Parlament Mәjilisining ótken aptadaghy plenarlyq otyrysynda Qazaqstan Respublikasynyng «Januarlargha jauapkershilikpen qarau turaly» zanyna ózgerister men tolyqtyrular engizu turaly» zang jobasy qabyldanghan edi. Osy orayda qoghamda, әsirese әleumettik jelilerde taqyrypty myng qúbyltqan dabyra payda boldy. Biz tómende «it taqyrybynyn» qoghamda, әsirese qanghybas itterding adamdar ómirine zalaldy әserlerining aldyn alu jónindegi zang jobasyn qorghaghan Mәjilistegi Ekologiyalyq damu komiytetining tóraghasy, deputat Edil Janbyrshinning bayandamasyn qaz-qalpynda jariyalap otyrmyz.

Shamamen ýsh saghattyng ishinde elimizde keminde 15 adamdy it qabady eken. Ortasha eseppen elimizde bir saghatta bes adam itterding shabuylyna úshyrap, talanady.

Yaghni, biz osy zalda zang talqylap otyrghan sәtte elding bir jerinde – aulada, kóshede, mektepting manynda, balalar alanynda nemese ayaldama janynda – bir bala, әiel nemese qart adam it shabuylynyng qúrbanyna ainaluy mýmkin. Búl emosiya emes. Búl – qúrghaq statistika.

Sondyqtan biz býgin jay ghana januarlar turaly zang qarap otyrghan joqpyz. Biz býgin:

* adam qauipsizdigi turaly,

* qoghamdyq tәrtip turaly,

* memleketting jauapkershiligi turaly,

* eng bastysy – adam ómiri men densaulyghyn qorghau turaly mәseleni qarap otyrmyz.

Ónirlerde túrghyndarmen kezdeskende búralqy itterding mәselesin sheshudi el bizge amanattady, «Amanat» partiyasy deputattary zang jobasyn әzirleuge bastama jasady, al basqa fraksiyalardaghy әriptesterimiz bizdi qoldady.

Jergilikti atqarushy organdardyng mәlimetine sәikes, songhy bir jyldyng ishinde 41 366 adamdy it qapqan. Sonyng ishinde 23 134 adam búralqy itterding shabuylynan zardap shekken. Salystyru ýshin aitsaq: 2024 jyly it shabuylynyng 38 848 jaghdayy tirkelse, onyng 24 410-y búralqy itterding shabuyly bolghan.

Yaghni, mәsele azayyp jatqan joq. Búl әli de jýieli, ótkir, әleumettik túrghydan qauipti mәsele bolyp otyr.

Búl sandardyng artynda jay ghana esep emes, naqty adamdardyng taghdyry túr. Onyng artynda:

* balalardyng jaraqaty,

* azamattardyng qorqynyshy,

* psihologiyalyq kýizelis,

* mýgedektikke alyp kelgen jaghdaylar,

* al keyde – adam ólimi túr.

Birneshe mysaldy eske salayyn. Óskemende qanghybas itter 11 jastaghy balagha shabuyl jasady.

Osynday jaghdaylar Oralda, Kókshetauda, Jalpaqsay auylynda, Qosshyda boldy. Al 2022 jyly Aqtóbe oblysynda búralqy itterding shabuylynan bir bala qaza tapty. Múnyng bәri – januarlarlargha jauapkershilikpen qarau zanyn qabyldanghannan keyin bolghan oqighalar.

Osynday әrbir qayghyly oqighadan keyin qogham memleketke óte oryndy súraq qoyady: adamdardyng qauipsizdigine, búralqy itter ýshin, jýiening әreketsizdigine kim jauap beredi?

Eger memleket osy súraqqa naqty jauap bere almasa, onda mәsele tek itterde emes. Mәsele – qúqyqtyq jәne basqarushylyq vakuumda.

2023 jylghy 19 sәuirde Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaev óte naqty ústanym bildirdi: «Biz januarlargha janashyrlyqpen qaraugha mindettimiz, alayda azamattardyn, әsirese balalardyng qauipsizdigi memleketting sózsiz basymdyghy boluy tiyis».

Mine, dәl osy ústanym osy zang jobasyn qaraudaghy negizgi sayasy әri konstitusiyalyq ólshem boluy tiyis. Óitkeni qoghamda keyde «adam ba, januar ma?» degen jasandy qarsy qoy payda bolady.

Biraq biz zang shygharushy retinde bir nәrseni anyq aituymyz kerek:

Memleketting eng qymbat qazynasy – adam, onyng ómiri, qúqyqtary men bostandyqtary. Búl emosiya emes. Búl – Konstitusiyamyzdyng tikeley logikasy.

Chto pokazala praktika deystvuyshego zakona? V 2021 godu byl prinyat Zakon «Ob otvetstvennom obrasheniy s jivotnymiy». Odnim iz ego bazovyh instrumentov v chasty regulirovaniya chislennosty brodyachih jivotnyh stal metod vozvratnogo otlova, to esti «otlov, sterilizasiya, vaksinasiya y vozvrat v prejnuu sredu obitaniya». Na etape prinyatiya on pozisionirovalsya kak sovremennyy y gumannyy podhod. No segodnya my obyazany osenivati ego ne po deklarasiyam, a po fakticheskomu rezulitatu.

A rezulitat, k sojalenii, ocheviyden: chislennosti brodyachih sobak ne sokratilasi, a vyrosla. Esly v 2022 godu bylo otlovleno 243 574 brodyachih jivotnyh, to po sostoyanii na 1 yanvarya 2026 goda — uje 276 282. To esti my vidim ne sniyjeniye, a rost. Sledovatelino, deystvuyshaya modeli ne reshila kluchevuu zadachu, rady kotoroy ona y byla vnedrena.

Y zdesi nujno govoriti chestno:

• esly mehanizm ne snijaet chislennosti beznadzornyh jivotnyh;
• ne umenishaet chislo napadeniy;
• ne snijaet risky dlya grajdan,

znachiyt, etot mehanizm ne rabotaet v neobhodimoy stepeniy.

My izuchily mejdunarodnuy praktiku. Analiz zakonodatelistva y pravopriymeneniya pokazyvaet, chto v miyre v osnovnom priymenyaiytsya dve modely regulirovaniya chislennosty brodyachih jivotnyh:

Pervaya — vozvratnyy otlov.

Vtoraya — bezvozvratnyy otlov.

Pry etom neobhodimo otmetiti: v mirovoy praktiyke uniyversalinogo y absolutno uspeshnogo resheniya ne sushestvuet. No esti ochevidnyy vyvod: tam, gde gosudarstvo stavit vo glavu ugla iymenno bezopasnosti grajdan, mehanizm vozvrata brodyachih sobak obratno v gorodskui sredu libo ne priymenyaetsya, libo priymenyaetsya krayne ogranichenno.

Pokazatelen priymer Tursii. Na protyajeniy pochty 20 let tam priymenyalasi vozvratnaya modeli v sredu obitaniya. No vmesto ojidaemogo sokrasheniya chislennosty strana stolknulasi s eyo masshtabnym rostom. Po razlichnym osenkam, segodnya v Tursiy naschityvaetsya okolo 4 millionov brodyachih sobak. IYmenno poetomu v 2024 godu Tursiya byla vynujdena otkazatisya ot prejney modely y pereyty k bezvozvratnomu otlovu.

Krome togo, my izuchily vliyanie modely vozvratnogo otlova na sanitarno-epiydemiologicheskui situasii. Y zdesi pokazatelen priymer Indii, kotoraya chasto privoditsya kak strana s modeliu vozvratnogo otlova.

Odnako, po dannym Vsemirnoy organizasiy zdravoohraneniya:

• okolo 36 % vseh smertey ot beshenstva v miyre prihoditsya na Indii;
• do 99 % sluchaev peredachy beshenstva cheloveku proishodyat ot sobak.

Eto prinsipialinyy signal dlya zakonodatelya!

Sam po sebe vozvrat sobak v gorodskui sredu ne garantiruet:

— ny sniyjeniya chislennostiy;

— ny sanitarnoy bezopasnostiy;

— ny zashity cheloveka.

Esly gosudarstvo ne obespechivaet:

• polnyy kontroli populyasiiy;
• sploshnuiy vaksinasii;
• iydentifikasii;
• y jyostkoe administrirovaniye,

to takaya modeli nachinaet rabotati protiv bezopasnosty obshestva.

Eto ocheni vajnyy vyvod. Potomu chto daje tam, gde dolgoe vremya delalasi stavka iskluchiytelino na gumanisticheskui modeli, v konechnom schyote gosudarstvo prishlo k ponimanii: esly voznikaet sistemnaya ugroza cheloveku, gosudarstvo obyazano prinimati resheniya v polizu obshestvennoy bezopasnostiy.

Dannyy zakonoproekt predlagaet ne emosionalinyi, a sistemnyy peresmotr podhoda. On napravlen ne protiv jivotnyh. On napravlen protiv pravovogo haosa, bezotvetstvennosty y upravlencheskoy bespomoshnosti, kotorye segodnya y porodily etu problemu.

Pervoe. Predlagaetsya izmeniti podhod k regulirovanii chislennosty brodyachih sobak. Kluchevaya popravka zakonoproekta zakluchaetsya v tom, chto v otnosheniy brodyachih sobak predlagaetsya pereyty ot modely vozvrata v sredu obitaniya k modely bezvozvratnogo otlova.

Eto prinsipialinyy moment. Potomu chto segodnya gosudarstvo faktichesky deystvuet po absurdnoy sheme:

• sobaku otlavlivait;
• sterilizuit;
• vaksiniruit;
• y zatem snova vozvrashayt v tu je samuy sredu, otkuda ranee postupaly jaloby y ugrozy dlya grajdan.

To esti gosudarstvo samo, svoimy rukami, vozvrashaet istochnik potensialinoy opasnosty obratno v obshestvennoe prostranstvo. S tochky zreniya obshestvennoy bezopasnosty eta modeli ne vyderjivaet kritiki. Poetomu predlagaetsya pereyty k bolee realistichnomu y otvetstvennomu mehanizmu.

Vtoroe. Vvodyatsya sroky obyazatelinogo soderjaniya otlovlennyh jivotnyh. Pervonachalino po brodyachim jivotnym predlagalsya srok 15 dney. Odnako v hode raboty nad zakonoproektom, s uchyotom obsujdeniy, zamechaniy y neobhodimosty bolee gibkogo regulirovaniya, bylo prinyato reshenie ustanoviti: minimalinyy srok vremennogo soderjaniya — ne menee 5 dney, pry etom predostaviti maslihatam pravo ustanavlivati inye, v tom chisle bolee dliytelinye sroky soderjaniya.

Dlya beznadzornyh jivotnyh, to esti jivotnyh, u kotoryh potensialino mojet byti vladeles, predusmatrivaetsya srok soderjaniya 60 dney.

Y zdesi ya hochu otdelino podcherknuti ocheni vajnuY veshi. Vokrug zakonoproekta uje pytaYtsya formirovati emosionalinui manipulyasii, budto by predlagaemye popravky yakoby oznachayt «avtomaticheskui y obyazatelinuy evtanazii vseh otlovlennyh jivotnyh».

Eto ne sootvetstvuet deystviytelinosti. My ne predlagaem jestokosti kak prinsiyp. My predlagaem:

• poryadok;
• kontroli;
• otvetstvennosti;
• y realistichnyy mehanizm zashity grajdan.

Esly mestnye predstaviytelinye organy — maslihaty — ustanovyat bolee dliytelinye sroky soderjaniya, jivotnye mogut soderjatisya:

• dliytelinoe vremya;
• peredavatisya novym vladelisam;
• soderjatisya v priitah;
• a pry nalichiy vozmojnostey — daje do estestvennoy smertiy.

Krome togo, takie jivotnye mogut byti peredany novym vladelisam pry sobludeniy obyazatelinyh prosedur:

• iydentifikasiya;
• uchyot;
• vaksinasiya;
• nadlejashee soderjaniye.

To esti zakonoproekt predlagaet ne «karatelinuiy», a vzveshennuiy y otvetstvennuy modeli.

Ýshinshiden. IYesiz mysyqtargha da qatysty gumanistik tәsil saqtalady. Halyqaralyq tәjiriybe men tәuekel sipatyn taldau nәtiyjesinde iyesiz mysyqtargha qatysty qaytadan ortagha qaytaru tәsilin saqtau úsynylady. Búl – zang jobasynyng jappay qatandatu qaghidatyna negizdelmegenin, kerisinshe:

* minez-qúlyq tәuekelderining aiyrmashylyghyna,

* sanitariyalyq qauip dengeyine,

* jәne adamgha tónetin naqty qater dengeyine negizdeletinin kórsetedi.

Yaghni, zang jobasyndaghy tәsil – jazalaushy emes, barynsha saralanghan.

Tórtinshiden. Jergilikti atqarushy organdardyng róli kýsheytiledi.

Zang jobasymen respublikalyq manyzy bar qalalardyn, astananyn, audandar men oblystyq manyzy bar qalalardyng jergilikti atqarushy organdaryna: januarlardyng agressiyasyn dereu toqtatugha baghyttalghan shúghyl әreket etu sharalaryn úiymdastyru qúzyreti beriledi.

Búl – óte manyzdy norma. Óitkeni býgingi ómirde jii bolatyn jaghday mynau: agressivti itter toby adamdardyng manynda jýr, al jýie sol sәtte:

* kim shyghuy kerek,

* kim aulauy kerek,

* kim әreket etui kerek,

* kim sheshim qabyldauy kerek,

* jalpy búghan kim jauapty ekenin anyqtap jatady.

Yaghni, qauip qazirding ózinde bar, al memleket mehanizmi sol sәtte әli de óz ókilettigin izdep jýredi. Búl – jol beruge bolmaytyn nәrse. Eger adamgha qauip bar bolsa, memleketting reaksiyasy dereu, naqty jәne ókilettikpen qamtamasyz etilgen boluy tiyis.

Pyatoe. Vvoditsya toliko obyazatelinoe chipirovanie sobak y koshek. Y eto – odna iz samyh vajnyh sistemnyh popravok. Potomu chto segodnya znachiytelinaya chasti problemy brodyachih sobak na samom dele nachinaetsya ne na uliyse, a v chiyom-to dvore, dome ily hozyaystve.

Sobaku zavodyat:

* «dlya rebyonka»,

* «dlya ohrany»,

* «na dachu»,

* «vo dvor»,

a potom:

* vybrasyvayt,

* otpuskayt bez kontrolya,

* ne stavyat na uchyot,

* ne iydentifisiruit,

* y v sluchae tragediy zayavlyayt: «Eto ne moya sobaka».

IYmenno poetomu obyazatelinoe «chipirovaniye» – eto ne tehnicheskaya formalinosti. Eto – pravovoy instrument ustanovleniya vladelisa y privyazky otvetstvennosti. Eta norma pozvoliyt:

* ustanavlivati vladelisa jivotnogo;

* iskluchiti beznakazannyy vybros jivotnyh na ulisu;

* obespechiti prozrachnyy uchyot;

* sozdati realinyy mehanizm kontrolya y otvetstvennostiy.

Inymy slovami, rechi iydyot o tom, chtoby perevesty sferu obrasheniya s jivotnymy iz seroy zony v sistemu publichnoy otvetstvennostiy.

Osyghan baylanysty deputattar manyzdy normalar engizdi.

Ýy januarlaryn seruendetu talaptaryn búzugha jol bergen iyesi nemese jauapty túlgha, sonyng saldarynan: adamnyng ómiri men densaulyghyna, basqa januarlargha, ne ózge túlghalardyng mýlkine ziyan kelse, keltirilgen zalaldy óteuge mindetti bolady.

Al eger múnday әreket saldarynan adamnyng densaulyghyna auyr nemese ortasha auyrlyqtaghy ziyan kelse, onda múnday januardyng iyesi belgilengen tәrtippen evtanaziya jýrgizuge mindetti bolady.

Altynshydan. Ústaugha tyiym salynghan jәne shekteu qoyylghan januarlargha qatysty qosymsha retteu engiziledi. Zang jobasymen uәkiletti organgha: ústaugha, ósiruge jәne ainalymyna tyiym salynghan nemese shekteu qoyylghan januarlardyng tizbesin bekitu qúzyreti beriledi.

