ءبىرىنشى ءدارىس: ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى جانە ءال-فارابي ءىلىمى

فيلوسوفيالىق ساباقتار: ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى جانە كونە تۇركىلىك دۇنيەتانىم

الدىڭعى ساباعىمىزدا ءبىز ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنا جالپى سيپاتتاما بەرىپ، ول ونىڭ ەڭ سوڭعى وكىلى، گرەك فيلوسوفياسىن تۇيىندەگەن، ءبىزدىڭ دالامىزدان شىققان فيلوسوف – ءال‑فارابيدىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىنا قالاي، نە سەبەپتەن ىقپال ەتكەنىن بايانداعان ەدىك.

ارينە، ءال‑فارابي ادامزات تاريحىنداعى ۇلى تۇلعا. الايدا، ءال‑فارابيدى دۇنيەتانىمدىق دەڭگەيدە وزىنەن مىڭ جىلعا جۋىق ءومىر سۇرگەن الىپتار: اريستوتەلگە، پلاتونعا، سوكراتقا «الىپ كەلگەن» كونەتۇركىلىك دۇنيەتانىىم تۋرالى اڭگىمەنى كەلەسى كەزەككە قالدىرعان ەدىك... مىنە، بۇگىنگى ساباقتا وسى تاقىرىپتى كوتەرگەلى وتىرىمىز.

تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟ 

جالپى، فيلوسوفيانى و باستان دۇرىس مەڭگەرۋ ءۇشىن  ونىڭ گەنەزيسىن، ياعني، باستاپقى ستيحيالىق دامۋ كەزەڭىن وقىپ‑بىلۋدەن  باستاۋ كەرەكتىگى ايقىن. وندا: اۋەلگى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار قالاي پايدا بولدى، ولار نەنى ءتۇسىندىردى، ول قانداي زەرتتەۋلەرگە جول اشتى، فيلوسوفيادا قاراپايىم ويدان كۇردەلىگە قاراي قادام باسۋ قالاي جۇزەگە اسادى دەگەن سۇراقتار كوتەرىلەدى، ءارى، وعان جاۋاپ بەرىلەدى.

فيلوسوفيانى ومىرلىك ماقسات ەتكەن كەز كەلگەن شاكىرت، بولاشاق ويشىل ءوزىنىڭ ءبىلىمىن وسى دۇنيەتانىمدىق ءبىلىمدى يگەرۋدەن باستاسا ‑  باستاپقى كەزدەن‑اق ساناسىندا كاتەگوريالىق ويلاۋ نەگىزدەرىن قالىپتاستىرىپ، ءاربىر كاتەگوريانىڭ بەلگىلى ءبىر ءومىر ءسۇرۋ، نە بولماسا، شەكسىز تابيعاتتىڭ دامۋ زاڭدارىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ، ءوزى دە نەبىر كۇردەلى قۇبىلىستاردىڭ فيلوسوفيالىق ءمانىن اشۋعا قابىلەتتى بولا باستايدى.

بۇل – بولاشاقتا فيلوسوفقا وزىندىك فيلوسوفيالىق كونسترۋكتسيالار، فيلوسوفيالىق مەكتەپتەر، اعىمدار مەن باعىتتار قۇرۋعا قاقپانى اشاتىن كۇشتى قۇرال بولىپ قالىپتاسادى.

سول سەبەپتى، ءبىز «فيلوسوفيالىق ساباقتار» اياسىندا  فيلوسوفيا تاريحىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك، ونى شاكىرتتەرگە تەرەڭدەتە وقىتۋ كەرەك دەپ ساناپ، وسى تاقىرىپتى كوتەردىك.

ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنداعى فيلوسوفيالىق پرينتسيپتەردىڭ كونەتۇركىلىك ينتەرپرەتاتسياسى (بايانداماسى)

«فيلوسوفيالىق يدەيالار تابيعات، ادام جانە قۇدايلاردى ءبىرتۇتاس كوسموستىق جۇيەدە بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان ەرەكشە بىرلىك پەن مىندەتتى باعىتتىلىقتى كورسەتەدى. بۇل گرەك فيلوسوفياسىنىڭ كوپقۇدايلىق (پوليتەيستىك) باستاۋلارىمەن دە بايلانىستى».

