ابايدىڭ «تاسديعى» مەن شاكارىمنىڭ «ءۇش انىعى» ساباقتاستىعى حاقىندا

حاكىمنىڭ «تاسديق» (قازىرگىشە 38-قاراسوز) تراكتاتىنىڭ وزەگى – اللانى، ادامدى جانە دۇنيەنى تانۋ دەگەنبىز.   وسىناۋ «ءۇش تانىماق» پەن شاكارىمنىڭ «ءۇش انىعى» ەكەۋىنە ورتاق يدەيالىق ساباقتاستىق بولۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى، ەكى اۆتور دا جارالىس سىرىنا رۋحاني بيىكتەن قاراعان عۇلاما ويشىلدار. تومەندە قوس كۇردەلى تراكتات اراسىنداعى ۇندەستىك پەن ساباقتاستىق قاراستىرىلماق. ونداعى نەگىزگى مىندەتىمىز – «ءۇشىنشى انىق قايسى؟» دەگەن ماسەلەنى انىقتاۋعا سايادى.             

قوس تراكتاتتىڭ وزەكتىلىگى حاقىندا بىرەر ءسوز

شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ «ءۇش انىعى» – ابايدىڭ «تاسديعى» قاتارلى ۇلىق تۋىندى. دەمەك، ولار تىعىز بايلانىستا بولماۋى مۇمكىن ەمەس. «ءۇش انىقتىڭ» ەرەكشەلىگى – شاكارىم عۇلاما ونى باتىس فيلوسوفتارىنىڭ ماتەرياليستىك ءھام يدەاليستىك باعىتتاعى ەڭبەكتەرىنە  ءجىتى ءۇڭىلىپ، ولاردى سىن كوزىمەن سارالاي وتىرىپ جازعان. قوس تراكتاتقا ورتاق ءجايت – دۇنيەگە ەكى ءتۇرلى كوزقاراس (يدەاليستىك جانە ماتەرياليستىك) تالاسى ورشىگەن كەزەڭدە جازىلعان. ەكى عۇلاما دا وسى ايتىلعان دۇنيەتانىمدىق تايتالاس توركىنىن انىقتاعان، ەڭ باستىسى، قايسىسى دۇرىستىعىن كورسەتكەن. اباي، شاكارىمنىڭ باتىستىڭ فيلوسوف عالىمدارىنان ەرەكشەلىگى – اقيقاتتى قۇداي ارقىلى ىزدەيدى، تابادى (ابايدىڭ: «ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم – عالىم» دەيتىنى سول).

سونىمەن، «تاسديق» پەن «ءۇش انىق» تراكتاتتارى نەلىكتەن وزەكتى؟

كوزىمىز كۇندە كورەدى، جەر بەتى، جارىق دۇنيە قاراما-قايشىلىققا تولى. ءالدىنىڭ ءالسىزدى قاناۋى، جەككورۋشىلىك پەن قاندى سوعىستار تىيىلار ءتۇرى كورىنبەيدى. جارىمى اتەيزمدى جاقتاعان، جارىمى قۇدايشىلىق ءجون دەسكەن ادامزاتتىڭ وي-ساناسى السىرەپ، تىنىسى تارىلا تۇسكەنى تالاسسىز اقيقات. وسى ايتىلعان وي-سانا سەندەلىسىنەن جارىققا، دامۋدىڭ دۇرىس باعىتىنا الىپ شىعار تۋىندىلار، سەنسەڭىز، ساناۋلى عانا. مىنە، ابايدىڭ «تاسديعى» مەن  شاكارىمنىڭ «ءۇش انىعى» وسى قاتاردان. ايتىلعان تاريحي حالگە بايلانىستى ولاردىڭ قۇندىلىعى، وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەندىگى، سول سەبەپتى ولاردى جاڭاشا كوزقاراسپەن ەكشەۋ، تەرگەۋ – ۋاقىت تالابى ەكەندىگى دالەل وتىنبەيتىن اقيقات.

«ءۇش انىق»-تىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيى

«حالىق جاۋى» اتانعان اۋليە شاكارىمنىڭ «ءۇش انىق» كىتابى 1991 جىلى، اقىرى، باسپا بەتىن كوردى (رەداكتورى – بەلگىلى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ، العى ءسوزى – ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىكى).

«ءۇش انىق» تۇپكىلىكتى زەرتتەلدى مە؟ جوق، بۇلاي دەۋگە ەرتەرەك. ونىڭ ءبىر سەبەبى، قۇرىلىمىندا جۇيەسىزدىك بار، كەيبىر بەتتەر شاتاسىپ، ورىندارى اۋىسىپ كەتكەنى انىق اڭعارىلادى. اۆتوردىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى شىعارما جارتى عاسىردان استام ۋاقىت قولدان قولعا ءوتىپ، بۇگىنگى كۇنگە كوشىرمە حالىندە جەتكەندىكتەن كەيبىر بولىكتەر ماتىننەن ءتۇسىپ قالۋى بەك مۇمكىن. وسىعان شاكارىم وي-تانىمدارىنىڭ استارلى قاباتتارى مەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مولدىعىن قوسىڭىز. ماسەلەن، ويشىل «عالام» ورنىنا «جارالىس»، «تابيعات» ورنىنا «بارلىق» تەرميندەرىن قولدانعان. عۇلامانىڭ «جاراتىلىس» دەگەنى – زاتتىق الەم، ال «جارالىس» ءسوزى – دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەل قامتيتىن تەرمين.

پالساپالىق اسا قۇندى ەڭبەككە قالام سىلتەگەن عالىمدار بارشىلىق (ول ەڭبەكتەرگە شولۋ جاساۋ ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە). قاي قايسى دا  «ءۇشىنشى انىق – ار-وجدان» دەسەدى. مىسالعا مەكەمتاس اعا مىرزاحمەتوۆتىڭ جازعانى: «ول – ءۇشىنشى انىعى ابايدا كەڭىنەن ءسوز بولعان مورال فيلوسوفياسىنداعى جان قۇمارىنا بارىپ ۇشتاساتىن ۇجدان تۋرالى كۇردەلى پروبلەمانى كوتەرەدى» ء(ۇش انىق. – الماتى، 1991. -4-بەت).

ءوز بىلۋىمشە، كىلتيپان  – وسى ايتىلعان ءۇشىنشى انىقتا. نەلىكتەن؟ سەبەبى، ءۇش انىق، مەيلى، ءۇش تانىماق دەيىك، ول – جارالىس سىرى، بولمىس بىرلىگى جايلى دوكترينا. «اللا – ادام – دۇنيە» دەگەن ۇشكىلدەن تىس «انىق» بولماسا كەرەك. دەمەك، ءۇشىنشى انىق – ار-وجدان دەۋىمىز قاتەلىك، ول، مەكەمتاس ايتقانداي، بار بولعانى – مورال فيلوسوفياسى.

«ءۇش انىق» دەگەنىمىز – قۇداي بار، جان جوعالمايدى جانە ار-وجدان ەكى دۇنيە ازىعى. قازىرگى تاڭدا وسىعان تابان تىرەدىك. بىراق بۇل ستەرەوتيپ شىندىق پا؟ ءۇشىنشى انىق قايسى؟ مىنە، تومەندەگى  مىندەتىمىز – وسى ساۋالدى تەرگەۋگە سايادى. ونىڭ ءۇشىن ابايدىڭ «ءۇش تانىماق» ىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ، شاكارىمنىڭ «ءۇش انىعىن» ەكشەپ، تەكسەرمەك كەرەك. بۇل رەتتە ءسوز باسىندا كورسەتىلگەن 1991 جىلعى باسىلىمعا سۇيەنبەكپىز.

ءبىرىنشى انىق – «قۇداي (جان) بار» دەگەن

«ءۇش انىق» كىرىسپەسىندە عۇلاما: «تىرشىلىك تۋرالى ەكى ءتۇرلى جول بار» دەي كەلە، ونىڭ ءبىرى – «بۇل الەمدەگى بارلىق نارسەنىڭ ءبارى وزدىگىنەن جارالىپ جاتىر، ونى بىلاي قىلايىن دەپ جاراتقان يەسى جوق ءھام ولگەن سوڭ تىرىلەتىن جان جوق» دەگەن كوزقاراس» دەپ مالىمدەگەن.

