اقىن جانات اسكەربەكقىزى الپىستا!

اڭگىمەنىڭ القيساسى بىلاي...

تۇنەۋ كۇنى كۋرستاستارىمىزدىڭ ورتاق شاتىندا: «كۋرستاعى ەڭ جاس كىشكەنتايىمىز جاناتتىڭ ءوزى الپىسقا كەلىپتى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا، سوڭى شىعارماشىلىق كەشكە ۇلاساتىن ۇلكەن توي بولاتىن سىڭايلى. كۋرسىمىزدان شىققان ۇلكەن اقىن، بەلگىلى عالىم. جاناتتىڭ مەرەيتوي-كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ، ەستەلىك جازىپ قولداۋ كورسەتەيىك. ادام كۇندە الپىسقا كەلە بەرمەيدى عوي»، – دەپ ءبىراز «شۋلاعانبىز». اڭگىمە بەلگىلى اقىن ءارى عالىم جانات اسكەربەكقىزى حاقىندا ەدى.

ءبىز 1982 جىلدىڭ كۇزىندە، كازگۋ-دىڭ فيلفاگىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا جاناتپەن ءبارىمىز بىرگە قابىلداندىق. ول قازاق بولىمىنە، مەن قازىر «شىعىستانۋ» فاكۋلتەتى دەپ اتالىپ جۇرگەن سول تۇستاعى «اراب بولىمىنە» ءتۇستىم. وقۋ جىلى ەندى باستالىپ جاتقان كەزدە، سول كەزدەگى فاكۋلتەت دەكانىنىڭ ورىنباسارى، بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىساليەۆ وقۋعا جاڭا تۇسكەن كۇللى ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ جالپى جينالىسىنداعى العاشقى قۇتتىقتاۋ سوزىنەن كەيىن: «ءبىز ارينە، سەندەردىڭ ۇلكەن قيىنشىلىقپەن ستۋدەنت اتالىپ وتىرعاندارىڭدى بىلەمىز. امان-ەسەن كازگۋ-دى ءبىتىرىپ شىعۋلارىڭا تىلەكتەسپىز»، – دەي كەلىپ: «الدا كەلە جاتقان قىسقى سەسسيادا پروفەسسور ابدۋلپاتتاەۆتىڭ «يستوريا كپسس»-ءى مەن  كاۆالەرچيكتىڭ «اعىلشىن تىلىنەن وتە الماي قالعاندارىڭ ۋنيۆەرسيتەتپەن قوشتاسا بەرىڭدەر. سەبەبى، بۇل مۇعالىمدەر وتە قاتال ءارى ەشكىمنىڭ ايتقانىنا كونبەيدى»، – دەدى. اعىلشىن ءتىلى اراب بولىمىنە جۇرمەيدى ەكەن. وعان شۇكىرشىلىكپەن «ۋف» دەدىك. ال، پروفەسسور ابدۋلپاتتاەۆ جۇرگىزەتىن «يستوريا كپسس» ءبىرىنشى كۋرستىڭ ەڭ نەگىزگى پاندەرىنىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى. نەگە ەكەنىن قايدام، قازاق تىلىندە جۇرەتىن «سوۆەت وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ  تاريحى» ءپانىن جۇرتتىڭ ءبارى، تىپتەن فاكۋلتەت دەكانىنىڭ ورىنباسارى دەربىساليەۆتىڭ ءوزى دە ورىسشا اتاۋىمەن «يستوريا كپسس» دەپ ايتاتىن.

وسى «يستوريا كپسس»-ءتى جۇرگىزەتىن پروفەسسور ابدۋلپاتتاەۆ قاتال ءھام ءادىل بولۋىنىڭ ۇستىنە وتە ءبىلىمدى كىسى بولاتىن. لەنيننىڭ ەڭبەكتەرىن تۇپنۇسقادان تۇسىندىرەتىن پروفەسسوردىڭ ستۋدەنتتەرگە قويار تالابى تىم بيىك ەدى. ابدۋلپاتتاەۆ لەكتسياسىندا اۋديتوريادا شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەتىن. ەمتيحاندى ايتپاعاننىڭ وزىندە، سەمينار كەزىندەگى ابدۋلپاتتاەۆتىڭ «3» الۋ – جاقسى، «4» – ارمان، «5» – مۇمكىن ەمەس فانتاستيكالىق جاعداي.

سونىمەن، قورقا-قورقا قىسقى سەسسياعا دا جەتتىك. ءبارىمىزدىڭ ويىمىزدا ابدۋلپاتتاەۆ.  ەمتيحانىنا دا ءولىپ-ءتىرىلىپ دايىندالعان بولىپ جاتىرمىز. ءبىر كۇنى كەشكىسىن فيلفاگتىڭ        8-جاتاقحاناسىندا: «102 – قازاق گرۋپپاسىنداعى ايمۇحانبەتوۆا جانات دەگەن قىز ابدۋلپاتتاەۆتان «5» الىپتى دەگەن حابار گۋ ەتە ءتۇستى. (ول كەزدە جاناتتىڭ تەگى ايمۇحانبەتوۆا بولاتىن)  ول كەزدە بۇل بۇگىنگى الەمدىك رەكورد سەكىلدى مۇمكىن ەمەس، فانتاستيكالىق جاعداي...