ءدال وسىنداي تۇجىرىمدى كونەتۇركىلىك دۇنيەتانىمعا دا قاتىستى ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، ءبىزدىڭ تۇركىلىك سانامىزدا، تىپتەن، قازىرگى «قازاقى  سانامىزدا» تابيعات پەن ادام، جۇلدىزدار الەمى مەن كوك اسپان، جەر مەن سۋ ءبىرتۇتاس شەكسىزدىكتى قۇرايدى. مۇندا، ادام تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگى، ونىڭ فيزيكاسى تابيعاتتىڭ دامۋ زاڭدارىمەن جانە تابيعاتتىڭ قوزعالىسىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاق ساناسى تابيعاتتى باقىلايدى جانە ونىڭ وزگەرىستەرى تۋرالى – مىسالى، اۋا‑رايى، جىل مەزگىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ايدىڭ تۋى، كۇننىڭ شىعۋى مەن باتۋى، جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋى جانە ت.ت. – بولجامدار جاساي وتىرىپ، ءوز تىرشىلىگىن سونىمەن ورايلاستىرادى. ياعني، سانامىزدا «تابيعات پەن ادام بىرلىگى» تۋرالى تۇسىنىك وسى ارقىلى قالىپتاسادى. بۇل جەردە تابيعاتتىڭ قۇدىرەتتىلىگىنىڭ باستاپقى ەكەندىگى تولىق مويىندالادى.

ءدال وسىلاي ويلاي وتىرىپ، قازاق ساناسى الەمگە ايگىلى «نە ءبىرىنشى: ماتەريا ما، الدە، سانا ما؟» دەگەن دۋاليستىك سۇراققا جول بەرمەيدى. سەبەبى، «ادام» تۇسىنىگىن «ماتەريا» كاتەگورياسىنىڭ اۋقىمىندا تۇسىنۋگە ەش كەدەرگى جوق. وعان وزىمىزگە بەلگىلى ءتان مەن جان كاتەگوريالارى ارقىلى ناقتى جاۋاپ تابىلىپ تۇر: ءتان – توپىراق، جان – ارۋاق.

مىنە،  وسى سيپاتتاعى بايان كوپتەگەن سانا قايشىلىقتارىن جەڭىپ، ادام ءۇشىن ەڭ قۇندى دۇنيە ‑ «ءتان مەن جان بىرلىگى بولعان دۇنيە» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.  ياعني، ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى مۇنى قالاي دارىپتەسە، قازىرگى قازاق ساناسى دا ءومىر كاتەگورياسىن باستاپقى ورىنعا قويادى:

ادامنىڭ مىنا دۇنيەنى بىلمەگى، ول تۋرالى ويلاماعى – ونىڭ ءتانى مەن جانىنىڭ بىرلىگىندە عانا مۇمكىن.

ال، ءتان ‑  توپىراق، جان – ارۋاق بولعان ساتتەن بۇل «بىرلىك» تۇگەسىلىپ، ارقايسىسى ءوز الەمىنە جول تارتادى: ءتان – توپىراققا، جان – ارۋاققا.

ول جاقتا «جان مەن ءتان بىرىككەندەگىدەي» ءومىر جوق، بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، «ءومىر كاتەگورياسىن» ول كەزدە «ءولىم كاتەگورياسى» الماستىرعان بولاتىن...

مىنە، سوندىقتان، قازاق ساناسى «ولىمدە «ءومىردىڭ» بولۋى،  ياعني، ومىرگە عانا ءتان جۇماق نە توزاق بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامنىڭ ءوزىن قابىلداي الماي كەلەدى... ء(يا، ونى قابىلداۋ ءۇشىن دە قازاق ساناسى ءوز تابيعاتىن وزگەرتىپ، وزگە دۇنيەتانىم، وزگە مادەنيەت اۋماعىنا ءوتۋى ءتيىس ەدى: مىسالى، يسلام ءدىنى)

شىنىندا دا، ءتان مەن جان اجىراعان سوڭ بۇرىنعى ءومىر ءمانىن جويدى، ادام ولىمگە كىردى. ءتان – جانعا تاۋەلدى ەمەس، جان – تانگە تاۋەلدى ەمەس. ءتان – توپىراق بولدى، جان – ارۋاققا اينالدى...

ءتان ‑ ەگەر جان بولماسا – «جۇماق‑توزاقتاعى» ىستىق‑سۋىقتى جانە نەشەتۇرلى «ءتان ءلاززاتىن» (قور قىزى، شاراپ وزەنى، ماڭگىلىك سۋبتروپيك جانە ت.ت.) سەزىنبەيدى.

ال، جان – تىرىلەردىڭ ساناسىنداعى «ەنەرگەتيكالىق ءورىس» كۇيىنە كوشەدى...  ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ارەالى – تىرىلەردىڭ تاريحي جادى بولىپ قالادى: تىرىلەر «ارۋاقتى ەسكە الۋ» ارقىلى وعان قۋات بەرەدى، ءوزى دە قۋاتتانادى.

مىنەكي، ءبىز «تابيعات تۇتاستىعى» اياسىندا ءتان مەن جان تۋرالى ەجەلگى گرەك ميفولوگياسى مەن كونە تۇركىلىك دۇنيەتانىمى اراسىنداعى سينكرەتتى دامۋدىڭ (قاتار دامۋ) قانشالىقتى ۇقساس ەكەندىگىن وسىدان بايقايمىز.

