Aqyn Janat Áskerbekqyzy alpysta!

Ángimening әlqisasy bylay...

Týneu kýni kurstastarymyzdyng ortaq shatynda: «Kurstaghy eng jas kishkentayymyz Janattyng ózi alpysqa kelipti. Halyqaralyq dengeydegi konferensiya, sony shygharmashylyq keshke úlasatyn ýlken toy bolatyn synayly. Kursymyzdan shyqqan ýlken aqyn, belgili ghalym. Janattyng mereytoy-konferensiyasyna qatysyp, estelik jazyp qoldau kórseteyik. Adam kýnde alpysqa kele bermeydi ghoy», – dep biraz «shulaghanbyz». Ángime belgili aqyn әri ghalym Janat Áskerbekqyzy haqynda edi.

Biz 1982 jyldyng kýzinde, KazGU-dyng filfagynyng birinshi kursyna Janatpen bәrimiz birge qabyldandyq. Ol qazaq bólimine, men qazir «shyghystanu» fakuliteti dep atalyp jýrgen sol tústaghy «arab bólimine» týstim. Oqu jyly endi bastalyp jatqan kezde, sol kezdegi fakulitet dekanynyng orynbasary, belgili shyghystanushy ghalym Ábsattar Derbisәliyev oqugha jana týsken kýlli birinshi kurs studentterining jalpy jinalysyndaghy alghashqy qúttyqtau sózinen keyin: «Biz әriyne, senderding ýlken qiynshylyqpen student atalyp otyrghandaryndy bilemiz. Aman-esen KazGU-dy bitirip shyghularyna tilektespiz», – dey kelip: «Alda kele jatqan qysqy sessiyada professor Abdulpattaevtyng «Istoriya KPSS»-i men  Kavalerchikting «aghylshyn tilinen óte almay qalghandaryng uniyversiytetpen qoshtasa berinder. Sebebi, búl múghalimder óte qatal әri eshkimning aitqanyna kónbeydi», – dedi. Aghylshyn tili arab bólimine jýrmeydi eken. Oghan shýkirshilikpen «uf» dedik. Al, professor Abdulpattaev jýrgizetin «Istoriya KPSS» birinshi kurstyng eng negizgi pәnderining biri bolyp shyqty. Nege ekenin qaydam, qazaq tilinde jýretin «Sovet Odaghy kommunistik partiyasynyn  tarihy» pәnin júrttyng bәri, tipten fakulitet dekanynyng orynbasary Derbisәliyevting ózi de oryssha atauymen «Istoriya KPSS» dep aitatyn.

Osy «Istoriya KPSS»-ti jýrgizetin professor Abdulpattaev qatal hәm әdil boluynyng ýstine óte bilimdi kisi bolatyn. Leninning enbekterin týpnúsqadan týsindiretin professordyng studentterge qoyar talaby tym biyik edi. Abdulpattaev leksiyasynda auditoriyada shybynnyng yzyny estiletin. Emtihandy aitpaghannyng ózinde, seminar kezindegi Abdulpattaevtyng «3» alu – jaqsy, «4» – arman, «5» – mýmkin emes fantastikalyq jaghday.

Sonymen, qorqa-qorqa qysqy sessiyagha da jettik. Bәrimizding oiymyzda Abdulpattaev.  Emtihanyna da ólip-tirilip dayyndalghan bolyp jatyrmyz. Bir kýni keshkisin filfagtyng        8-jataqhanasynda: «102 – qazaq gruppasyndaghy Aymúhanbetova Janat degen qyz Abdulpattaevtan «5» alypty degen habar gu ete týsti. (Ol kezde Janattyng tegi Aymúhanbetova bolatyn)  Ol kezde búl býgingi әlemdik rekord sekildi mýmkin emes, fantastikalyq jaghday...

Bәrimiz Aymúhanbetova Janat esemdi qyzdy kóruge asyqpyz. Kórdik.  Jataqhananyng ekinshi qabatynyng foesinde. Mektep oqushysy sekildi, kip-kishkentay qara qyz eken. Qasymda otyrghan bir topta birge oqityn Ersaghyn dosym:

– Mә-ә-әә-ә, qass-s-sqa, qúitaqanday qyz eken ghoy, – dedi, batystyng govorymen jyldamdata sóilep.

