Qúrmetti Oljas Abayúly!

Qazaqstan Respublikasynyng tauly aimaqtarynda sel qauipsizdigin jәne tótenshe jaghdaylardyng aldyn alu jýiesining dayyndyghyn qamtamasyz etu dereu aralasudy jәne jýieli júmysty qajet etedi.

Osyghan baylanysty, biylghy jyly Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ýkimetting keneytilgen otyrysynda kóktemgi selge dayyndaludy tikeley tapsyrghanyn eske salghym keledi. Dәieksóz keltireyin: «tabighy apattardy boljau ýshin sifrlyq tәsilderdi paydalanbasaq, júmystyng bәri bosqa ketedi. Bizde qajetti tehnologiyanyng bәrin paydalanugha mýmkindik bar. Tek sonyng barlyghy qanshalyqty jauapty әri jýieli týrde qoldanylady degen súraq tuady.» dedi.

Tótenshe jaghdaylar ministrligining aqparatyn taldau kezinde ýkimetting shúghyl nazaryn audaratyn birqatar mәseleler men kedergiler anyqtaldy.

2021 jәne 2025 jyldar aralyghynda territoriyamyzda 17 sel oqighasy tirkeldi.

Olardyng barlyghy zalalsyz, «minimaldy әser» sanatynda tanyldy.

Tabighy qauip-qaterding basty sebebi retinde qarqyndy jauyn-shashyn dep kórsetiledi. Al, úsynylghan derekter jalpylanghan aqparatty qamtidy. Tәuekelder yqtimaldyghy, eldimekenderding osaldyghy nemese ózge boljamdar jasaugha qajetti egjey-tegjeyli aqparat joq.

Injenerlik qorghanysty qamtamasyz etetin infraqúrylym jasaqtau qarqyny da alandatady.

Songhy jyldary tek bir ghana iri joba ayaqtaldy — Almatydaghy «Ansay» selge qarsy bógeti. Búl Almaty, Jetisu jәne Jambyl oblystaryn qosa alghanda, basqa selge beyim aimaqtardaghy yqtimal qauipterding auqymyna sәikes kelmeydi.

Sifrlandyrugha kelsek, «Qazaqstan Gharysh Sapary» geoaqparattyq qyzmet kórsetude, sonday-aq jergilikti monitoring jýieleri iske qosylghan. Olardan basqa elde jasandy intellektti paydalanatyn tolyqqandy aldyn-ala boljau, sensorlyq derekterdi saraptama modelidermen biriktiru jәne ýlken derekter jiyntyghyn óndeytin jýieler jetispeydi.

Jobalar auqymy shekteuli jәne negizinen Almaty qalasyn qamtidy.

Sonymen qatar, keybir sensorlar mausymaralyq kezende isten shygharylady, búl ýzdiksiz baqylau dengeyin edәuir tómendetude.

Saqtansang saqtaydy degen qaghidany eske salghym keledi. Múnday ýnem men tiyimdilikti algha tartudyng kesiri de tiyip jýrmesin.  

Tótenshe jaghdaylar turaly eskertu jýielerining qamtu dengeyi - shamamen 50,5% - kórsetkish tym tómen. Búl degenimiz tótenshe jaghday tuyndaghan kezde, halyqtyng jartysyna juyghy uaqtyly eskertu almauy mýmkin degen sóz.

Aqparat aghynyna qaqpan joq aqparattyq dәuirde osynday syn saghattarda alypqashpa әngime men jalghan sóz azamattarymyzdyng ómirine qauip tóndirui yqtimal.

Selden qorghaugha jýieli qarjylandyrudyng jetispeushiligi de anyqtaldy: songhy jyldary memlekettik baghdarlamalar men jobalargha maqsatty budjettik qarajat bólingen joq.

«Mass Alert» jýiesi siyaqty zamanauy qúraldardy engizu kezen-kezenimen jýzege asyryluda jәne selge beyim barlyq aimaqtyqamtymaydy, al boljau jýielerimen integrasiya әlsiz.

Mysaly Japoniya keshendi tәsildi qoldanady. Búl degenimiz injenerlik qorghaumen qatar damyghan monitoring jelisi jәne tótenshe jaghdaydyng oryn aluyn modelideu qamtamasyz etilgen. Osynday әdisting arqasynda qorghanys qalqany dene qauipsizdigin ghana emes, qauipti jaghdaygha tap bolghan myndaghan adamnyng aqparatsyz abdyramay, әreketi týzu bolghanyn kózdeydi.

Dәldikti mentaliytet etken Shveysariya transport jýiesin saghat tilining mehanizmindey uysynda ústap otyruymen әigili bolghanynday, bizding kóterip otyrghan mәselemizde de ústanymdaryna berik. Barlyq sensorlyq derekter jasandy intellekt negizinde júmys isteytin taldamaly platformalargha jinaqtalyp, óndeledi. Búl óz kezeginde qauip-qaterdi dәl boljaugha mýmkindik beredi. Al seldik qauipsizdikti ýzdiksiz qarjylandyru memleketke azamattardy dabyl beru jýielerimen 100% qatamasyz etuge mýmkindik beredi.

Halyqaralyq tәjiriybe kórsetkendey, tabighy tәuekelderdi basqaru, onyng ishinde sel prosesterin qosa alghanda, keshendi júmys isteui kerek: Atap aitsaq monitoring jelisi damytu, ssenariyler modelideu, jasandy intellekt qoldanu, túraqty qarjylandyru qamtamsyz etu jәne eskertu jýielerin tolyghymen jasaqtau.

Qazaqstanda búl elementter birkelki damymaghan jәne jer-jerde ghana nәtiyjeli bolyp otyr.

Osyghan baylanysty Ýkimetke:

1. Sel qauipsizdigi boyynsha birynghay memlekettik baghdarlamany әzirlep jәne bekitudi;2. sel qaupi joghary aimaqtarda qorghanys qúrylystarynyng jetkiliksiz salynu sebepterine audit jýrgizu jәne tótenshe jaghdaylar kezindegi yqtimal zalaldyn janartylghan esebimenqamtamasyz etudi;

3. su tasqyny men sel qaupi bar barlyq audanda halyqty tótenshe jaghdaylar turaly zamanauy eskertu jýielerimen 100% qamtamasyz etuding naqty merzimderin belgileudi;

4. qarapayym monitoringten jasandy intellektke negizdelgen boljau jýielerin tolyq engizuge jәne barlyq sensorlyq derekti birynghay analitikalyq platformagha biriktiruge sapaly kóshudi qamtamasyz etudi úsynamyn.

Qabyldanghan sharalar turaly zannamada belgilengen merzimde jazbasha habarlaudy súraymyn.

Qúrmetpen, Ábutәlip Mutәli,

Qazaqstan Respublikasy Parlamenti Mәjilisining deputaty,  «AMANAT» partiyasy Fraksiyasynyng mýshesi

Abai.kz