مىنە، شاكارىم ماقسۇتى – وسى ايتىلعان ماتەرياليستىك كوزقاراستىڭ شىن، وتىرىگىن انىقتاۋعا سايادى. اۆتوردىڭ ءوزى: «بۇل كىتاپتى ءسوزدىڭ ءتۇپ ماقسۇتى – بارلىقتى باسقى جاراتۋشىدا ءبىلىم بار ما، جان ولگەن سوڭ جوعالا ما دەگەن ەدى» (25-بەت) دەيدى.  ەڭبەگىنىڭ الدىڭعى بولىگىندە (7-11 بەتتەر) وسى ايتىلعان ماقسۇتىن «نوقتاسىز، ناۋقاسسىز ساۋ اقىلمەن سىناۋ» جونىمەنەن تەكسەرە كەلە، «جاراتقان يە بار!» دەپ قورىتادى: «بارلىقتىڭ ءتۇپ سەبەبى – جاراتۋشىنىڭ ءبىلىم، قۇدىرەت شەبەرلىگىندە ولشەۋ جوق. دالەلدەرىم: عىلىم جولىندا بۇل بارلىقتىڭ ەشنارسەسى وزدىگىنەن بار بولا المايدى دا، قوزعالا المايدى. ول بار بولايىنشى، قوزعالايىنشى دەي المايدى. بۇعان سەبەپ كەرەك. ...سوندىقتان ولاردىڭ ءتۇپ سەبەبى – سەبەپسىز بار سەبەپ، ءتۇپ جاراتۋشى» (26-بەت). وسى ايتىلعان قورىتىندى 12-بەتتە تۇرسا كەرەكتى، نەگە دەسەڭىز، بۇل «جاراتقان يە جوق» دەگەنگە بەس دالەل الاتىن ەۋروپا عالىمدارىنا بەرگەن جاۋابى، ءوز سوزىنشە «قارسى دالەلدەرى» (نەگە ەكەنى ءمالىمسىز، 26-27 بەتتەرگە «كوشىپ» كەتىپتى).

قۇداي بار بولسا، جان دا بار. ولار اجىراماس ۇعىمدار ەكەنىن شاكارىم بىلاي دەپ ولەڭىنە قوسادى:

جارالىس باسى – قوزعالىس،

قوزعاۋعا كەرەك قولعابىس.

جان دە، مەيلى، ءبىر ءمان دە،

سول قۋاتپەن بول تانىس،

الەمدى سول ءمان جاراتقان.

...قوزعاعان قۋات – جان دەيمىز،

جان ءوستى جاننان سان دەيمىز.

«جاراتقان يە جوق» دەۋشىلەرگە شاكارىم:

ءبارى ماقسۇتپەن جارالعان،

ەسەبى جوق بارشا الەم.

نەگە كەرەك بوس شاتىلعان،

ءتاڭىرى جوق دەپ تانتىرىپ، –

دەپ ولەڭ سوزىمەن دە تويتارىس بەرگەن. «ءۇش انىقتاعى» دانانىڭ تۇجىرىمى اعاسى ابايدان جان-جاقتى قولداۋ تابادى، ماسەلەن: «قۇداي تاباراكا ۋا تاعالانىڭ بارلىعىنىڭ ۇلكەن دالەلى – نەشە مىڭ جىلدان بەرى اركىم ءارتۇرلى قىلىپ سويلەسە دە، ءبارى دە ءبىر ۇلكەن قۇداي بار دەپ كەلگەندىگى». ءسويتىپ، قۇدايدىڭ بارلىعىنىڭ ۇلكەن دالەلى – كيەلى كىتاپتار، سونىمەن بىرگە، شاكارىم مالىمدەپ وتىرعانداي، عىلىم جولى، ونىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرى.