مۇنداي سينكرەتتىلىك قۇدايلار تۋرالى تۇسىنىكتە دە جالعاسادى...

كونە تۇركىلەر ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى بوپ مونوتەيستىك نانىم‑سەنىمنىڭ نەگىزىن قالاپ بەرگەن، ول گرەكتەردە – زەۆس قۇداي، ال، كونەتۇركىلەردە – كوك ءتاڭىرى!

دەگەنمەن، ەجەلگى ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ەكى باستاۋدان ءتۇراتىنىن جوققا شىعارماعان: ءبىرى – اتالىق باستاۋ، ەكىنشىسى – انالىق باستاۋ. مۇنداي دۋاليزم قاراپايىم سانادان باستالىپ، قۇدايلار تۋرالى تۇسىنىككە ترانفورماتسيالانعان. ياعني، كوك ءتاڭىرى – جوعارىدا تۇرادى، ول – تىرشىلىككە قۋات (وت) بەرەتىن اتالىق باستاۋ بولسا،  جەردەگى تىرشىلىككە ءنار مەن قۇنار بەرەتىن – انالىق باستاۋ ۇماي انا!

ال، ەجەلگى گرەكتە بۇل زەۆس پەن گەرا وبراز ارقىلى كورىنىس تاپقان...

(ەسكەرتۋ: تاڭىرلىك تۇسىنىك جەردەگى ەڭ كونە قۇداي يدەياسى. ول – فيلوسوفيا تىلىمەن ايتقاندا سۋبستانتسيا فورماسىندا باياندالادى. مۇنداي فيلوسوفيا قىتاي فيلوسوفياسىندا ين‑يان قالىبىندا ءالى دە ساقتالىپ تۇر. ودان كەيىنگى پايدا بولعان دىندەر ونى قايتالايدى. بىراق، سوڭعى دىندەردە قۇداي وبرازى مەيلىنشە سۋبەكتىلەنىپ، «ادام كەيپىنە» ەنگەندەي قالىپقا كىرگەن).

اتالىق پەن انالىق «قوسىندىسى» تىرشىلىكتىڭ نەشە ءتۇرىن (ۇرپاق) تۋىنداتادى. ولار، ءوز كەزەگىندە «وزىنە تيەسىلىنىڭ» يەسىنە (نە كيەسىنە) اينالادى. ولار: مال كيەلەرى (شوپان اتا، ويسىل قارا، قامبار اتا، زەڭگى بابا، سەسەك اتا جانە ت.ب.), ءدال وسىنداي قۇدايلار تۋرالى تۇسىنىكتى ەجەلگى گرەكتەر دە قايتالايدى. ەجەلگى گرەكتەردە تابيعات پەن ادام جانىنىڭ كيەلەرى (ەروس، نيكە، تاناتوس، گيپنوس، ديونيس، گەرمەس جانە ت.ت.) جالعاسادى.

بۇگىنگى ساباقتىڭ قورىتىندى ءتۇيىنى:

ءبىز، وقىرمانعا ارنالعان فيلوسوفيالىق ويدى «لاق ەتكىزىپ توگە سالۋ» ءتيىستى ناتيجە بەرمەيدى، ونى «تام‑تۇمداپ بەرۋ»، سانانى «تامشىلاپ سۋارۋ»  الدەقايدا پايدالى دەپ ساناعاندىقتان، وسى «فيلوسوفيالىق ساباقتارىمدى» سول ادىسپەن جۇرگىزۋدى ءجون كوردىم.

ازىرگە، ءوزىمىزدىڭ تۇركىلىك، اسىرەسە «قازاقى سانامىزعا» ءتان ويلاردىڭ «ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەلدى بۋىنى» سانالاتىن ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىمەن جانە فيلوسوفياسىمەن قالاي ۇيلەسەتىنى تۋرالى ويدى كوتەردىك. سەبەبى، بۇل ەكى باعىتتاعى سايكەستىك پەن ۇقساستىق ارقىلى مەن ءوزىنىڭ پايدا بولۋى جاعىنان الدەقايدا ەرتە بولىپ سانالاتىن (اتتىلار مادەنيەتى، كوشپەندىلەر مادەنيەتى جانە ت.ت.) كونەتۇركىلىك دۇنيەتانىمنىڭ بۇكىل ادامزاتتىڭ اقىل‑ويى مەن ساناسىنا قانداي اسەرى مەن ىقپالى بولعانىن كورسەتۋدى ماقسات ەتتىم.

ازىرگە، ءبىز وسى «ءالىپبيدىڭ» «ءا‑ا» اتتى باستاپقى ءبولىمىن باستادىق. كەلەسىدە وزگە دە تەرەڭ فيلوسوفيانى جالعاستىرا بەرۋ ويدا تۇر...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz