Ázerbayjandyq sayasattanushy Iligar Velizade Týrki memleketteri úiymy sammiytinde kóterilgen bastamalar men Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng úsynystaryn talday otyryp, olardyng týrki әlemining integrasiyasy men jana damu baghytyn aiqyndaudaghy róline toqtaldy. Onyng aituynsha, qazirgi kezende týrki memleketteri tek sayasy nemese ekonomikalyq baylanystardy ghana emes, sonymen qatar sifrlyq, gumanitarlyq jәne tehnologiyalyq salalardaghy yntymaqtastyqty da terendetuge erekshe nazar audaruda.

Sarapshy Qazaqstan úsynghan bastamalardyng  sifrlyq memleket qúru, jasandy intellektini damytu, IT-habtar jelisin qalyptastyru, ortaq terminologiyalyq baza jasau jәne dalalyq órkeniyetti nasihattau siyaqty baghyttardyn barlyghy týrki integrasiyasyn jana dengeyge kóteretin jýieli qadamdar ekenin atap ótti. Velizadening pikirinshe, búl jobalar tek ishki ónirlik damudy ghana emes, sonymen birge týrki әlemining jahandyq prosesterdegi ornyn nyghaytugha baghyttalghan.

- Preziydent OTM sammiytinde sóilegen sózinde býginde Qazaqstanda «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» siyaqty asa manyzdy bastamalardyng jәne basqa da kóptegen jobalardyng tabysty jýzege asyrylyp jatqanyn atap ótti. Búl tújyrymdamalardyng qazaqstandyq qoghamnyng damuy men respublikanyng әlemdegi róli ýshin qanday manyzy bar?

- Qazaqstanda «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» tújyrymdamasy birneshe jyldan beri jýieli týrde jýzege asyrylyp keledi. Búl tújyrymdama el basshylyghy, sayasy elita jәne qogham arasyndaghy keng auqymdy dialogty kózdeydi. Osy túrghydan alghanda, «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» jәne ózge de bastamalar atalghan tújyrymdama ayasynda jýzege asyrylyp, onyng ajyramas qúramdas bóligine ainalyp otyr. Qazaqstan qoghamy, sonyng ishinde ekonomikalyq túrghydan, qarqyndy damyp keledi. Búl ýderisting sayasy jýieni reformalaumen jәne ekonomikalyq ózgeristermen qatar jýrip jatqanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan qoghamdyq dialog ta osy ózgeristerge say boluy qajet. Biylik pen qogham arasyndaghy dialog aldaghy kezendegi damu baghytyn aiqyndaugha mýmkindik beretin manyzdy alangha, sonday-aq biylik ýshin qoghamnyng súranysy men kózqarasyn jetkizetin negizgi tetikke ainaluy tiyis. Osy túrghydan alghanda, múnday bastamalardyng manyzy zor. Sonymen qatar, olar qoghamnyng ózin shettetilgen sezinbeuine, kerisinshe, býginde Qazaqstanda jýrip jatqan sayasy ýderisterding tolyqqandy qatysushysy boluyna mýmkindik beredi.

- Qasym-Jomart Toqaev týrki memleketterining birligi turbulenttilik kezeninde erekshe manyzgha ie ekenin atap ótti. Siz búl ústanymmen kelisesiz be? Sizding oiynyzsha, ortaq progreske qol jetkizu ýshin taraptardyng kýsh-jigerin biriktiruge qanday yntymaqtastyq baghyttary yqpal ete alady?

