Múnaydyng ornyn basqan qaryz. «Júmangharin effektisi» nege jyrtyqty tolyq jamay almady?

Memlekettik budjet ókinishke oray bir tәueldilikten ekinshi tәueldilikke úrynyp qaldy. Múnaygha degen tәueldilikti azayta bastauymyz sol edi, qaryzgha degen tәueldilik kýrt óse bastady. Ony biylghy budjet kiristerining qúrylymynan bayqaugha bolady.

2026 jyldyng I toqsanynda budjetting jalpy kiristeri byltyrghy kezennen qatty asa almaghan. Kólemi 3,65 trillion tengeni qúrady.

Biz nege óspedik? Sebebi birinshi toqsanda Qazaqstan tehnologiyalyq apattar kesirinen múnay óndirisin kýrt tómendetip, budjetke qara altyn eksportynan keletin poshlina kirisi (ETP) 54 payyzgha qúldyrap ketken edi. Onyng ýstine, budjetke Últtyq qordan alynatyn transfert byltyrghymen salystyrghan kýrt tómendedi. Sebebi, oghan budjettik Kodeks boyynsha shekteu bar. Budjet biyl Últtyq qordan tek 2,77 trillion tenge ghana ala alady.

«Júmangharin effektisi» de budjetke birshama kómektesti. «Júmangharin effektisi» ayasynda biylghy birinshi toqsanda salyq týsimderi 29,4 payyzgha ósken. Ol jana Salyq Kodeksi esebinen, yaghny NDS pen korporativti salyqtan kóbeydi. Biraq múnaydyng minusyn salyq tolyq jaba almady.

Sondyqtan Ýkimetting әsirese ishki naryqtan qaryz alugha tәbeti artyp barady. Búl Qarjy ministrligin «obligasiyalyq narkoman» dertine shaldyruy mýmkin. Nauryz aiynyng basynda memlekettik baghaly qaghazdardy ornalastyru kólemi 870 milliard tengege jetti. Sonda Ýkimet ózining qaryz alu boyynsha jyldyq josparynyng 71 payyzyn birinshi toqsan bitpey jatyp oryndap tastaghan.

Al endi, qaryzdy qaytarugha ketetin qarjy budjet shyghyndarynyng 17,2 payyzyn qúraydy. Búl tapqan 100 myng tengesining 20 myng tengesin krediytin tóleuge júmsaytyn kórshimning jay-kýiine úqsap otyr. Halyqtyng shamadan tys kredittenuimen kýrese otyryp, Ýkimetting ózi tura osynday qaryz shúnqyryna batyp barady.

Amanat partiyasyna «Qaryzsyz qogham» seminarlaryn Ýkimet ýiinde ótkize bastasa da bolatyn siyaqty.

Aybar Oljaev

Abai.kz