ءبارىمىز ايمۇحانبەتوۆا جانات ەسەمدى قىزدى كورۋگە اسىقپىز. كوردىك.  جاتاقحانانىڭ ەكىنشى قاباتىنىڭ فوەسىندە. مەكتەپ وقۋشىسى سەكىلدى، كىپ-كىشكەنتاي قارا قىز ەكەن. قاسىمدا وتىرعان ءبىر توپتا بىرگە وقيتىن ەرساعىن دوسىم:

– ءما-ءا-ءاا-ءا، قاسس-س-سقا، قۇيتاقانداي قىز ەكەن عوي، – دەدى، باتىستىڭ گوۆورىمەن جىلدامداتا سويلەپ.

مەن دە قارادىم. ابدۋلپاتتاەۆتان «5» العان قىز جاعاسى جايلاۋ، باقىتتى كۇيدە بولار دەپ ويلاعام. قاتەلەسىپپىن. ونىڭ ءبىرى دە جوق. تۇك بولماعانداي بەيقام، سابىرلى قالپىندا قاسىمىزدان ءوتىپ كەتتى. سول كەزدەگى جاناتتىڭ كوزى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. كوكتەمدە كولشىك بوپ جايىلىپ، قوڭىر كۇزگە دەيىن جاتاتىن سارىارقانىڭ قارا سۋلارى سەكىلدى كوزى تۇنجىر، تۇڭعيىق ەكەن. قانشا قاراساڭ دا سىر ۇقتىرماستاي تەرەڭ. نە ويلاپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن. ءبىز ول كەزدە كەيبىرىمىز اسكەرگە بارىپ، كوبىمىز جۇمىس وتىلىمەن وقۋعا تۇسكەن ەستيار جىگىتتەرمىز. بالكىم، جاسىنىڭ بىزدەن كوپ كىشىگىلى، مۇمكىن كۋرسىمىز ءبىر بولسا دا وقيتىن توبىمىز بولەك بولىپ، جاقىن ارالاسپاعاندىقتان دا بولار، جاناتتىڭ ستۋدەنت شاعىن جاقسى بىلەمىن دەپ ايتا المايمىن. ءبىر بىلەرىم: ستۋدەنت كۇننىڭ وزىندە-اق عىلىمعا بەيىم زەرتتەۋشىلىك قابىلەتىمەن دە، اقىندىق تالانتىمەن دە جان-جاعىنا تەز تانىلعان جاناتتىڭ وزگەدەن ارتىلايىن، ەرەكشەلەنىپ كوزگە تۇسەيىن دەگەن نيەتىن بىردە-ءبىر رەت بايقاعان ەمەسپىن.

سىرت كوزگە كىسىكيىكتەۋ بولىپ كورىنەتىن جانات، سىر الدىرماستاي ءبىر قالپىنان اينىعان ەمەس. ۇنەمى ويلى، بىراق، كىسىگە سىناي قارايتىن كوزقاراسىنداعى  وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك – تىكە كەلگەن كىسىنىڭ مىسىن باساتىن.

ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىندا ءسوز جاتپايدى. مەكتەپتى 16 جاسىندا التىن مەدالمەن ءبىتىرىپتى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق ولەڭ جازعان. تىپتەن اكادەميك زەينوللا قابدوللوۆتىڭ ءوزى جانات بولاشاقتىڭ فاريزاسى دەپ، لەكتسياسىندا ولەڭ وقىتادى ەكەن، – دەگەن سەكىلدى ۇزىن قۇلاقتان جانات حاقىندا اۋىزەكى اڭگىمەلەر ەستيتىنبىز.

مەنىڭشە، ستۋدەنتتەر اراسىندا عانا ەمەس، سول تۇستاعى قازاق پوەزياسى الەمىنە دە جاناتتىڭ اتىن ايگىلەپ، اقىندىق تالانتىن قاپىسىز مويىنداتقان 1983 جىلى جازىلعان:

اق گۇلدى تەردىم

قىزىل گۇل كوردىم. ال، مۇنى

كورگەنىم وسى، قوزعالىپ كەتتى جان مۇڭى.

قارا گۇل تۇردى قاۋىزى تۇنىپ تامشىعا

گۇلدىڭ دە ءسىرا، بولادى ەكەن-اۋ تاعدىرى، – دەپ باستالاتىن «قارا گۇل» ولەڭى. سول كەزدەگى مەن: «اقىندىعىن مويىندادىم، سەزىمدى سەلت ەتكىزەتىن تاماشا ولەڭ. بىراق، قۇلاپ تۇسەتىندەي ولەڭ ەمەس دەپ ويلاعام. قازىر وسى ويىما ءوزىم ۇيالام. ول كەز جاستىقتىڭ بۋىمەن «تولماعان تولستوي، شالا شەكسپير» (م.اۋەزوۆ) بولىپ، «اسپانداعىنى المايمىن، جەردەگىنى جالمايمىن» دەپ، كوكىرەككە نان ءپىسىپ جۇرگەن شالا ساۋاتتى كەزىمىز.