- Týrki memleketterining birligi qazirgi qúbylmaly kezende erekshe manyzgha ie bolyp otyr. Sebebi týrki elderi ózara joghary dengeydegi kelisim mәdeniyetin kórsetude. Biz bir-birimizdi tyndaymyz, týsinemiz jәne ózara qúrmet pen ortaq mýddelerdi moyyndau negizinde dialog qúryp kelemiz. Keybir ózge ónirlerde nemese týrli sayasy әri ekonomikalyq platformalar ayasyndaghy memleketter arasynda múnday birlik pen ózara týsinistik әrdayym bayqala bermeydi. Tipti belgili bir qayshylyqtar men kelispeushilikter de kezdesedi. Al bizding aramyzda múnday kelispeushilikter joq jәne ortaq ústanymdar bar kezde olardyng boluy da ekitalay. Aymaqtyq jәne halyqaralyq kýn tәrtibindegi negizgi mәseleler boyynsha kózqarastardyng ýilesui — týrki yntymaqtastyghynyng býgingi kezendegi jәne aldaghy jyldardaghy basty ereksheligining biri.

Ortaq progress jolynda elderdi biriktire alatyn yntymaqtastyq baghyttaryna kelsek, eng aldymen IT salasyndaghy ózara is-qimyldy atap ótken jón. Qazirgi tanda sifrlyq jobalardy jýzege asyru mәselesine erekshe nazar audarylyp otyr. Sonymen qatar aqparattyq saladaghy, ónerkәsiptik óndiris baghytyndaghy yntymaqtastyqtyng da manyzy zor. Búl jana jetkizu tizbekterin qalyptastyrudy, joghary qosylghan qúny bar birlesken ónimder shygharudy kózdeydi. Osy túrghydan alghanda, memleketter arasyndaghy ózara yqpaldastyqty odan әri nyghaytu qajet.

Klimattyq qauip-qaterler kýsheygen qazirgi jaghdayda ekologiyalyq mәselelerdi sheshu baghytyndaghy birlesken júmystar da asa manyzdy. Sonymen birge mәdeniy-gumanitarlyq baylanystar, ghylym men bilim salasyndaghy yntymaqtastyq, mәdeny almasular bizding ózara seriktestigimizding ajyramas bóligine ainaluy tiyis. Múnyng barlyghy býgingi tanda belsendi damyp kele jatqan keng auqymdy gumanitarlyq dialogtyng manyzdy qúramdas bóligi bolyp sanalady.

- Preziydent sifrlyq memleketke ainaludy Qazaqstannyng strategiyalyq basymdyghy dep atady. Respublika búl baghytta qanday jetistikterge qol jetkizdi dep baghalaysyz?

- Qazaqstan Preziydenti sifrlyq memleket qúru elding strategiyalyq basymdyqtarynyng biri ekenin erekshe atap ótti jәne búghan tolyq negiz bar. Býginde Qazaqstan jasandy intellektini damytuda jәne joghary tehnologiyalar salasynda júmys isteytin kompaniyalardy qalyptastyruda joghary qarqyn kórsetip keledi. Búl — memleketting de, qoghamnyng da damu dengeyin aiqyndaytyn manyzdy kórsetkish.

Qazaqstan tek ishki naryqty damytyp qana qoymay, ózining ziyatkerlik ónimderin shetelge de eksporttap otyr. Qazirgi tanda sheteldik kompaniyalar men ekonomikalyq ýderisterding kóptegen qatysushylary qazaqstandyq IT mamandar әzirlegen baghdarlamalyq ónimderdi keninen qoldanuda. Belgili bir dengeyde dәl osy salanyng damuy Qazaqstannyng jana brendine ainalyp keledi.

Jasandy intellektini bilim beru jәne oqytu jýiesine engizu turaly sheshimdi shyn mәninde revolusiyalyq qadam deuge bolady. Juyrda osynday sheshim qabyldandy jәne býginde Qazaqstannyng osy baghytta senimdi qadamdar jasap jatqanyn biz ýlken qyzyghushylyqpen baqylap otyrmyz. Belgili bir dәrejede búl tәjiriybe týrki әlemindegi ózge memleketter ýshin de ózderining sifrlyq jәne tehnologiyalyq bastamalaryn jýzege asyruda ýlgi bola alady.

- Memleket basshysy sammitke qatysushylargha týrki elderining jasandy intellekt ortalyqtarynyng jelisin qúrudy úsyndy. Búl jobany jýzege asyrudyng qanday perspektivalaryn kóresiz?