Men de qaradym. Abdulpattaevtan «5» alghan qyz jaghasy jaylau, baqytty kýide bolar dep oilagham. Qatelesippin. Onyng biri de joq. Týk bolmaghanday beyqam, sabyrly qalpynda qasymyzdan ótip ketti. Sol kezdegi Janattyng kózi esimde qalyp qoyypty. Kóktemde kólshik bop jayylyp, qonyr kýzge deyin jatatyn Saryarqanyng qara sulary sekildi kózi túnjyr, túnghiyq eken. Qansha qarasang da syr úqtyrmastay teren. Ne oilap otyrghanyn angharu qiyn. Biz ol kezde keybirimiz әskerge baryp, kóbimiz júmys ótilimen oqugha týsken estiyar jigittermiz. Bәlkim, jasynyng bizden kóp kishigili, mýmkin kursymyz bir bolsa da oqityn tobymyz bólek bolyp, jaqyn aralaspaghandyqtan da bolar, Janattyng student shaghyn jaqsy bilemin dep aita almaymyn. Bir bilerim: student kýnning ózinde-aq ghylymgha beyim zertteushilik qabiletimen de, aqyndyq talantymen de jan-jaghyna tez tanylghan Janattyng ózgeden artylayyn, erekshelenip kózge týseyin degen niyetin birde-bir ret bayqaghan emespin.

Syrt kózge kisikiyikteu bolyp kórinetin Janat, syr aldyrmastay bir qalpynan ainyghan emes. Ýnemi oily, biraq, kisige synay qaraytyn kózqarasyndaghy  ózine degen senimdilik – tike kelgen kisining mysyn basatyn.

Studentter jataqhanasynda sóz jatpaydy. Mektepti 16 jasynda altyn medalimen bitiripti. Mektep qabyrghasynda jýrip-aq óleng jazghan. Tipten akademik Zeynolla Qabdollovtyng ózi Janat bolashaqtyng Farizasy dep, leksiyasynda óleng oqytady eken, – degen sekildi úzyn qúlaqtan Janat haqynda auyzeki әngimeler estiytinbiz.

Meninshe, studentter arasynda ghana emes, sol tústaghy qazaq poeziyasy әlemine de Janattyng atyn әigilep, aqyndyq talantyn qapysyz moyyndatqan 1983 jyly jazylghan:

Aq gýldi terdim

Qyzyl gýl kórdim. Al, múny

Kórgenim osy, qozghalyp ketti jan múny.

Qara gýl túrdy qauyzy túnyp tamshygha

Gýlding de sirә, bolady eken-au taghdyry, – dep bastalatyn «Qara gýl» óleni. Sol kezdegi men: «Aqyndyghyn moyyndadym, sezimdi selt etkizetin tamasha ólen. Biraq, qúlap týsetindey óleng emes dep oilagham. Qazir osy oiyma ózim úyalam. Ol kez jastyqtyng buymen «Tolmaghan Tolstoy, Shala Shekspiyr» (M.Áuezov) bolyp, «Aspandaghyny almaymyn, jerdegini jalmaymyn» dep, kókirekke nan pisip jýrgen shala sauatty kezimiz.

Bolmasa, ólendegi aqyn týisigi, sezim men yrghaq oralymdary qanday! Avtor ólenning bir jolyna eki oy syighyza bilgen. Ólenning ekinshi jolyndaghy «Qyzyl gýl kórdim» birinshi oy bolsa, «Al, múny» degen kelesi tirkes ekinshi oigha jetelep túr. Tarmaqtyng ýshinshi, tórtinshi, besinshi joldary 12-13 buynnan qúralyp, óleng joldary a-a-b-v-b bolyp aralasa úiqasqan.

Kóz aldynda kóz emes keyde qarasan,

Qara gýl túrar qauyzy tolyp tamshygha

Ólenning songhy eki joly, búl – aqynnyng aitpaq bolghan negizgi oiynyng poetikalyq kórinisi. Ólenning bir jolyna eki oy syighyzyp, bir tarmaqtaghy óleng joldarynyng buyn sanyn qúbylta ózgertip, sol arqyly birneshe oigha jeteyley kele, ólennin bir tarmaghynyng ózine týrli oy órnegin engizu  – sol tústaghy qazaq poeeziyasynyng ýlken janalyghy edi. Al, búl janalyqty qazaq poeziya әlemine alyp kelgen, ol kezde 17 jasqa endi ghana tolghan býldirshin qyz, býgingi aqyn – Janat Áskerbekqyzy bolatyn. Qazir oilap qarasam aqyn Janat Áskerbekqyzy qazaq poeziya әlemine tek ózine ghana tәn, ózindik erekshelikterimen qúbylys bolyp enipti.