بولماسا، ولەڭدەگى اقىن تۇيسىگى، سەزىم مەن ىرعاق ورالىمدارى قانداي! اۆتور ولەڭنىڭ ءبىر جولىنا ەكى وي سىيعىزا بىلگەن. ولەڭنىڭ ەكىنشى جولىنداعى «قىزىل گۇل كوردىم» ءبىرىنشى وي بولسا، «ال، مۇنى» دەگەن كەلەسى تىركەس ەكىنشى ويعا جەتەلەپ تۇر. تارماقتىڭ ءۇشىنشى، ءتورتىنشى، بەسىنشى جولدارى 12-13 بۋىننان قۇرالىپ، ولەڭ جولدارى ا-ا-ب-ۆ-ب بولىپ ارالاسا ۇيقاسقان.

كوز الدىڭدا كوز ەمەس كەيدە قاراساڭ،

قارا گۇل تۇرار قاۋىزى تولىپ تامشىعا

ولەڭنىڭ سوڭعى ەكى جولى، بۇل – اقىننىڭ ايتپاق بولعان نەگىزگى ويىنىڭ پوەتيكالىق كورىنىسى. ولەڭنىڭ ءبىر جولىنا ەكى وي سىيعىزىپ، ءبىر تارماقتاعى ولەڭ جولدارىنىڭ بۋىن سانىن قۇبىلتا وزگەرتىپ، سول ارقىلى بىرنەشە ويعا جەتەيلەي كەلە، ولەڭنىن ءبىر تارماعىنىڭ وزىنە ءتۇرلى وي ورنەگىن ەنگىزۋ  – سول تۇستاعى قازاق پوەەزياسىنىڭ ۇلكەن جاڭالىعى ەدى. ال، بۇل جاڭالىقتى قازاق پوەزيا الەمىنە الىپ كەلگەن، ول كەزدە 17 جاسقا ەندى عانا تولعان ءبۇلدىرشىن قىز، بۇگىنگى اقىن – جانات اسكەربەكقىزى بولاتىن. قازىر ويلاپ قاراسام اقىن جانات اسكەربەكقىزى قازاق پوەزيا الەمىنە تەك وزىنە عانا ءتان، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن قۇبىلىس بولىپ ەنىپتى.

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاناتتىڭ وسى «قارا گۇل» ولەڭىنە سول تۇستاعى كازگۋ-دىڭ جۋرفاگىنىڭ ستۋدەنتى، كەيىننەن قازاقتىڭ ايگىلى بارد-اقىنىنا اينالعان تابىلدى دوسىموۆ ءان شىعاردى. ستۋدەنتتەردىڭ كازگۋ قالاشىعىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل ءان – از عانا ۋاقىت ىشىندە بۇكىل الماتى جاستارىنىڭ بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا «حيت» انىنە اينالىپ جۇرە بەردى. ءاننىڭ شىققانىنا بۇگىنگى تاڭدا قىرىق جىلدان استى. ءسوزى مەن ءانى ادەمى جۇپتاسقان بۇل تۋىندى – كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ اسەم سازىمەن ونەر سۇيەر قاۋىمدى سۋسىنداتىپ، ءنار بەرىپ كەلەدى.

قاتار وقىعاندىعىمىزدان بولار، بالكىم، جاستىق داۋرەنىمىزدەگى زامانداستىعىمىز سەبەپ: جاناتتىڭ ستۋدەنت شاقتاعى ولەڭدەرى مەنىڭ جانىما جاقىن ءارى اسا قىمبات. ول كەزدە قازىرگىدەي يۋتۋب، ينستاگرام، تيكتوك سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەر بولماسا دا، ستۋدەنت كەزىمىزدە جانات جازعان كەز-كەلگەن ولەڭ كازگۋ قالاشىعىنا جىلدام تارايتىن.

جالپى، مەن ءوزىم ولەڭ جازاتىنداردى اقىن جانە اقىن ەمەس دەپ ەكىگە بولەم. ەگەر جازىلعان ولەڭ ىشىندەگى ءبىر جول ماعان وي سالار بولسا، مەن ونى اقىن دەپ مويىندايمىن.

ماعان جاناتتى اقىن رەتىندە تۇبەگەيلى مويىنداتىپ، مەنى جانات اسكەربەكقىزى پوەزياسىن ءسۇيىپ وقيتىن وقىرماندار قاتارىنا قوسقان:

جولىڭدى مەن دە بۇرىپ كەسە الامىن

كەلمەيدى ارامدىقتى تاسالاعىم.

اتامنىڭ قۇنى بولسا كەشەر ەدىم

ارىمنىڭ قۇنىن قالاي كەشە الامىن، – دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭى. جاناتتىڭ ستۋدەنت شاعىندا جازىلعان بۇل ولەڭىنىڭ اتاۋى دا، تولىق نۇسقاسى دا ەسىمدە جوق. ولەڭدى قولىمدا تۇرعان جاناتتىڭ جىر جيناقتارى ىشىنەن دە تاپپاي وتىرمىن.