جاسالعان شاعىن شولۋدان شىعار قورىتىندى: ءبىرىنشى انىق – «قۇداي (جان) بار» دەگەن تۇجىرىم بويىنشا اباي جانە شاكارىمنىڭ تراكتاتتارى ءبىر ساعادا قاپىسىز توعىسادى.

ەكىنشى انىق – «ادام جانى جوعالمايدى» دەگەن

شاكارىم انىقتاعان اۋەلگى انىق – «باسقى جاراتۋشىدا ءبىلىم بار»، ياعني عالام قۇدايدىڭ عىلىم-قۇدىرەتىمەن جاراتىلعاندىعى. ەندى شاكارىم ماقسۇتىنىڭ   كەلەسى جارىمى –  «جان ولگەن سوڭ جوعالا ما؟» دەگەنگە كەلەر بولساق، ونى تەرگەۋ، انىقتاۋ كۇردەلىرەك ماسەلە. سەبەبى، بۇل جاعدايدا «جان» دەگەن نارسە – ناقتى تىرشىلىك، ادام بولمىسى ارقىلى ىزدەلمەكشى.

شاكارىم جۇرتقا انىق-قانىعىن جەتكىزبەك ماسەلە مىناۋ: «دەنە ولسە دە، جان جوعالمايدى، ولگەننەن سوڭ دا بۇل تىرشىلىككە، ءتىپتى ۇقسامايتىن ءبىر ءتۇرلى ءومىر بار. ...مۇنى اقىرەت – ولگەننەن سوڭعى ءومىر جولى دەيدى». قاراپايىم تۇردە ايتساق، ءسوز ارۋاقتار الەمى جايىندا. وسى تۇرعىدان ابايدىڭ «ءوزىن تانىماعى» پەن شاكارىمنىڭ «ادام جانى جوعالمايدى» دەگەنى ءتۇبى ءبىر ىلىمدەر.

ادام جانى جوعالمايتىنى، شاكارىم سوزىنشە، «ءبىر قۋاتتىڭ بارلىعى» قايتسە دالەلدەنبەك، ونى تەكسەرۋ جولى قايسى؟

ايتىلمىش جۇمىسىن اۆتور: «جوعارىدا ايتىپ ەدىك، بۇل ءبىلىپ جاراتۋشى يە جوق دەگەن جول ءحىح عاسىردىڭ اياق شەنىنە شەيىن ەۋروپا ىشىندە كوبىرەك جايىلدى» (11-ءشى بەت) دەپ باستاعان. دالەلدەرى 18-بەتتەگى: «ماگنەتيزمدى، ءسپيريتيزمدى جادىگويلىك، مۇنىڭ سىرىن اشىپ ءھام ماسقارا قىلايىق دەپ ەۋروپا بىلىمدىلەرى ىزىنە تۇسسە دە، كوزى جەتكەن سوڭ ءبىر قۋاتتىڭ بارلىعىن ەرىكسىز مويىندادى» دەگەن سوزدەرمەن جالعاسقان. ەزوتەريالىق دايەك-دالەلدەر وتە كوپ. ءبارىنىڭ ءمانىسى – ارۋاقتار الەمى بارلىعىن دالەلدەۋگە سايادى.

ويشىلدىڭ جارالىس سىرلارى جايلى ەۋروپا بىلىمدىلەرى ەڭبەكتەرىن يجديحاتپەنەن سارالاپ، تىلسىمدىق كۇش، قۇبىلىستارعا ەرەكشە كوڭىل بولگەنى نەسى؟ سەبەبى، «جاراتۋشى يە جوق» دەگەن جولعا وسىلايشا توسقاۋىل قويىلعان!  شاكارىم: «ونان كەيىن بۇل جول (ماتەرياليزم – ا.و.) ناشارلانقىرادى» دەيدى. سول سياقتى «ادام جانى، رۋحى جوعالمايدى» دەپ دالەلدەۋ دە تەك قانا تىلسىم جونىمەنەن، مۇنان وزگە جول جوق.  سول سەبەپتى: «جان جوق دەۋشىلەرگە قارسى دالەل قىلىنىپ تۇرعان ماگنەتيزم، سپيريتيزم، تەلەپاتيا، فاحريزم، لۋناتيزم، ءتۇس سياقتىنى كوبىرەك جازدىم» دەيدى اۆتور (كىتاپ قات، باسپا ساناۋلى زاماندا مۇنشا كولەمدى تەكسەرىس قانداي زور ەڭبەك دەسەڭىزشى!).

سونىمەن، شاكارىم باتىس پەن شىعىستىڭ دەرەك كوزدەرى بويىنشا دالەلدەگەن ەكىنشى انىق – «جان جوعالمايدى، ول – قۋات» دەگەن پاراديگما ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.

دالا دانىشپانى شەتەل وقىمىستىلارى جۇرگىزگەن ەزوتەريالىق تاجىريبە ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ، تەك سولارمەن شەكتەلىپ قالۋدان اۋلاق. ولاردى ءوزىنىڭ دالەل-دايەكتەرىمەن تولىقتىرادى، بايىتادى. كىتاپتىڭ «جان جوق دەۋشىلەردىڭ ءسوزى ىلكىدە ايتىلىپ ەدى» دەپ باستالاتىن «جان، رۋح» اتتى بولىگى، سونداي-اق، بىلىمدىلەردى تەكسەرىسى سوڭىنداعى «جان نەمەنە؟» جانە «جانۋ مەن ءشىرۋ» دەگەن تاقىرىپشالار (27-30 بب.) سونىڭ ايقىن دالەلى. قاي قايسىسى دا «ءبىلىپ جاراتۋشى يە جوق، جان جوق» دەۋشىلەرگە عىلىمي تۇرعىدان سوققى بەرەدى. ماسەلەن: «سول سوقىر، ەسسىز دەگەن جارالىستىڭ ءبىر شىبىنىن، نە ءبىر توزاڭىن ادام جاراتا المادى» جانە «...جان مەنىڭ ايتقانىمداي، و باستان بار بولسا، تۇرعان دەنەسى ورىن بولۋعا جاراماعان سوڭ، دەنەدەن شىققاندا ءبىرجولا جوعالىپ كەتپەيدى» دەگەن سەكىلدى. رەتى كەلگەن سوڭ ايتقان ءجون، «جان، رۋح» دەگەن بولىك 12-ءشى بەتتەن باستالىپ، 14-ءشى بەتتە «جارالىس جولى فيزيكا...» دەپ باستالاتىن ابزاتسقا شەكتى جالعاسقان. نەگىزى، ول 25-بەتكە «بۇل كىتاپتى ءسوزدىڭ ءتۇپ ماقساتى...» دەپ باستالاتىن ابزاتس الدىنا سۇرانىپ تۇر. كوشىرۋدە كەتكەن قاتەلىك ەمەس پە ەكەن. بۇل، مەنىڭ ءوز بولجامىم، ءتۇپ نۇسقا جوق، مۇنداي «كۇپىرلىك» ويعا ەرىكسىز قامالاسىز.

ادام جانى ولمەيدىنىڭ ءمانىسى – ول ارۋاققا اينالادى دەگەندىك. شاكارىم: «مەن جان جوق، ولگەن سوڭ ءومىر جوق دەگەنگە تاڭ قالامىن» دەسە، جازۋشى-عالىم مۇحتار ماعاۋين:  «ارۋاق جوق بولسا، قازاق تا جوق» دەيدى. سەبەبى،  ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ تىرەگى – حالىقتىڭ ارۋاقتار الەمىنە دەگەن كامىل سەنىمى. الايدا قازىرگى تاڭدا «قۇداي بار» دەپ يلاناتىن، بىراق «ارۋاقتار الەمى» دەگەنگە سەنبەيتىن جاندار بارشىلىق.  ولاي بولسا، قازاق دۇنيەتانىمى مەن فولكلورىندا پەرىشتە، ءازازىل، تۇلەن، جىن، پەرى، سايتان، ساپالاق، ديۋ، شىلتەن، مۇڭكىر-ناڭكىر، ەرەنعايىپ، قىزىر دەپ جالعاسا بەرەتىن جان يەلەرىن قايدا قويماقپىز؟ مىنە، ابايدىڭ «ءوزىن تانىماق» ءىلىمى مەن شاكارىمنىڭ «ادام جانى جوعالمايدى» دەگەن انىعى سول ەجەلگى سەنىمدى تەوريالىق تۇرعىدان بەكىتەتىن ىرگەتاس. وسىنى ەسكەرتە وتىرايىق.

ءۇشىنشى انىق – تابيعات (جاراتىلىس), تىرشىلىك

ءۇش انىقتىڭ ەڭ داۋلىسى – ءۇشىنشىسى، مىنە، وعان دا كەلىپ جەتتىك. «ءۇش انىق» كىتابىنىڭ «ۇجدان – سوۆەست» دەگەن سوڭعى بولىگىنە شاكارىم: «جان ەكى ومىردە دە ازىعى – ۇجدان دەۋمەن ەش نارسەدەن كەمدىك كورمەيدى. ءتىپتى بۇل جوعارىلاۋدىڭ ەڭ زور جاردەمى. ءۇش انىق دەگەنىم – وسى!» دەپ سوڭعى نۇكتەسىن قويعان. سودان دا بولار، «ءۇشىنشى انىق – ار-وجدان» دەگەن پىكىر باسىم بولدى. بىراق ءبىز پىكىردى قۇپتاي المايمىز. ابايدىڭ «ءۇش تانىماق» ىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءۇشىنشى انىق – جاراتىلىس، ياعني بۇ دۇنيە دەپ سەنىممەن ايتامىز.

مىناعان دا نازار اۋدارايىق: اباي ءىلىمى «ادامدىقتى بۇزباي عانا پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماق» دەگەن مورالمەن تياناقتالعان. ال، شاكارىمنىڭ  ۇجدان ءپالساپاسى سونىڭ انالوگى. ەكەۋى دە نە پايدا، نە زالالدى بىلۋگە كەرەك ىلىمدەر. تومەندە وسى وي-پايىمداردى رەت-رەتىمەن تارقاتىپ كورەيىك.

ار-وجدان نە؟  «مەنىڭشە، ۇجدان، سوۆەست – جاننىڭ تىلەگى، – دەپ جازادى شاكارىم. – نەگە دەسەڭىز، جان ءتىپتى جوعالمايتىن، بۇزىلمايتىن نارسە، بارعان سايىن جوعارىلايتىن نارسە. سوندىقتان تەزىرەك جوعارىلاۋعا سەبەپ كەرەك قىلادى. ماسەلەن، تازا دەنە، تازا، تولىق مىنەز، وي، ىستەر كەرەك قىلادى. سونىڭ قاتتى ءبىر كەرەگى – سوۆەست، ۇجدان. ونى وسى ءومىر ءۇشىن عانا كەرەك قىلمايدى، سوڭعى ءومىر ءۇشىن دە كەرەك قىلادى» (30-بەت). مىنە، «ۇجدان» ۇعىمىنىڭ تولىق انىقتاماسى وسى، قانىق بولدىق.

ءسويتىپ، ۇجدان – جان تىلەگى، ءارى جان ورلەۋىنە ەڭ زور جاردەمشى ەكەن.

ۇجدان «ەكى ءومىر ءۇشىن دە كەرەك» دەگەندى قاۋزاپ كورەيىك. ونىڭ سەبەبى، عىلىمدا فيزيكا جانە مەتافيزيكا، ال مۇسىلماندا ءفاني مەن باقي دەلىنەتىن ەكى دۇنيە بار، دەمەك، ەكى ءومىر بار. ۇجداندى، جۇرەگى تازا كىسىنىڭ ەرەكشەلىگى – ول وسى ومىردە ساليح ارەكەت كوپ جاساۋ جونىمەنەن جان، رۋح قۋاتىن ارتتىرماق. تۇرمىستى ساناسى بيلەمەك. بۇل جايىندا شاكارىم بىلاي دەيدى: «...ۇجدان، سوۆەست ەكى ومىرگە بىردەي كەرەك تايانىش ەكەنىنە نانا الماعان كىسىنىڭ جۇرەگىن ەشبىر عىلىم، ونەر، ەشبىر جول، زاڭ تازارتا المايدى. ەگەر ءبىر ادام جاننىڭ ولگەن سوڭعى ءومىرى مەن ۇجدان سونىڭ ازىعى ەكەنىنە ابدەن نانسا، ونىڭ جۇرەگىن ەش نارسە قارايتا المايدى» (34-بەت). دەمەك، ۇجدان – اتىڭ ادام بولۋ شارتى.

قاي قىرىنان كەلسەك تە، ۇجدان – جان تىلەگى، بىراق ءۇشىنشى انىق ەمەس. ول – مورالدىق كاتەگوريا. وسى پايىمعا كۇمان-كۇدىك قالماۋى ءۇشىن تەرەڭىرەك ۇڭىلەيىك. اباي:

ادىلەتتىلىك، ارلىلىق، ماحاببات پەن –

ءۇي جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە (1897) –

دەيدى. نەگە ۇشەۋى؟  سەبەبى: «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات، عادالات سەزىم. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق، كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى» (45-ءسوز) دەيدى اباي. ياعني، كۇللى عالامدى ۇيلەستىرەتىن – ماحاببات ءھام عادالات زاڭى. بۇل – اقيقات!  ءۇشىنشى – ارلىلىق شە؟ ول جەكە ادام بولمىسىن ۇيلەستىرۋشى، ياعني ءتان مەن جاندى، بۇ دۇنيە مەن و دۇنيەنى بايلانىستىراتىن نارسە. شاكارىمنىڭ: «ادام نىساپ، ادىلەت، مەيىرىم ۇشەۋىن قوسىپ ايتقاندا، مۇسىلمانشا ۇجدان، ورىسشا سوۆەست بار» دەۋىندە وسى استار بار. حالقىمىز: «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەسە، حاديس-شاريفتە: «ارسىزدىق جايلاعاندا ەل بۇزىلماق. ار-ۇيات جوعالعاندا اللا تاعالا جازا رەتىندە زۇلىم باسشى جىبەرەدى، بۇرىن بولىپ كورمەگەن ءتۇرلى اۋرۋلار تارايدى. جاۋىن كەرەك جەرگە جاۋماي، كەرەك ەمەس، جيىن-تەرىن كەزىندە جاۋىپ تۇرىپ الادى» دەلىنگەن. مىنە، ۇجدان – احلاق (مورال) ءپالساپاسى دەۋىمىز جانە ونىڭ ادىلەت، مەيىرىممەن بىرگە جان تەزىرەك جوعارىلۋىنا «قاتتى كەرەكتىڭ ءبىرى» بولۋى وسىمەن ءوز تۇسىنىگىن تابادى.

ءۇشىنشى انىق – تابيعات، بۇل دۇنيە ءھام وسى ءومىر. وسى تۇجىرىمعا قايتىپ ورالايىق. وعان باستى دالەل: جاراتىلىس –  ۇلى ۇشكىلدىڭ (اللا، ادام، دۇنيە) ءبىرى. ونسىز تىرشىلىك جوق، جان يەلەرى ءومىر تابيعات اياسى، جەر بەتىندە وتەدى. ءوزىڭىز دە ويلاڭىز،  بۇل دۇنيە، شاكارىم سوزىنشە، «بارلىق» قالايشا «ءۇش انىقتان» تىس قالماقشى؟ بۇل باستى دالەلگە قوسا، قوسىمشا ءۋاجىمىز تاعى بار.

سەنسەڭىز، شاكارىم «ءۇشىنشى انىق – ۇجدان» دەمەگەن، «ءۇشىنشى انىق – بۇل دۇنيە» دەگەن تۇجىرىم دا جوق. بىراق گاپ مىنادا، «ۇجدان» ۇعىمى تراكتاتتىڭ نەبارى ەكى-اق بەتىندە (30 جانە 34 بەت), ال جارالىس (ەكى دۇنيە) سىرى باستان-اياق بار. ءتىپتى كوكتەي وتەدى، ماسەلەن: «ەسكى زاماننىڭ بىلىمدىلەرى ءار نارسەنىڭ تۇپكى نەگىزى نەدەن جارالعانىن تەكسەرىپ، تامام نارسەنىڭ نەگىزى ءتورت نارسە دەپ بىلگەن» (8-بەت), «دەنە ولەدى، وزگەرەدى. جان ولاي ەمەس، ەكەۋى بىرىگىپ تۇرعان كەزدە ءبىرى-بىرىنە قاتتى اسەر بەرەدى. ...جان مەن دەنە بىرىنە-ءبىرى جات، بولەك جارالعان بولسا دا، بىرىگىپ تۇرعاندا ءۇستىپ بىرىنە-ءبىرى اسەر بەرەدى» (13-بەت), «جارالىس – فيزيكا جولىمەن تابىلمايتىن، سىرى بىلىنبەگەن (مەتافيزيكا) نارسەگە تولى» (14-بەت), «بارلىقتىڭ نە نارسەسىنە قاراساڭىز دا ماقسۇتسىز، كەرەكسىز جارالعان ەمەس. ءبارىن ايتپاي-اق ءوزىڭىز ويلاڭىز: قۇلاق، مۇرىن، اۋىز سياقتى مۇشەڭىز ماقسۇتپەن جارالعانىن كورەسىز» (26-بەت), «اڭعارۋ، ويلاۋ ەرىكتى حايۋاننىڭ بارىندە بار. ...ادامنىڭ كۇيى سول حايۋانداردان ەستى بولماسا دا، تولىق تەرەڭ اقىل ادامنان شىعادى. بىراق سول ادام دا تابيعاتتان شەبەر ەمەس» (29-بەت), «مەنىڭشە، جىلقى مەن ەسەكتەن قاشىر تۋسا دا، ەكى جىلقىدان قاشىر تۋمايدى. بۇل ءسوزىمنىڭ قورىتىندىسى – ءتامام بارلىقتىڭ اتا-اناسى ءبىر ەكەنى راس» (32-بەت).

كەلتىرگەن مىسالدار جارالىستىڭ سىرتقى سىرى – بۇل دۇنيە تىرشىلىگى تراكتاتتى كوكتەي وتەدى دەگەن ءسوزىمىزدى راستاۋعا جەتكىلىكتى سياقتى. «ءۇش تانىماق» پەن «ءۇش انىق» ىلىمدەرى توركىندەستىگىن تەرگەپ-ەكشەگەن ءىسىمىز وسىمەن ءتامام، اعايىن. ءۇش انىق جايلى ايتىلىپ-جازىلۋدان كەندەلىك جوق. ول پىكىرلەر بۇرىس، تەك بىزدىكى دۇرىس دەۋدەن اۋلاقپىن. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز  اباي ىلىمىنە نەگىزدەلىپ وتىر،  كورىپ وتىرسىزدار، سوعان سۇيەندىك، پرينتسيپتىك وزگەشەلىك، مىنە، وسى ارادا.

سونىمەن، شاكارىمنىڭ ءۇش انىعى – جاراتقان يە بارلىعى ءھام ەكى دۇنيە بارلىعى (ارۋاقتار الەمى ءھام جەر بەتى تىرشىلىگى) دەپ ءتۇيىن تۇيەمىز. ءۇش انىقتى وسى قالىپتا قابىلداۋ – عالام بىرلىگى، جارالىس ۇيلەسىمى زاڭىنا سايكەس. وسىناۋ جاڭاشا كوزقاراس ادامزات كوشىنە دۇرىس باعىت سىلتەيتىن ءھام قازاقتىڭ اقىل، وي بيىگىن وزگە حالىقتارعا تانىتاتىن تراكتات رەتىندە «ءۇش انىق»-تىڭ دەڭگەيىن بيىكتەتىپ، قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى دەگەن ويدامىن.

اسان وماروۆ،

ابايتانۋشى

Abai.kz