ازەربايجاندىق ساياساتتانۋشى يلگار ۆەليزادە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سامميتىندە كوتەرىلگەن باستامالار مەن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىستارىن تالداي وتىرىپ، ولاردىڭ تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى مەن جاڭا دامۋ باعىتىن ايقىنداۋداعى رولىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدە تۇركى مەملەكەتتەرى تەك ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تسيفرلىق، گۋمانيتارلىق جانە تەحنولوگيالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى دا تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا.

ساراپشى قازاقستان ۇسىنعان باستامالاردىڭ  تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ، جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ، IT-حابتار جەلىسىن قالىپتاستىرۋ، ورتاق تەرمينولوگيالىق بازا جاساۋ جانە دالالىق وركەنيەتتى ناسيحاتتاۋ سياقتى باعىتتاردىڭ بارلىعى تۇركى ينتەگراتسياسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن جۇيەلى قادامدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۆەليزادەنىڭ پىكىرىنشە، بۇل جوبالار تەك ىشكى وڭىرلىك دامۋدى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تۇركى الەمىنىڭ جاھاندىق پروتسەستەردەگى ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

- پرەزيدەنت وتم سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە بۇگىندە قازاقستاندا «ادال ازامات»، «ادىلەتتى قازاقستان»، «تازا قازاقستان» سياقتى اسا ماڭىزدى باستامالاردىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن جوبالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇجىرىمدامالاردىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ دامۋى مەن رەسپۋبليكانىڭ الەمدەگى ءرولى ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟

- قازاقستاندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بىرنەشە جىلدان بەرى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل تۇجىرىمداما ەل باسشىلىعى، ساياسي ەليتا جانە قوعام اراسىنداعى كەڭ اۋقىمدى ديالوگتى كوزدەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «ادىلەتتى قازاقستان»، «تازا قازاقستان» جانە وزگە دە باستامالار اتالعان تۇجىرىمداما اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ، ونىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگىنە اينالىپ وتىر. قازاقستان قوعامى، سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان، قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل ۇدەرىستىڭ ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋمەن جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەرمەن قاتار ءجۇرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان قوعامدىق ديالوگ تا وسى وزگەرىستەرگە ساي بولۋى قاجەت. بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگ الداعى كەزەڭدەگى دامۋ باعىتىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى الاڭعا، سونداي-اق بيلىك ءۇشىن قوعامنىڭ سۇرانىسى مەن كوزقاراسىن جەتكىزەتىن نەگىزگى تەتىككە اينالۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇنداي باستامالاردىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار، ولار قوعامنىڭ ءوزىن شەتتەتىلگەن سەزىنبەۋىنە، كەرىسىنشە، بۇگىندە قازاقستاندا ءجۇرىپ جاتقان ساياسي ۇدەرىستەردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى تۋربۋلەنتتىلىك كەزەڭىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسىز بۇل ۇستانىممەن كەلىسەسىز بە؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ورتاق پروگرەسكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاراپتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە قانداي ىنتىماقتاستىق باعىتتارى ىقپال ەتە الادى؟

- تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى قازىرگى قۇبىلمالى كەزەڭدە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سەبەبى تۇركى ەلدەرى ءوزارا جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسىم مادەنيەتىن كورسەتۋدە. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭدايمىز، تۇسىنەمىز جانە ءوزارا قۇرمەت پەن ورتاق مۇددەلەردى مويىنداۋ نەگىزىندە ديالوگ قۇرىپ كەلەمىز. كەيبىر وزگە وڭىرلەردە نەمەسە ءتۇرلى ساياسي ءارى ەكونوميكالىق پلاتفورمالار اياسىنداعى مەملەكەتتەر اراسىندا مۇنداي بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ءاردايىم بايقالا بەرمەيدى. ءتىپتى بەلگىلى ءبىر قايشىلىقتار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر دە كەزدەسەدى. ال ءبىزدىڭ ارامىزدا مۇنداي كەلىسپەۋشىلىكتەر جوق جانە ورتاق ۇستانىمدار بار كەزدە ولاردىڭ بولۋى دا ەكىتالاي. ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستاردىڭ ۇيلەسۋى — تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بۇگىنگى كەزەڭدەگى جانە الداعى جىلدارداعى باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى.

ورتاق پروگرەسس جولىندا ەلدەردى بىرىكتىرە الاتىن ىنتىماقتاستىق باعىتتارىنا كەلسەك، ەڭ الدىمەن ءىت سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا تسيفرلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار اقپاراتتىق سالاداعى، ونەركاسىپتىك ءوندىرىس باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل جاڭا جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن قالىپتاستىرۋدى، جوعارى قوسىلعان قۇنى بار بىرلەسكەن ونىمدەر شىعارۋدى كوزدەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت.

كليماتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر كۇشەيگەن قازىرگى جاعدايدا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستار دا اسا ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار، عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق، مادەني الماسۋلار ءبىزدىڭ ءوزارا سەرىكتەستىگىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋى ءتيىس. مۇنىڭ بارلىعى بۇگىنگى تاڭدا بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان كەڭ اۋقىمدى گۋمانيتارلىق ديالوگتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى.

- پرەزيدەنت تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋدى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى دەپ اتادى. رەسپۋبليكا بۇل باعىتتا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى دەپ باعالايسىز؟

- قازاقستان پرەزيدەنتى تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ ەلدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى جانە بۇعان تولىق نەگىز بار. بۇگىندە قازاقستان جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدا جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردى قالىپتاستىرۋدا جوعارى قارقىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇل — مەملەكەتتىڭ دە، قوعامنىڭ دا دامۋ دەڭگەيىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كورسەتكىش.

قازاقستان تەك ىشكى نارىقتى دامىتىپ قانا قويماي، ءوزىنىڭ زياتكەرلىك ونىمدەرىن شەتەلگە دە ەكسپورتتاپ وتىر. قازىرگى تاڭدا شەتەلدىك كومپانيالار مەن ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ كوپتەگەن قاتىسۋشىلارى قازاقستاندىق ءىت ماماندار ازىرلەگەن باعدارلامالىق ونىمدەردى كەڭىنەن قولدانۋدا. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءدال وسى سالانىڭ دامۋى قازاقستاننىڭ جاڭا برەندىنە اينالىپ كەلەدى.

جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم بەرۋ جانە وقىتۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمدى شىن مانىندە رەۆوليۋتسيالىق قادام دەۋگە بولادى. جۋىردا وسىنداي شەشىم قابىلداندى جانە بۇگىندە قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا سەنىمدى قادامدار جاساپ جاتقانىن ءبىز ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاپ وتىرمىز. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇل تاجىريبە تۇركى الەمىندەگى وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن دە وزدەرىنىڭ تسيفرلىق جانە تەحنولوگيالىق باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلگى بولا الادى.

- مەملەكەت باسشىسى سامميتكە قاتىسۋشىلارعا تۇركى ەلدەرىنىڭ جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قانداي پەرسپەكتيۆالارىن كورەسىز؟

- شىنىندا دا، جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلىسى — جاي عانا زامان اعىمىنا ىلەسۋ ەمەس، بۇگىنگى تاڭدا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ. ءبىز اقش، قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرى سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تەحنولوگيالىق پلاتفورمالارى بار ەكەنىن جاقسى بىلەمىز جانە ءدال وسى ەلدەر بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى شەشىمدەردى بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ وتىر.

الايدا مۇنداي تەحنولوگيالىق پلاتفورمالاردىڭ بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرى دە بار. اتاپ ايتقاندا، ولار تۇركى الەمى ەلدەرىنىڭ سىرتتا قابىلداناتىن شەشىمدەرگە تاۋەلدىلىگىن كۇشەيتىپ، تۇركى مەملەكەتتەرىن سىرتقى ويىنشىلاردىڭ تسيفرلىق ارحيتەكتۋراسىنا كىرىكتىرۋى مۇمكىن.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى ۇلكەن پراكتيكالىق مانگە يە. سەبەبى بۇل ۇسىنىس ءوز تەحنولوگيالىق پلاتفورمالارىمىزدى قۇرۋعا جانە تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتى ءوزىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەرىمىز بەن شەشىمدەرىمىز نەگىزىندە دامىتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتەدى.

- پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ بىرلەسكەن IT-حابتار ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسى ۇيىمنىڭ دامۋىنا قانداي اسەر ەتەدى جانە ەلدەر اراسىنداعى ارىپتەستىككە قالاي ىقپال ەتەدى؟

- قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بىرلەسكەن IT-حابتار ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى — ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارعا باعىتتالعان ماڭىزدى ءارى كەلەشەگى زور باستاما. بۇل تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ جاڭا باعىتىن ايقىندايدى. مۇنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟ ەڭ الدىمەن، وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىل بۇگىننىڭ وزىندە بولاشاققا باعدار جاساپ، تسيفرلىق ەكونوميكا ءۇشىن ماماندار دايارلاۋعا جانە تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، بۇل شەشىم كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان دا اسا ماڭىزدى. وسىنداي IT-حابتار تۇركى مەملەكەتتەرىنە سىرتقى ىقپال ەتۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا كومەكتەسىپ، سونىمەن بىرگە ورتاق تۇركى تسيفرلىق جانە تەحنولوگيالىق پلاتفورماسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت پەن وزىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟ استانادا دالالىق وركەنيەتتى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ارنايى ورتالىق قۇرۋ، وندا كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى كەڭىنەن دارىپتەلەتىن بولادى، بۇل تۇرعىدا قانداي ءرول اتقارادى؟

- دالالىق وركەنيەتىن ناسيحاتتاۋ جونىندەگى باستاما، ءسوزسىز، ماڭىزدى ءارى وزەكتى بولىپ تابىلادى. ول تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ كونتەكستىنە تولىق سايكەس كەلەدى. ءبىز، ادەتتە، ءوزارا بايلانىستار، كوممۋنيكاتسيالار جانە بىرلەسكەن جوبالاردىڭ بولۋىنا قاراماستان، ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جاقسى بىلە بەرمەيمىز.