جاناتتىڭ وسى ءبىر شۋماق ولەڭى ماعان تەرەڭ اسەر ەتكەنى سونشالىق، مەن ادام جاناتتى دا، اقىن جاناتتى دا باسقا قىرىنان تانىعانداي بولدىم. قارا ولەڭ فورماسىندا جازىلعان ءبىر عانا شۋماق. ال، پوەتيكاسى مەن وقۋشىعا  بەرەر وي-سالماعى اسا بيىك دارەجەدە! ولەڭنىڭ ىشكى قۋات كۇشى مەن وقىرمانعا ەتەر اسەرى قانداي؟ ولەڭدى وقىعاندا قاتتى تاڭعالدىم. كوز الدىما بار جايدان ار-نامىسىن بيىك قويعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق قىزدارى تۇمار (توميريس) پاتشايىم، دومالاق انا، ەسەتقىزى بوتاگوز باتىر مەن كەشەگى ۇلپانداردىڭ سارقىتى حيۋاز، ءاليا، مانشۇكتەر ەلەستەدى.

قولىمنان كەلسە دە ارامدىقتى تاسالاپ، جول توسار قاراقشىڭ مەن ەمەس، – دەپ شىرقىراعان اقىن جانى:

اتامنىڭ قۇنى بولسا كەشەر ەدىم،

ارىمنىڭ قۇنىن قالا كەشە الامىن، – دەيدى.

قازاقي تۇسىنىكتە «اتا قۇنى» وتە اۋىر ماسەلە. ال، قىز بالانىڭ «ار قۇنىن» سۇراۋى – قازاق پوەزيا الەمىندە بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان، ۇلتتىق ەتيكا تۇرعىسىنان كەلگەندە ايتىلۋعا ءتيىس تە ەمەس سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن مۇلدەم جابىق تاقىرىپ بولاتىن.  ۇلتتىق ەتيكاداعى ءدال وسى «جابىق تاقىرىپ» شەكاراسىن اقىن جانات ءبىر عانا شۋماق ولەڭىمەن تاس-تالقانىن شىعارىپ، وقىرمان ساناسىن مۇلدەم باسقا دەڭگەيگە كوتەرىپ جىبەردى. بۇل – ۇلتتىق سانامىزدىڭ دامۋ زاڭدىلىعىنىڭ تابيعي نەگىزدەگى جاڭا كورىنىسى بولاتىن. سەبەبى، ۇرپاق اۋىسادى. ال، ءار ۇرپاق ءوز ءسوزىن ايتا كەلۋى – تابيعي ءۇردىس.

وتكەنگە دەگەن ىزالى نالاسىن جايىپ سالعان اقىن، كەك  قۋالاپ: «الدىما كەل، قۇن تولە» دەمەيدى. ول تەك ارامدىقتى تاسالاعىسى كەلمەيتىن ءوز قاعيداسىن عانا پاش ەتىپ تۇر. ولەڭدە تارازىنىڭ ءبىر باسىندا «اتا قۇنى» تۇرسا، ەكىنشى باسىندا «ار قۇنى».  قايسىسىن تاڭداماق كەرەك؟ «جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتىن كوشپەندىلەر ءۇشىن «ار قۇنى» بارىنەن دە بيىك. اقىن ءۇشىن دە قىمباتتىسى – «ار قۇنى»! «اتا قۇنى» مەن «ار قۇنىن» سالىستىرا تەڭەگەن اقىننىڭ ەپيتەتتىك تەڭەۋى توسىن جاڭالىق ءھام كەشەگى كوشپەندىلەر ۇرپاعى، بۇگىنگى وقىرمان جانىنا سونشالىق جاقىن ءارى تۇسىنىكتى.

جاناتتىڭ ءدال وسى ءبىر شۋماق ولەڭىندە جاسىرىن تۇرعان ءبىر بەينە بار. ول – جول توسىپ، تاسادان وق اتقىش – بەكەجان تەكستەس بەينە. بەكەجانداردىڭ اتىن تىكە اتاماعان اقىن «جولىڭدى مەن دە بۇرىپ كەسە الامىن»  دەپ، «بەكەجاندارعا» جيرەنىشپەن قاراپ، ولاردان ءوز جولىنىڭ بولەك ەكەنىن ايتادى.

ولەڭدەگى جاسىرىن تۇرعان بەكەجان بەينەسى مەن «ار قۇنى»، «اتا قۇنى» ۇعىمدارى ءبىزدى سوناۋ الىستا قالعان شەجىرەلى ولكە – عىلىم تىلىندە «فولكلور» دەپ اتالاتىن اۋىز ادەبيەتىنە جول سىلتەپ تۇر. ۇلتتىق جادىمىزدى جاڭعىرتىپ، ءبىزدى الىس جاعالاۋ – ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينار كوزى اۋىز ادەبيەتىمەن بايلانىستىرۋشى دا، «بابالار سوقپاعىنا» جول نۇسقاۋشى دا – اقىن جانات اسكەربەكقىزى.