Biz sóz etip otyrghan Janattyng osy «Qara gýl» ólenine sol tústaghy KazGU-dyng jurfagynyng studenti, keyinnen qazaqtyng әigili bard-aqynyna ainalghan Tabyldy Dosymov әn shyghardy. Studentterding KazGU qalashyghynda dýniyege kelgen búl әn – az ghana uaqyt ishinde býkil Almaty jastarynyng býgingi tilmen aitqanda «hiyt» әnine ainalyp jýre berdi. Ánning shyqqanyna býgingi tanda qyryq jyldan asty. Sózi men әni әdemi júptasqan búl tuyndy – kýni býginge deyin ózining әsem sazymen óner sýier qauymdy susyndatyp, nәr berip keledi.

Qatar oqyghandyghymyzdan bolar, bәlkim, jastyq dәurenimizdegi zamandastyghymyz sebep: Janattyng student shaqtaghy ólenderi mening janyma jaqyn әri asa qymbat. Ol kezde qazirgidey Yutub, Instagram, Tiktok sekildi әleumettik jeliler bolmasa da, student kezimizde Janat jazghan kez-kelgen óleng KazGU qalashyghyna jyldam taraytyn.

Jalpy, men ózim óleng jazatyndardy aqyn jәne aqyn emes dep ekige bólem. Eger jazylghan óleng ishindegi bir jol maghan oy salar bolsa, men ony aqyn dep moyyndaymyn.

Maghan Janatty aqyn retinde týbegeyli moyyndatyp, meni Janat Áskerbekqyzy poeziyasyn sýiip oqityn oqyrmandar qataryna qosqan:

Jolyndy men de búryp kese alamyn

Kelmeydi aramdyqty tasalaghym.

Atamnyng qúny bolsa kesher edim

Arymnyng qúnyn qalay keshe alamyn, – degen bir shumaq óleni. Janattyng student shaghynda jazylghan búl ólenining atauy da, tolyq núsqasy da esimde joq. Ólendi qolymda túrghan Janattyng jyr jinaqtary ishinen de tappay otyrmyn.

Janattyng osy bir shumaq óleni maghan tereng әser etkeni sonshalyq, men adam Janatty da, aqyn Janatty da basqa qyrynan tanyghanday boldym. Qara óleng formasynda jazylghan bir ghana shumaq. Al, poetikasy men oqushygha  berer oi-salmaghy asa biyik dәrejede! Ólenning ishki quat kýshi men oqyrmangha eter әseri qanday? Ólendi oqyghanda qatty tanghaldym. Kóz aldyma bar jaydan ar-namysyn biyik qoyghan últymyzdyng úlyq qyzdary Túmar (Tomiriys) patshayym, Domalaq ana, Esetqyzy Botagóz batyr men keshegi Úlpandardyng sarqyty Hiuaz, Áliya, Mәnshýkter elestedi.

Qolymnan kelse de aramdyqty tasalap, jol tosar qaraqshyng men emes, – dep shyrqyraghan aqyn jany:

Atamnyng qúny bolsa kesher edim,

Arymnyng qúnyn qala keshe alamyn, – deydi.

Qazaqy týsinikte «ata qúny» óte auyr mәsele. Al, qyz balanyng «ar qúnyn» súrauy – qazaq poeziya әleminde búryn-sondy aitylmaghan, últtyq etika túrghysynan kelgende aitylugha tiyis te emes sekildi bolyp kórinetin mýldem jabyq taqyryp bolatyn.  Últtyq etikadaghy dәl osy «jabyq taqyryp» shekarasyn aqyn Janat bir ghana shumaq ólenimen tas-talqanyn shygharyp, oqyrman sanasyn mýldem basqa dengeyge kóterip jiberdi. Búl – últtyq sanamyzdyng damu zandylyghynyng tabighy negizdegi jana kórinisi bolatyn. Sebebi, úrpaq auysady. Al, әr úrpaq óz sózin aita kelui – tabighy ýrdis.