Búl da manyzdy norma. Óitkeni memleket qayghyly jaghday bolghannan keyin ghana әreket etpeui tiyis. Memleket aldyn ala:

* qanday januar týrleri joghary qauip tóndiretinin;

* qaysysy erekshe qúqyqtyq rejimdi qajet etetinin anyqtauy tiyis.

Taghy bir óte manyzdy, prinsipti mәselege arnayy toqtalghym keledi.

Qoghamda da, sarapshylar ortasynda da januarlargha jauapkershilikpen qarau salasyndaghy әkimshilik jәne qylmystyq jauapkershilikti kýsheytu mәselesi jii kóterilip jýr. Ashyq aitayyn, biz osyghan qatysty tiyisti normalardy dayyndadyq. Atap aitqanda, myna baghyttar boyynsha týzetuler әzirlendi:

* januarlardy ústau jónindegi mindetterdi oryndamaghany ýshin jauapkershilikti kýsheytu;

* ýy januarlaryn ústau jәne seruendetu qaghidalaryn búzu saldarynan azamattardyng densaulyghyna nemese mýlkine ziyan keltiru;

* januarlardy óltiru jәne kәdege jaratu qaghidalaryn búzu;

* sonday-aq januarlargha qatygezdikpen qaraghany ýshin әkimshilik jәne qylmystyq jauapkershilikti kýsheytu.

Alayda búl normalar býgin qaralyp otyrghan zang jobasyna bir qarapayym obektivti sebeppen engizilgen joq. Óitkeni osy zang jobasynyng ilespe paketinde Ákimshilik qúqyq búzushylyq turaly kodeks pen Qylmystyq kodeks joq. Sondyqtan búl baghyttaghy týzetuler әzirlendi, tiyisti qorytyndy alugha joldandy jәne basqa jeke zang jobasy shenberinde qaralatyn bolady. Múny arnayy aityp otyrghan sebebim – memleket tek januarlardy aulau men ústaudy ghana rettep otyr degen týsinik bolmauy kerek.

Biz januar iyelerining jauapkershiligin de, januarlardy qatygezdikten qorghau blogyn da jýieli týrde kýsheytip kelemiz. Yaghni, búl jerde sóz fragmenttik sheshimder turaly emes, jýieli zang shygharu júmysy turaly bolyp otyr.

My doljny ocheni chyotko ponimati: dannyy zakonoproekt – eto ne zakon «protiv jivotnyh». Eto zakon:

* za bezopasnosti cheloveka,

* za poryadok,

* za otvetstvennosti vladelisa,

* za vnyatnui roli gosudarstva,

* y za to, chtoby gumanizm ne prevrashalsya v pravovui bespomoshnosti.

Potomu chto gumannoe otnoshenie k jivotnym – eto pravilino! No kogda gumanizm podmenyaet soboy zdravyy smysl, kogda pod vidom «gumannosti» gosudarstvo faktichesky perestayot zashishati ludey, togda eto uje ne gumanizm. Eto – bezotvetstvennosti.

Sondyqtan biz býgin óte naqty shekarany aiqyndauymyz kerek. Januargha janashyrlyq tanytu – adamgha nemqúraylylyq tanytudy bildirmeui tiyis. Ásirese sóz: balalar, jýkti әielder, qarttar, aulalar, kósheler, mektepter, qoghamdyq kenistikter turaly bolghanda.

Osy zang jobasyn qabyldau:

– búralqy itterding sanyn azaytugha;

– adamdar men basqa januarlargha shabuyl sanyn qysqartugha;

– januar iyelerining jauapkershiligin arttyrugha;

– januarlargha jauapkershilikpen qarau salasynda jýieli tәrtip ornatugha;

– memleketke naqty әreket etu tetikterin beruge;

– eng bastysy – azamattarymyzdyng qauipsizdik dengeyin arttyrugha mýmkindik beredi.

Zang prezentasiyada, úranda, esepte emes, naqty ómirde – aulada, kóshede, mektepting janynda, adam ózin qauipsiz sezinui tiyis jerde júmys isteui kerek.

Eger biz býgin eldegi itting qabuy men shabuylyn, qayghyly jaghdaylardy, adam qasiretin azaytugha bir qadam jasay alsaq, onda biz sol qadamdy jasaugha mindettimiz.

Edil Janbyrshiyn

Abai.kz