«اتا قۇنى» ۇعىمى ارقىلى «ار قۇنىنىڭ» باعاسىن شىعارعان اقىن جانىنىڭ شىڭعىرعان شىندىعى – دالا فيلوسوفياسىمەن سۋسىنداپ وسكەن كوشپەندى قازاقتىڭ ارقايسىسىنىڭ جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن العان تانىس ۇعىم، تۇسىنىكتى جاعداي. سانامىزعا ءسىڭىپ، جانىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان «اتا قۇنى» ۇعىمىن «ار قۇنىمەن» سالىستىرىپ، ار-نامىسىن اتاسىنىڭ قۇنىنان دا بيىك قويعان اقىننىڭ وتتى نالاسى مەن ينتەلەكتۋالدى مۇمكىنشىلىگىنە تاڭقالاسىڭ! ءبىر شۋماق ولەڭ ارقىلى عانا ۇمىتىلا باستاعان ۇلتتىق ناقىشتاعى تۇسىنىكتى زاماناۋي پىشىمدە جاڭاشا جاڭعىرتقان جانات اسكەربەكقىزىنىڭ اقىندىعىن باسقا قىرىنان تانىعانداي بولدىق.

مەنىڭشە، ءدال وسى ولەڭ – ارامدىقتى تاسالاعىسى كەلمەي، بارلىق ءجايدان ادامگەرشىلىك پەن ادالدىقتى جوعارى قويىپ، ار تۋىن جوعارى ۇستاعان جانات اسكەربەكقىزىنىڭ ادامدىق ءھام اقىندىق ۇستانىمى سەكىلدى. بۇلاي ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى: بيىك رۋحتى ادامگەرشىلىك جوق جەردە عالىم بولۋ قيىن ال، اقىن بولۋ تىپتەن دە مۇمكىن ەمەس.

ءبىز وسىدان قىرىق نەشە جىل بۇرىن جازىلعان جانات ولەڭدەرىن ءسوز ەتتىك. ەڭ قىزىعى وسىدان جارتى عاسىرداي بۇرىن جازىلعان بۇل ولەڭدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن وقىرمان ەسىندە. ۇمىتىلعان جوق. اقىن ءۇشىن بۇدان وتكەن قانداي باقىت بولۋى مۇمكىن؟! وسىدان قىرىق جىل بۇرىن «مەنەن اسقان اقىن جوق» دەگەندەردىڭ تالايىن كورگەنبىز. قازىرگى وقىرمان ولاردىڭ ءسوزى تۇگىلى ءوزىن دە ۇمىتىپ قالدى. وسى ورايدا اقىن قاسىمنىڭ:

كۇنىنە ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانام

وزىممەن بىرگە ولمەسىن ولەڭىم دەپ، – دەگەن جىر جولدارى ەسكە تۇسەدى.

ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، پوەزيا الەمىنىڭ ەسىگىن وزىنە عانا ءتان، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن اشقاندا، جانات نەبارى 17-گە ەندى عانا تولعان ءبۇلدىرشىن قىز بولاتىن. جانات اسكەربەكقىزىنىڭ اقىندىق تالانتىن ەرتە تانىعان ۇستازىمىز اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ونى «بولاشاقتىڭ فاريزاسى» دەپتى . ول كەزدە كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەر اقىن قىزداردى فاريزاعا تەڭەۋ – قالىپتى ءۇردىس بولاتىن.

جىلت ەتكەن تالانتى بار جاستان جىلى ءسوزىن ايامايتىن اكادەميك ۇستازىمىزدىڭ كوڭىلى ءتۇسىپ تۇرعاندا ايتا سالعان كەزەكتى ماداقتاۋ ءسوزى بولسا كەرەك. بولماسا، فاريزا اقىن ءبىر باسقا، ال، جانات مۇلدەم باسقا اقىن. دالانى اسقاقتاتۋ ءۇشىن تاۋلاردى الاسارتۋدان اۋلاقپىز. ناعىز اقىن – وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن عانا دارالاناتىن وزگەشە قۇبىلىس. سوندىقتان دا، فاريزا اقىن ءبىر باسقا، جانات باسقا...

جانات اسكەربەكقىزى – باتىل وي مەن سەزىمنىڭ عانا ەمەس، تەرەڭ ءبىلىم مەن ينتەللەكتتىڭ اقىنى.