Ótkenge degen yzaly nalasyn jayyp salghan aqyn, kek  qualap: «aldyma kel, qún tóle» demeydi. Ol tek aramdyqty tasalaghysy kelmeytin óz qaghidasyn ghana pash etip túr. Ólende tarazynyng bir basynda «ata qúny» túrsa, ekinshi basynda «ar qúny».  Qaysysyn tandamaq kerek? «Janym arymnyng sadaghasy» deytin kóshpendiler ýshin «ar qúny» bәrinen de biyik. Aqyn ýshin de qymbattysy – «ar qúny»! «Ata qúny» men «Ar qúnyn» salystyra tenegen aqynnyng epiytettik teneui tosyn janalyq hәm keshegi kóshpendiler úrpaghy, býgingi oqyrman janyna sonshalyq jaqyn әri týsinikti.

Janattyng dәl osy bir shumaq óleninde jasyryn túrghan bir beyne bar. Ol – jol tosyp, tasadan oq atqysh – Bekejan tekstes beyne. Bekejandardyng atyn tike atamaghan aqyn «Jolyndy men de búryp kese alamyn»  dep, «bekejandargha» jiyrenishpen qarap, olardan óz jolynyng bólek ekenin aitady.

Ólendegi jasyryn túrghan Bekejan beynesi men «ar qúny», «ata qúny» úghymdary bizdi sonau alysta qalghan shejireli ólke – ghylym tilinde «foliklor» dep atalatyn auyz әdebiyetine jol siltep túr. Últtyq jadymyzdy janghyrtyp, bizdi alys jaghalau – últ ruhaniyatynyng qaynar kózi auyz әdebiyetimen baylanystyrushy da, «babalar soqpaghyna» jol núsqaushy da – aqyn Janat Áskerbekqyzy.

«Ata qúny» úghymy arqyly «Ar qúnynyn» baghasyn shygharghan aqyn janynyng shynghyrghan shyndyghy – dala filosofiyasymen susyndap ósken kóshpendi qazaqtyng әrqaysysynyng jýregining tórinen oryn alghan tanys úghym, týsinikti jaghday. Sanamyzgha sinip, janymyzdyng bir bólshegine ainalghan «ata qúny» úghymyn «ar qúnymen» salystyryp, ar-namysyn atasynyng qúnynan da biyik qoyghan aqynnyng otty nalasy men intelektualdy mýmkinshiligine tanqalasyn! Bir shumaq óleng arqyly ghana úmytyla bastaghan últtyq naqyshtaghy týsinikti zamanauy pishimde janasha janghyrtqan Janat Áskerbekqyzynyng aqyndyghyn basqa qyrynan tanyghanday boldyq.

Meninshe, dәl osy óleng – aramdyqty tasalaghysy kelmey, barlyq jәidan adamgershilik pen adaldyqty joghary qoyyp, ar tuyn joghary ústaghan Janat Áskerbekqyzynyng adamdyq hәm aqyndyq ústanymy sekildi. Búlay aituymyzdyng sebebi: biyik ruhty adamgershilik joq jerde ghalym bolu qiyn al, aqyn bolu tipten de mýmkin emes.

Biz osydan qyryq neshe jyl búryn jazylghan Janat ólenderin sóz ettik. Eng qyzyghy osydan jarty ghasyrday búryn jazylghan búl ólender kýni býginge deyin oqyrman esinde. Úmytylghan joq. Aqyn ýshin búdan ótken qanday baqyt boluy mýmkin?! Osydan qyryq jyl búryn «menen asqan aqyn joq» degenderding talayyn kórgenbiz. Qazirgi oqyrman olardyng sózi týgili ózin de úmytyp qaldy. Osy orayda aqyn Qasymnyn:

Kýnine on oilanyp, jýz tolghanam

Ózimmen birge ólmesin ólenim dep, – degen jyr joldary eske týsedi.

Sóz basynda aityp ótkenimizdey, poeziya әlemining esigin ózine ghana tәn, ózindik erekshelikterimen ashqanda, Janat nebәri 17-ge endi ghana tolghan býldirshin qyz bolatyn. Janat Áskerbekqyzynyng aqyndyq talantyn erte tanyghan ústazymyz akademik Zeynolla Qabdolov ony «bolashaqtyng Farizasy» depti . Ol kezde kelesheginen ýmit kýttirer aqyn qyzdardy Farizagha teneu – qalypty ýrdis bolatyn.