- Shynynda da, jasandy intellekt ortalyqtarynyng jelisi — jay ghana zaman aghymyna ilesu emes, býgingi tanda týrki memleketterining aldynda túrghan syn-qaterlerge berilgen naqty jauap. Biz AQSh, Qytay jәne Europa elderi sekildi damyghan memleketterding tehnologiyalyq platformalary bar ekenin jaqsy bilemiz jәne dәl osy elder býginde jasandy intellekt salasyndaghy sheshimderdi belsendi týrde ilgeriletip otyr.

Alayda múnday tehnologiyalyq platformalardyng belgili bir tәuekelderi de bar. Atap aitqanda, olar týrki әlemi elderining syrtta qabyldanatyn sheshimderge tәueldiligin kýsheytip, týrki memleketterin syrtqy oiynshylardyng sifrlyq arhiytekturasyna kiriktirui mýmkin.

Osy túrghydan alghanda, Qazaqstan Preziydentining bastamasy ýlken praktikalyq mәnge iye. Sebebi búl úsynys óz tehnologiyalyq platformalarymyzdy qúrugha jәne týrki memleketteri arasyndaghy belsendi yntymaqtastyqty ózimizding ghylymiy-tehnologiyalyq әzirlemelerimiz ben sheshimderimiz negizinde damytugha mýmkindik bar ekenin kórsetedi.

- Preziydent Toqaevtyng Týrki memleketteri úiymyna mýshe elderding birlesken IT-habtar ortalyghyn qúru bastamasy Úiymnyng damuyna qanday әser etedi jәne elder arasyndaghy әriptestikke qalay yqpal etedi?

- Qazaqstan Preziydentining birlesken IT-habtar ortalyghyn qúru jónindegi bastamasy — úzaq merzimdi maqsattargha baghyttalghan manyzdy әri keleshegi zor bastama. Búl týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqty damytudyng jana baghytyn aiqyndaydy. Múnyng manyzdylyghy nede? Eng aldymen, osy saladaghy ózara is-qimyl býginning ózinde bolashaqqa baghdar jasap, sifrlyq ekonomika ýshin mamandar dayarlaugha jәne sifrlyq kenistiktegi yntymaqtastyqty odan әri damytugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar, búl sheshim kiyberqauipsizdikti qamtamasyz etu túrghysynan da asa manyzdy. Osynday IT-habtar týrki memleketterine syrtqy yqpal etu tәuekelderin azaytugha kómektesip, sonymen birge ortaq týrki sifrlyq jәne tehnologiyalyq platformasyn damytugha yqpal etedi.

- Qasym-Jomart Toqaev jasandy intellekt pen ozyq tehnologiyalar dәuirinde ruhany jәne mәdeny qúndylyqtargha nazar audaru qajet ekenin atap ótti. Osy mәselege qatysty pikiriniz qanday? Astanada dalalyq órkeniyetti nasihattaugha arnalghan arnayy ortalyq qúru, onda kóshpeli halyqtardyng tarihy men mәdeniyeti keninen dәripteletin bolady, búl túrghyda qanday ról atqarady?

- Dalalyq órkeniyetin nasihattau jónindegi bastama, sózsiz, manyzdy әri ózekti bolyp tabylady. Ol týrki integrasiyasynyng kontekstine tolyq sәikes keledi. Biz, әdette, ózara baylanystar, kommunikasiyalar jәne birlesken jobalardyng boluyna qaramastan, bir-birimizdi jetkilikti dengeyde jaqsy bile bermeymiz.

Múnday bastamalar jalpy alghanda elder arasyndaghy etnikalyq turizmning damuyna yqpal etip, adamdardyng bilim dengeyin arttyrugha jәne týrki halyqtarynyng tarihy bastaulary men órkeniyettik múrasyn terenirek tanuyna jaghday jasaydy. Búl tek Qazaqstan qoghamyna ghana emes, barlyq týrki elderining qoghamdaryna da qatysty.