«ورحون-ەنيسەي»  جازبالارى دەپ اتالاتىن كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ەرتە ءداۋىر ادەبيەتى، حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارى مەن بەر جاقتاعى جىراۋلار پوەزياسى ءھام ۇلتىمىزدىڭ جالپى تاريحىنان حابارسىز بولساڭىز، وندا ءسىز جانات اسكەربەكقىزىنىڭ پوەزياسىنا تەرەڭدەي الماي، بەتىنەن عانا قالقىپ الىپ، اقىن ولەڭدەرىندەگى ادامي سەزىم سىرلارىنا عانا كۋا بولۋدان ارىعا بارا الماسىڭىز حاق. اسكەربەكقىزىنىڭ پوەزياسىن ۇعىپ، ءتۇسىنۋ ءۇشىن، دەڭگەي كەرەك. سوندىقتان دا، ءبىز اقىن جانات اسكەربەكقىزىن قازاق ينتەللەكتۋالدى پوەزياسىنىڭ وكىلى دەيمىز. اقىن ءوزىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كورسەتىپ ايگىلەۋ ءۇشىن عانا وتكەن ءتۇپ تامىرىنا ورالىپ، جورتا كۇرسىنىپ، مۇڭعا بەرىلەتىن سىڭايلى دەپ ويلاۋ – بىلمەستىك ءھام جانات پوەزياسىن تىم ارزانعا باعالاۋ. سەزىم سىرلارىن ايعاقتايتىن ليريكالىق ولەڭدەرىندە عانا بولماسا، ول مۇڭعا  كوپ بەرىلىپ كۇرسىنبەيدى.

جانات ءوز ولەڭدەرىندە كەزىندە اۋىزشا ايتىلىپ، كەيىننەن بارىپ قاعاز بەتىنە تۇسكەن ۇلت جادىنداعى وتكەنىمىزبەن سىرلاسىپ وتىرعان سەكىلدى. ول وتكەنىمىزدەن مۇلدەم باسقاشا، وزگەشە پىشىمدە سىرلاسادى.

كوزىمنەن جوسىعان جاس

كورىمە تامار.

كور تۇبىندە كوزگە اينالىپ،

قاراشىعىن قايتادان كوگىنە قادار

...ەي جۇرگىنشى، نازارىڭدى اۋدار

ءنار سۇراپ مىناۋ نالىعان گۇلگە.

ءتۇپ-تامىرىنىڭ ازابىن اڭعار –

ورەڭ جەتپەسە ماڭىنا جۇرمە... (اي-تامعى. 180-بەت)

– دەيتىن جىر جولدارى بىلاي قاراساڭ ارماندى-جاستىڭ نالاعا تولى كوڭىل-كۇي ليريكاسى سەكىلدى. بىراق، اقىننىڭ «ءتۇپ-تامىرىنىڭ» ازابىنداعى وي ۇشقىندارى مەن ءسوز ەكپىنى «بۇدىن جۇرتىم ءۇشىن كۇندىز وتىرمادىم، تۇندە ۇيىقتامادىم»، – دەيتىن «ورحون-ەنيسەي» جازبالارىنداعى تونىكوك، كۇلتەگىندەردىڭ ازاپقا تولى ارمانىن  ەسكە تۇسىرەدى. «بۇلت بولىپ كوشەدى ولەڭ» جيناعىنداعى:

ۋا، كەردەڭ بۇلت، كەردەڭ بۇلت

تەرىستىكتەن كەلگەن بۇلت!

كوكتىم – ايماق اتاسى

قوبىلاندىعا ەنشىگە اتاپ بەرگەن بۇلت!

– دەگەن جىر جولدارى XV عاسىرداعى قىزتۋعان جىراۋدىڭ:

الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت

اعالا وردام قونعان جۇرت.

اتامىز ءبىزدىڭ بۇ ءسۇيىنىش

كۇيەۋ بولىپ بارعان جۇرت

– دەپ باستالاتىن  «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت» تولعاۋىن جادىمىزدان وياتسا،

سۇلباڭدى كوردىم –

تۇلعاڭ جوق،

كولدەنەڭدەدىڭ كوك اتتىم (اي-تامعى. 230-بەت)

–  دەپ باستالاتىن جىرى:

اتادان تۋدىم جالقى بوپ،

جاقىننان كوردىم، تالقى كوپ

–  دەيتىن XVII-XVIII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن اقتامبەردى جىراۋ جىرلارىن ەلەستەتەدى.

جانات اسكەربەكقىزىنىڭ:

قوسوبانىڭ تۇبىندە... كۇن باتقان شاق،

زۋلاي ۇشتى سۇر جەبە زۇلماتتى اڭساپ.

تۋ سىرتىڭا، بوزداق-اي، بۇرىلمادىڭ

وكىنبەس تە ەك، سوڭعى ءسوز تىڭداپ قالساق

كۇرسىنىسكە قۇلاق ساپ كىل بۇرىنعى،

تارقاتادى تۇنجىراپ ءتۇن بۇرىمدى.

تىڭدار جان جوق، اينالعان التى قازدىڭ

مويىنا ورايىن مۇڭلى ءۇنىمدى

نەمەسە:

قارامان ءيتتى قان قىلار

قارلىعا قىزدىڭ كەگىن بەر.

قوبىلاندىنى ەستەن تاندىرار

قاس اسىلدىعىن كورىڭدەر. (اي-تامعى. 187-بەت)

–   دەگەن جىر جولدارىندا ەپوستىق جىرلارعا ءتان وي ورالىمدارى زاماناۋي ۇلگىدە وزىمىزگە قايتا ورالىپ، ءبىزدى ءتۇپ-باستاۋ تامىرىمىزعا شاقىرىپ تۇرعانداي.

XV-XVIII عاسىرلارداعى جىراۋلار پوەزياسى مەن اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھارلارى «قىز جىبەك»، «قوبىلاندى باتىر» جارلارىنان حابارسىز بولساڭىز جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن جانات اسكەربەكقىزى ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ، ۇشىعانا جەتە المايسىز. ەڭ قىزىعى، اقىن ءوز وقىرماندارىنا اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندەگى جىرلاردىڭ مازمۇنىن ءتۇسىندىرىپ، جىردا ايتىلار ويدىڭ تەرەڭىنە بويلاۋدى ماقسات ەتپەگەن. اقىن جىر مازمۇنىندا ايتىلار وقيعانىڭ كىشكەنە عانا بولىگىن ويىنا ارقاۋ ەتە وتىرىپ، ءوز سەزىمىن تاپسىرلەيدى.

ولەڭدى وقىپ وتىرعان وقۋشى اقىن سەزىمىنە تەرەڭدەي بويلاپ، جادىندا ۇمىت بولا باستاعان جىر جاۋھارلارى ارقىلى  تۇپ-باستاۋ تامىرىنا قايتا ورالىپ، ءدىر ەتكەن جۇرەك ءدۇرسىلى ارقىلى ساناڭ مەن ۇلتتىق جادىڭ ءدۇر ەتىپ قايتا سىلكىنگەندەي بولادى. ويتكەنى، جاناتتىڭ «تاستاعى تاڭبا»، «بابا جۇرتىنا ورالۋ»، «يوللوع-تەگىننىڭ اماناتى»، «بۇرىنعى اۋەن»، «تىنىشتىق تولعاۋى»، «بىلگە قاعاننىڭ كۇلتەگىندى جوقتاۋى»، «كۇلتەگىن جىرى» ولەڭدەرى ەرتە تۇركىلىك «ورحون-ەنيسەي» جازبالارى نەگىزىندە جازىلعان تولعاۋلارى بولسا، «قوسوبانىڭ تۇبىندە»، «قارامان ءيتتى قان قىلسام»، «تاراز. سۇمبىلە ايى. ايشا-ءبيبى مازارى» ، «ۋا،كەردەڭ بۇلت، كەردەڭ بۇلت»، « قازقاناتىنداعى عۇمىر. قورقىت»، «قاھان» سەكىلدى ولەڭدەرىندەگى ەلەستى وي – سانامىزعا ءسىڭىپ، حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارى مەن جىراۋلار پوەزياسىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ، جاڭعىرعان ءتۇرى. جاڭعىرىق بوپ، ءوزىمىزدى قايتا تاپقان ءدال وسى ادەبي جاڭالىققا وقۋشى قاۋىم توسىرقاي قاراعان جوق. كەرىسىنشە، «ولگەنى ءتىرىلىپ، وشكەنى جانعانداي» كۇي كەشىرگەن بۇل جاڭالىق ادەبيەتىمىزگە ۇلكەن رۋحاني سىلكىنىس الىپ كەلدى. انىعىنا كەلگەندە، بۇل رۋحاني سىلكىنىس – قازاق پوەزيا الەمىنىڭ پوسمودەرنيستىك اعىمىنىڭ مازايكالىق ستيلىندەگى اقىن جانات اسكەربەكقىزىنىڭ وزىندىك جاڭالىعى بولاتىن.

ءبىز جانات اسكەربەكقىزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن ەمەس،  پوەزيالىق تۋىندىلارىنىڭ بىرەر ەرەكشەلىگىن عانا ءسوز ەتتىك. جالقى جازىلعان ءبىر ماقالا كولەمىندە جانات سىندى اسا تالانتتى دا دارىندى اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ سان ءتۇرلى ەرەكشەلىگىنە تۇگەل توقتالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. تاياۋ بولاشاقتا جانات شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تالداعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ جازىلىپ، جارياعا شىعارىنا كۇمان جوق. سونداي عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىر پاراسى جارىق كورىپ تە جاتىر. وتە قۋانىشتىمىز!

ءباز ءبىر زەرتتەۋشىلەر جانات شىعارماشىلىعىن «تىلسىم سىرعا تولى الەم» دەپ باعالاپتى. كەلىسپەسكە نەگىز جوق. شىعارماشىلىق يەسى اقىن ءارى ەجەلگى ادامداردىڭ جاراتىلىس تۋرالى ءدىني  ءھام دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسىن ايعاقتايتىن اۋىز ادەبيەتى عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى – ميفولوگيا عىلىمىن زەرتتەيتىن ميفولوگ-عالىم بولسا، ونىڭ شىعارماشىلىعى تىلسىم سىرعا تولى بولماعاندا نەتۋشى ەدى؟

اقىندىق ءارى ميفولوگيا عىلىمى... بۇل ۇعىمدار – اقىن جانات اسكەربەكقىزى شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى.

ميفولوگيالىق اڭىزدار – ادامزاتتىڭ دامۋ كەزەڭىنىڭ قورشاعان ورتا مەن الەم جاراتىلىسى تۋرالى ءدىني تۇسىنىگىنىڭ بالاڭ، ءسابي شاعىندا پايدا بولدى.

سول ءسابي تۇسىنىكتەگى ميفولوگيالىق اڭىزداردى عالامعا سابيدەي پاك، كىرشىكسىز تازا كوزبەن قارايتىن اقىننىڭ زەرتتەۋى – زاڭدىلىق. ەگەر، اقىن جانات اسكەربەكقىزى ادەبيەتتىڭ ميفولوگيادان وزگە باسقا ءبىر سالاسىن زەرتتەپ، عىلىم دوكتورى بولىپتى دەسە، جاناتتى جاقسى بىلەتىندەر تاڭعالعان بولار ەدى. سەبەبى، اقىندار تىلسىم دۇنيەنى وسى الەممەن بايلانىستىرۋشى – التىن كوپىر.

ءاربىر اقىن – عالىم، – دەپ تاپسىرلەپتى ورىس ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى جۋكوۆسكي. ءسوزىنىڭ جانى بار. مەديتسينا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان عالىم يبن-سينا (اۆيتسەننا) اقىن ال، «وديسسەيا» ، «يلليادا» داستاندارىنىڭ اۆتورى كونە گرەكتىڭ ۇلى اقىنى گومەر دە، «شاحنامانىڭ» اۆتورى فيردوۋسي دە، شىعىستىڭ ۇلى شايىرلارى نوۆوي، قوجا-حافيز، ساعديلار ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى ويشىل-عالىمدارى بولىپتى. ۇزاققا بارماي-اق، «ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟» دەگەن ومىرلىك فيلوسوفيالىق سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن «فاۋستى» جازعان نەمىستىڭ گەتەسىن نەمەسە قۇستار تۋرالى تاماشا عىلىمي نەگىزدەگى زەرتتەۋ جازعان قازاقتىڭ ەسەنعالي راۋشانىن، بولماسا، كوكتەن تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ ءبىرى «قۇران-كارىمدەگى» يسلامدىق ويلاردى قازاقي تۇسىنىكتە لايىقتاپ ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن، ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن «عاقليا-تاسديقات» اتتى عىلىمي تراكتات جازعان ابايدى قالايشا عالىم دەمەيمىز؟ ابايدىڭ كۇللى عىلىمي-اعارتۋشىلىق  ءھام تەولوگيالىق-ءدىني نەگىزدەگى فيلوسوفيالىق ويلارى – اباي شىعارماشىلىعىنىڭ التىن وزەگى. ابايدىڭ اقىندىعى كۇشتى مە، جوق الدە عالىمدىعى كۇشتى مە، دەگەن سۇراققا قازاق ادەبيەتى عىلىمى ءالى جاۋاپ بەرگەن جوق. بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. سەبەبى، ابايدىڭ اقىندىعى مەن عالىمدىعى  – تۇتاسىپ جاتقان ءبىر عانا دۇنيە.

تۋرا سول سەكىلدى، جاناتتىڭ عالىمدىعى مەن اقىندىعىن ءبىر-بىرىنەن بولە قاراپ جەكە قاراستىرۋدىڭ ءجونى جوق. تىرناق ەتتەن اجىرامايدى. جانات اسكەربەكقىزىنىڭ اقىندىعى مەن عالىمدىعى – اجىراتىپ بولۋگە كەلمەيتىن ءبىر عانا الەم. جانات ءۇشىن اقىندىق – باعزى مەن بۇگىنگىنىڭ جالعاستىعىن جەر باسىپ جۇرگەندەرگە جەتكىزۋ قۇرالى عانا. بار بولعانى سول! سوندىقتان، جاناتتىڭ اقىندىعى مەن عالىمدىعىن ءبىر-بىرىنەن بولە قاراپ، جەكە قاراستىرۋ – بىلمەستىك.

تۋا بىتكەن اقىندىق قاسيەتتى ۇزدىكسىز ەڭبەك، ىزدەنۋ ارقىلى كەلەتىن بىلىممەن ۇشتاستىرا بىلسەڭ، عالامنىڭ تىلسىم سىرلارىن وزگەشە تۇيسىكپەن سەزىنەتىن عالىم بولارىڭ حاق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شىعارماشىلىق ادامعا كەرەگى – تالانت ءھام ەڭبەك. بۇل اتالعان ەكى قاسيەت تە بۇگىنگى تاڭدا الپىسقا كەلىپ جاتقان اقىن ءارى عالىم جانات اسكەربەكقىزىنىڭ بويىندا بار قاسيەتتەر.  سوندىقتان دا، جاناتتىڭ حالقىنا بەرەرى دە، حالقىنىڭ اقىن قىزىنان كۇتەرى دە مول.

الپىس – تال ءتۇس، – دەيدى دانا حالقىمىز. تال تۇسىنە ەندى عانا ىلىككەن اقىن، عالىم ءھام ۇستاز جانات اسكەربەكقىزىنا تىلەرىمىز وتباسىنىڭ اماندىعى، دەنساۋلىق جانە شىعارماشىلىق تابىس!

نۇرعالي ماحان

Abai.kz