Jylt etken talanty bar jastan jyly sózin ayamaytyn akademik ústazymyzdyng kónili týsip túrghanda aita salghan kezekti madaqtau sózi bolsa kerek. Bolmasa, Fariza aqyn bir basqa, al, Janat mýldem basqa aqyn. Dalany asqaqtatu ýshin taulardy alasartudan aulaqpyz. Naghyz aqyn – ózindik ereksheligimen ghana daralanatyn ózgeshe qúbylys. Sondyqtan da, Fariza aqyn bir basqa, Janat basqa...

Janat Áskerbekqyzy – batyl oy men sezimning ghana emes, tereng bilim men intellektting aqyny.

«Orhon-Eniysey»  jazbalary dep atalatyn kýlli týrki júrtynyng erte dәuir әdebiyeti, halqymyzdyng auyz әdebiyeti núsqalary men ber jaqtaghy jyraular poeziyasy hәm últymyzdyng jalpy tarihynan habarsyz bolsanyz, onda siz Janat Áskerbekqyzynyng poeziyasyna terendey almay, betinen ghana qalqyp alyp, aqyn ólenderindegi adamy sezim syrlaryna ghana kuә boludan arygha bara almasynyz haq. Áskerbekqyzynyng poeziyasyn úghyp, týsinu ýshin, dengey kerek. Sondyqtan da, biz aqyn Janat Áskerbekqyzyn qazaq intellektualdy poeziyasynyng ókili deymiz. Aqyn ózining bilim dengeyin kórsetip әigileu ýshin ghana ótken týp tamyryna oralyp, jorta kýrsinip, múngha beriletin synayly dep oilau – bilmestik hәm Janat poeziyasyn tym arzangha baghalau. Sezim syrlaryn aighaqtaytyn lirikalyq ólenderinde ghana bolmasa, ol múngha  kóp berilip kýrsinbeydi.

Janat óz ólenderinde kezinde auyzsha aitylyp, keyinnen baryp qaghaz betine týsken últ jadyndaghy ótkenimizben syrlasyp otyrghan sekildi. Ol ótkenimizden mýldem basqasha, ózgeshe pishimde syrlasady.

Kózimnen josyghan jas

Kórime tamar.

Kór týbinde kózge ainalyp,

Qarashyghyn qaytadan kógine qadar

...Ey jýrginshi, nazaryndy audar

Nәr súrap mynau nalyghan gýlge.

Týp-tamyrynyng azabyn anghar –

Óreng jetpese manyna jýrme... (Ay-tamghy. 180-bet)

– deytin jyr joldary bylay qarasang armandy-jastyng nalagha toly kónil-kýy lirikasy sekildi. Biraq, aqynnyng «týp-tamyrynyn» azabyndaghy oy úshqyndary men sóz ekpini «Búdyn júrtym ýshin kýndiz otyrmadym, týnde úiyqtamadym», – deytin «Orhon-Eniysey» jazbalaryndaghy Tonykók, Kýlteginderding azapqa toly armanyn  eske týsiredi. «Búlt bolyp kóshedi ólen» jinaghyndaghy:

Ua, kerdeng búlt, kerdeng búlt

Teristikten kelgen búlt!

Kóktim – Aymaq atasy

Qobylandygha enshige atap bergen búlt!

– degen jyr joldary XV ghasyrdaghy Qyztughan jyraudyn:

Alang da alan, alang júrt

Aghala ordam qonghan júrt.

Atamyz bizding bú Sýiinish

Kýieu bolyp barghan júrt

– dep bastalatyn  «Alang da alan, alang júrt» tolghauyn jadymyzdan oyatsa,

Súlbandy kórdim –

Túlghang joq,

Kóldenendeding Kók attym (Ay-tamghy. 230-bet)

–  dep bastalatyn jyry:

Atadan tudym jalqy bop,

Jaqynnan kórdim, talqy kóp

–  deytin XVII-XVIII ghasyrlarda ómir sýrgen Aqtamberdi jyrau jyrlaryn elestetedi.

Janat Áskerbekqyzynyn:

Qosobanyng týbinde... kýn batqan shaq,

Zulay úshty súr jebe zúlmatty ansap.

Tu syrtyna, bozdaq-ay, búrylmadyn

Ókinbes te ek, songhy sóz tyndap qalsaq

Kýrsiniske qúlaq sap kil búrynghy,

Tarqatady túnjyrap týn búrymdy.

Tyndar jan joq, ainalghan alty qazdyn

Moyyna orayyn múnly ýnimdi

nemese:

Qaraman itti qan qylar

Qarlygha qyzdyng kegin ber.

Qobylandyny esten tandyrar

Qas asyldyghyn kórinder. (Ay-tamghy. 187-bet)

–   degen jyr joldarynda epostyq jyrlargha tәn oy oralymdary zamanauy ýlgide ózimizge qayta oralyp, bizdi týp-bastau tamyrymyzgha shaqyryp túrghanday.

XV-XVIII ghasyrlardaghy jyraular poeziyasy men auyz әdebiyetimizding jauharlary «Qyz Jibek», «Qobylandy batyr» jarlarynan habarsyz bolsanyz jogharyda biz keltirgen Janat Áskerbekqyzy ólenderining terenine boylap, úshyghana jete almaysyz. Eng qyzyghy, aqyn óz oqyrmandaryna auyz әdebiyeti ýlgilerindegi jyrlardyng mazmúnyn týsindirip, jyrda aitylar oidyng terenine boylaudy maqsat etpegen. Aqyn jyr mazmúnynda aitylar oqighanyng kishkene ghana bóligin oiyna arqau ete otyryp, óz sezimin tәpsirleydi.

Ólendi oqyp otyrghan oqushy aqyn sezimine terendey boylap, jadynda úmyt bola bastaghan jyr jauharlary arqyly  týp-bastau tamyryna qayta oralyp, dir etken jýrek dýrsili arqyly sanang men últtyq jadyng dýr etip qayta silkingendey bolady. Óitkeni, Janattyng «Tastaghy tanba», «Baba júrtyna oralu», «Iollogh-teginning amanaty», «Búrynghy әuen», «Tynyshtyq tolghauy», «Bilge Qaghannyng Kýltegindi joqtauy», «Kýltegin jyry» ólenderi erte týrkilik «Orhon-Eniysey» jazbalary negizinde jazylghan tolghaulary bolsa, «Qosobanyng týbinde», «Qaraman itti qan qylsam», «Taraz. Sýmbile aiy. Aysha-Biybi mazary» , «Ua,kerdeng búlt, kerdeng búlt», « Qazqanatyndaghy ghúmyr. Qorqyt», «Qahan» sekildi ólenderindegi elesti oy – sanamyzgha sinip, halqymyzben birge jasap kele jatqan auyz әdebiyeti núsqalary men jyraular poeziyasynyng ózgeriske úshyrap, janghyrghan týri. Janghyryq bop, ózimizdi qayta tapqan dәl osy әdeby janalyqqa oqushy qauym tosyrqay qaraghan joq. Kerisinshe, «ólgeni tirilip, óshkeni janghanday» kýy keshirgen búl janalyq әdebiyetimizge ýlken ruhany silkinis alyp keldi. Anyghyna kelgende, búl ruhany silkinis – qazaq poeziya әlemining posmodernistik aghymynyng mazaykalyq stiylindegi aqyn Janat Áskerbekqyzynyng ózindik janalyghy bolatyn.

Biz Janat Áskerbekqyzynyng ghylymy enbekterin emes,  poeziyalyq tuyndylarynyng birer ereksheligin ghana sóz ettik. Jalqy jazylghan bir maqala kóleminde Janat syndy asa talantty da daryndy aqynnyng ólenderi men ghylymy enbekterining san týrli ereksheligine týgel toqtalyp ótu mýmkin emes. Tayau bolashaqta Janat shygharmashylyghyn jan-jaqty taldaghan ghylymy zertteulerding jazylyp, jariyagha shygharyna kýmәn joq. Sonday ghylymy zertteulerding bir parasy jaryq kórip te jatyr. Óte quanyshtymyz!

Bәz bir zertteushiler Janat shygharmashylyghyn «Tylsym syrgha toly әlem» dep baghalapty. Kelispeske negiz joq. Shygharmashylyq iyesi aqyn әri ejelgi adamdardyng jaratylys turaly dini  hәm dýniyetanymdyq kózqarasyn aighaqtaytyn auyz әdebiyeti ghylymynyng bir salasy – mifologiya ghylymyn zertteytin mifolog-ghalym bolsa, onyng shygharmashylyghy tylsym syrgha toly bolmaghanda netushi edi?

Aqyndyq әri mifologiya ghylymy... Búl úghymdar – aqyn Janat Áskerbekqyzy shygharmashylyghynyng altyn arqauy.

Mifologiyalyq anyzdar – adamzattyng damu kezenining qorshaghan orta men әlem jaratylysy turaly diny týsinigining balan, sәby shaghynda payda boldy.

Sol sәby týsiniktegi mifologiyalyq anyzdardy ghalamgha sәbiydey pәk, kirshiksiz taza kózben qaraytyn aqynnyng zertteui – zandylyq. Eger, aqyn Janat Áskerbekqyzy әdebiyetting mifologiyadan ózge basqa bir salasyn zerttep, ghylym doktory bolypty dese, Janatty jaqsy biletinder tanghalghan bolar edi. Sebebi, aqyndar tylsym dýniyeni osy әlemmen baylanystyrushy – altyn kópir.

Árbir aqyn – ghalym, – dep tәpsirlepti orys әdebiyetining bilgiri Jukovskiy. Sózining jany bar. Medisina ghylymynyng negizin salghan ghalym Ibn-Sina (Aviysenna) aqyn al, «Odisseya» , «Illiada» dastandarynyng avtory kóne grekting úly aqyny Gomer de, «Shahnamanyn» avtory Firdousy de, shyghystyng úly shayyrlary Novoi, Qoja-Hafiyz, Saghdilar óz zamanynyng belgili oishyl-ghalymdary bolypty. Úzaqqa barmay-aq, «Ómirding mәni nede?» degen ómirlik filosofiyalyq súraqqa jauap beru ýshin «Fausty» jazghan nemisting Getesin nemese qústar turaly tamasha ghylymy negizdegi zertteu jazghan qazaqtyng Esenghaly Raushanyn, bolmasa, kókten týsken qasiyetti tórt kitaptyng biri «Qúran-Kәrimdegi» islamdyq oilardy qazaqy týsinikte layyqtap týsindiru ýshin, biz qazir 38-qarasóz dep atap jýrgen «Ghaqliya-Tasdiqat» atty ghylymy traktat jazghan Abaydy qalaysha ghalym demeymiz? Abaydyng kýlli ghylymi-aghartushylyq  hәm teologiyalyq-diny negizdegi filosofiyalyq oilary – Abay shygharmashylyghynyng altyn ózegi. Abaydyng aqyndyghy kýshti me, joq әlde ghalymdyghy kýshti me, degen súraqqa qazaq әdebiyeti ghylymy әli jauap bergen joq. Búl súraqqa jauap izdeuding de qajeti joq. Sebebi, Abaydyng aqyndyghy men ghalymdyghy  – tútasyp jatqan bir ghana dýniye.

Tura sol sekildi, Janattyng ghalymdyghy men aqyndyghyn bir-birinen bóle qarap jeke qarastyrudyng jóni joq. Tyrnaq etten ajyramaydy. Janat Áskerbekqyzynyng aqyndyghy men ghalymdyghy – ajyratyp bóluge kelmeytin bir ghana әlem. Janat ýshin aqyndyq – baghzy men býgingining jalghastyghyn jer basyp jýrgenderge jetkizu qúraly ghana. Bar bolghany sol! Sondyqtan, Janattyng aqyndyghy men ghalymdyghyn bir-birinen bóle qarap, jeke qarastyru – bilmestik.

Tua bitken aqyndyq qasiyetti ýzdiksiz enbek, izdenu arqyly keletin bilimmen úshtastyra bilsen, ghalamnyng tylsym syrlaryn ózgeshe týisikpen sezinetin ghalym bolaryng haq. Bir sózben aitqanda, shygharmashylyq adamgha keregi – talant hәm enbek. Búl atalghan eki qasiyet te býgingi tanda alpysqa kelip jatqan aqyn әri ghalym Janat Áskerbekqyzynyng boyynda bar qasiyetter.  Sondyqtan da, Janattyng halqyna bereri de, halqynyng aqyn qyzynan kýteri de mol.

Alpys – tal týs, – deydi dana halqymyz. Tal týsine endi ghana ilikken aqyn, ghalym hәm ústaz Janat Áskerbekqyzyna tilerimiz otbasynyng amandyghy, densaulyq jәne shygharmashylyq tabys!

Núrghaly Mahan

Abai.kz