مۇنداي باستامالار جالپى العاندا ەلدەر اراسىنداعى ەتنيكالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ، ادامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي باستاۋلارى مەن وركەنيەتتىك مۇراسىن تەرەڭىرەك تانۋىنا جاعداي جاسايدى. بۇل تەك قازاقستان قوعامىنا عانا ەمەس، بارلىق تۇركى ەلدەرىنىڭ قوعامدارىنا دا قاتىستى.

سونىمەن قاتار، مۇنداي ورتالىقتاردىڭ باسقا مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى ءۇشىن دە اشىق بولۋى ماڭىزدى. مۇنداي ورتالىقتار مەن تۋريستىك دەستيناتسيالار نەعۇرلىم كوپ بولسا، ولاردى پايدالاناتىن ادامداردىڭ تانىم-تۇسىنىگى سوعۇرلىم كەڭەيىپ، ءبىلىم دەڭگەيى ارتا تۇسەدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي باستاۋلارى تۋرالى ءبىلىمنىڭ ارتۋى تەك تۇركى ەلدەرىنەن كەلەتىن تۋريستەرگە عانا ەمەس، باسقا مەملەكەتتەردەن كەلەتىن قوناقتارعا دا قاتىستى.

بۇدان بولەك، مۇنداي ورتالىقتاردىڭ يميدجدىك ماڭىزى دا زور. ولار قازاقستاننىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرى بار ەل ەكەنىن جانە الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان كوشپەلى وركەنيەتتىڭ مۇراگەرى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

- قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركى تىلدەرىنىڭ ورتاق تەرمينولوگيالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى باستاماسىن قالاي باعالايسىز؟

- تەرمينولوگيالىق بازانى قالىپتاستىرۋ، ءسوزسىز، ماڭىزدى ءارى وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل باعىت بىرنەشە جىلدان بەرى نازاردا بولىپ، وسى بويىنشا جۇيەلى ءارى بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. الايدا بۇل جۇمىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ، لينگۆيستيكا سالاسىنىڭ ماماندارىنىڭ، تاريحشىلاردىڭ جانە باسقا دا ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتەتىن اۋقىمدى قىزمەت ءتۇرى بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركى الەمى اياسىندا اۋقىمدى جوبانى باستاماشىلىق ەتتى دەۋگە بولادى. بۇل — ءىرى گۋمانيتارلىق جوبا، گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى. الداعى ۋاقىتتا وسى جۇمىستىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن كورەمىز دەپ ويلايمىن.تەرمينولوگيالىق بازانى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى — ول تۇركى ەلدەرى تۇرعىندارىنا قۇبىلىستاردى وزدەرىنە تۇسىنىكتى تىلمەن تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ول شەت تىلدەردەن ءسوز الۋدى ازايتىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ باي تىلدىك قورىن جانە تىلدىك مۇراسىن كەڭىنەن پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ تۇركيا ۇسىنعان «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى +» فورماتىن قۇرۋ باستاماسىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. بۇل ۇيىمنىڭ ترانسفورماتسياسىنا قالاي اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟

- بۇل تاقىرىپ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (تمۇ) اياسىندا وتكەن جىلى ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا وتكەن سامميتتە كوتەرىلىپ، ءوز قولداۋىن تاپقان بولاتىن. ال بۇل جولى ول نەعۇرلىم كەڭ اۋقىمدا جانە سالماقتى فورماتتا قاراستىرىلدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەڭ الدىمەن، قازىرگى تالقىلاۋدىڭ الدەقايدا پراكتيكالىق سيپات العانىن اتاپ وتكەن ءجون. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى وقشاۋ جۇيە ەمەس، ول الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاداعى جەتەكشى ورتالىقتارمەن — ەۋروپالىق وداقپەن، رەسەيمەن، قىتايمەن، سونداي-اق وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىمەن جانە پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى.تۇركى الەمىنە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر تەك وڭىرلىك كۇن تارتىبىمەن شەكتەلمەيتىنىن ەسكەرسەك، باسقا مەملەكەتتەرمەن جانە وڭىرلەرمەن ۇيلەسىمدىلىك پەن ىنتىماقتاستىق قاجەت. وسىعان بايلانىستى بۇل باستاما ماڭىزدى ساياسي مانگە يە. ول تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تەك ءوز ىشىنە تۇيىقتالمايتىنىن كورسەتەدى. ولار ءۇشىن ىشكى ىنتىماقتاستىقتىڭ تيۋرك الەمىمەن ارىپتەستىككە مۇددەلى ەلدەرمەن جانە وڭىرلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ارقىلى تولىقتىرىلۋى ماڭىزدى.

Abai.kz