamyn.

Asan Omarov,

abaytanushy

Abai.kz