Sonymen qatar, múnday ortalyqtardyng basqa memleketterding azamattary ýshin de ashyq boluy manyzdy. Múnday ortalyqtar men turistik destinasiyalar neghúrlym kóp bolsa, olardy paydalanatyn adamdardyng tanym-týsinigi soghúrlym keneyip, bilim dengeyi arta týsedi. Týrki halyqtarynyng tarihy bastaulary turaly bilimning artuy tek týrki elderinen keletin turisterge ghana emes, basqa memleketterden keletin qonaqtargha da qatysty.

Búdan bólek, múnday ortalyqtardyng imidjdik manyzy da zor. Olar Qazaqstannyng tereng tarihy tamyry bar el ekenin jәne әlemdik órkeniyetting damuyna eleuli ýles qosqan kóshpeli órkeniyetting múrageri ekenin taghy bir mәrte dәleldeuge mýmkindik beredi.

- Qazaqstan Preziydentining týrki tilderining ortaq terminologiyalyq bazasyn qalyptastyrugha qatysty bastamasyn qalay baghalaysyz?

- Terminologiyalyq bazany qalyptastyru, sózsiz, manyzdy әri ózekti mindetterding biri bolyp tabylady. Búl baghyt birneshe jyldan beri nazarda bolyp, osy boyynsha jýieli әri belsendi júmys jýrgizilip keledi. Alayda búl júmys ghylymiy-zertteu instituttarynyn, lingvistika salasynyng mamandarynyn, tarihshylardyng jәne basqa da sarapshylardyng qatysuyn talap etetin auqymdy qyzmet týri bolyp tabylady. Osy túrghydan alghanda, Qazaqstan Preziydenti týrki әlemi ayasynda auqymdy jobany bastamashylyq etti deuge bolady. Búl — iri gumanitarlyq joba, gumanitarlyq yntymaqtastyqtyng taghy bir manyzdy baghyty. Aldaghy uaqytta osy júmystyng alghashqy nәtiyjelerin kóremiz dep oilaymyn.Terminologiyalyq bazany qalyptastyrudyng manyzdylyghy — ol týrki elderi túrghyndaryna qúbylystardy ózderine týsinikti tilmen týsindiruge mýmkindik beredi. Sonymen qatar ol shet tilderden sóz aludy azaytyp, týrki halyqtarynyng bay tildik qoryn jәne tildik múrasyn keninen paydalanugha jaghday jasaydy.

- Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyng Týrkiya úsynghan «Týrki memleketteri úiymy +» formatyn qúru bastamasyn qoldaytynyn mәlimdedi. Búl úiymnyng transformasiyasyna qalay әser etedi dep oilaysyz?

- Búl taqyryp Týrki memleketteri úiymy (TMÚ) ayasynda ótken jyly Ázerbayjannyng Gabala qalasynda ótken sammitte kóterilip, óz qoldauyn tapqan bolatyn. Al búl joly ol neghúrlym keng auqymda jәne salmaqty formatta qarastyryldy. Búl neni bildiredi? Eng aldymen, qazirgi talqylaudyng әldeqayda praktikalyq sipat alghanyn atap ótken jón. Týrki memleketteri úiymy oqshau jýie emes, ol әlemdik sayasat pen ekonomikadaghy jetekshi ortalyqtarmen — Europalyq odaqpen, Reseymen, Qytaymen, sonday-aq Ontýstik Aziya elderimen jәne Parsy shyghanaghy memleketterimen ózara is-qimyl jasaydy.Týrki әlemine qatysty kóptegen mәseleler tek ónirlik kýn tәrtibimen shektelmeytinin eskersek, basqa memlekettermen jәne ónirlermen ýilesimdilik pen yntymaqtastyq qajet. Osyghan baylanysty búl bastama manyzdy sayasy mәnge iye. Ol týrki memleketterining tek óz ishine túiyqtalmaytynyn kórsetedi. Olar ýshin ishki yntymaqtastyqtyng turk әlemimen әriptestikke mýddeli eldermen jәne ónirlermen ózara is-qimyl arqyly tolyqtyryluy manyzdy.

Abai.kz