«حالىق جاۋىنىڭ» جۇبايى

1937-38 جىلدارداعى ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە «حالىق جاۋى» دەگەن كىنامەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كىسىلەردىڭ وتباسى، تۋعان-تۋىستارى دا جازالاۋعا ۇشىراپ وتىردى. اسىرەسە، «حالىق جاۋىنىڭ» جۇبايلارى دا قۋدالاندى. ولاردى تۇرعىلىقتى جەرىنەن باسقا وڭىرلەرگە جەر اۋداردى نەمەسە كونتسلاگەرلەرگە قامادى. قازاقستاندا الجير دەپ اتالاتىن اتاقتى كونتسلاگەردە مىڭداعان «حالىق جاۋلارىنىڭ» جۇبايلارى ازاپ تارتىپ، زورلىق-زومبىلىق كوردى. ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ جۇبايى بارديسافا دا ايىپتالىپ، جەر اۋدارىلادى. 1931 جىلى مىسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە قاماقتا بولعان ا. بايتۇرسىنۇلىنا شىعارىلعان اتۋ جازاسى 10 جىلدىق كونتسلاگەرگە اۋىستىرىلعان كەزەڭدە ونىڭ جۇبايىن قىزى شولپانمەن بىرگە سىبىرگە – تومبى وڭىرىنە جەر اۋدارىلادى. ال 1937 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆ ەكىنشى مارتە ۇستالىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ۋاقىتتا نكۆد وكىلدەرى ونىڭ وباسىنداعى جۇبايى بادريسافا مەن تۋعان قىزىنداي بولعان نەمەرە قارىنداسى كاتەز قاليقىزىن الماتىدان تەز ارادا كەتۋگە ماجبۇرلەيدى.

عۇمىرنامالىق دەرەكتەر: ارحيۆ مۇراعاتى مەن ەستەلىكتەر كوزىمەن

بادريسافا مۇحامەدسالىققىزىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى دەرەكتەر مۇلدەم از. وعان قاتىستى جازبا دەرەكتەر اعارتۋشىنىڭ پاتشا زامانىندا جانە كەڭەس داۋىرىندە قۋعىنعا ۇشىراپ، تۇرمەگە تۇسكەن كەزەڭدە تولتىرىلعان ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن بادريسافانىڭ پاتشا اكىمشىلىك ورگاندارىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا، سونداي-اق حالىقارالىق قىزىل كرەست جانىنداعى «ساياسي تۇرعىدان قۋدالانۋشىلارعا كومەك» (پومپوليت) جەتەكشىسى ە. پەشكوۆاعا جازعان حاتتارىنان اڭعارۋعا بولادى. ەل اراسىندا بادريسافانىڭ كۇيەۋى احمەتپەن بىرگە تورعايعا كەلگەنى جانە ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوستاناي قالاسىندا وتكىزگەنى تۋرالى كوز كورگەن كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى ارقىلى ساقتالىپ جەتكەن. ونى كەزىندە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار، ا. بايتۇرسىنۇلى اقتالعانان كەيىن، باسپا بەتىنەن جاريالادى.

بادريسافانىڭ تومبى وبلىسىنداعا ايداۋدان كۇيەۋىمەن بىرگە 1934 جىلى الماتىعا قايتىپ، وندا 1937 جىلعا دەيىنگى ءومىر سۇرگەن كەزەڭى سامىرات ماشەنۇلى كاكىشەۆتىڭ «احاڭ تۋرالى اقيقات» كىتابىندا تولىمدى دەرەكتەر بار. س. كاكىشەۆ – ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ كىشى ءىنىسى ماشەننىڭ بالاسى. تەگى اعاسى كاكىشتىڭ اتىنا جازىلعان. ول 1931 جىلعى اشارشىلىق كەزەڭدە جەتىم قالىپ، قوستاناي قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىندە تاربيلەنەدى (ونىڭ ايتۋىنشا، جەتىمدەر ءۇيى پۋشكين، 17 مەكەن-جايىندا بولعان). 1934 جىلى اعاسى ءامىر قاليۇلى ونى جەتىمدەر ۇيىنەن شىعارىپ الىپ، ايداۋدان الماتىعا ورالعان ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ قولىنا تابىستايدى. سامىرات احاڭنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ، ءبىلىم الىپ، تەمىرجول تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. كەڭەس داۋىرىندە ول الماتى قالاسىنداعى بەلگىلى نىسانداردى سالعان اتاقتى قۇرىلىسشى رەتىندە داڭقى شىعادى.

س. كاكىشەۆ – 1937 جىلى ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەكىنشى مارتە ۇستالعانىنا جانە بادريسافانىڭ قوستاناي وڭىرىنە قونىس اۋدارعانىنا كۋا بولعان بىردەن-ءبىر كىسى. ونىڭ جازۋىنشا، ا.بايتۇرسىنۇلى تۇرمەگە جابىلعانان كەيىن قاليقىزى كاتەزدىڭ (احمەتتىڭ اعاسى قاليدىڭ قىزى، ورىنبوردا وقىپ، اعاسىنىڭ قولىندا تاربيە العان. ول 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ باسشىسى ابدىعاپار جانبوسىنوۆتىڭ بالاسى رۇستەم ابدىعاپپاروۆقا تۇرمىسقا شىعادى. ر. ابدىعاپپاروۆ 1937 جىلى ۇستالىپ كەتەدى) الماتى قالاسىنىڭ جەتىسۋ كوشەسىندەگى جەرتولە ورنالاسقان پاتەرىن پانالاعان بادريسافاعا 24 ساعاتتىڭ ىشىندە قالادان كەتۋگە بۇيرىق بەرگەن. سودان ول قاليقىزى كاتەزبەن بىرگە قوستاناي ولكەسىنە قاراي كوشىپ كەتەدى.

سەرگەلدەڭ: اۋليەكول – قوستاناي

س. كاكىشەۆتىڭ تۇرمەگە قامالعان ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ بوستاندىقتاعى وتباسى 1937 جىلى قوستانايعا قاراي قونىس اۋدارعانى تۋرالى دەرەگى بادريسافانىڭ كوزىن كورگەن كىسىلەردىڭ ەستەلىگى مەن ارحيۆتىك قۇجاتتار دەرەگىمەن راستالادى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى جۋرناليست بايتۇرسىن يلياستىڭ جازۋىنشا، بادريسافانى قوستانايدا ءوز كوزىمەن كورگەن كىسىلەردىڭ ءبىرى – نۇرزيپا بەرىكبايقىزى. نۇرزيپا – اۋليەكول ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. ونىڭ اكەسى بەرىكباي جارماعامبەتوۆ – كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى سۇلتان بايماعامبەتوۆتىڭ نەمەرە اعاسى. بايماعامبەت پەن جارماعامبەت – ءبىر اكەدەن تاراعان باۋىر كىسىلەر.

كاتەز العاشقى ۋاقىتتا سەميوزەر پوسەلكاسىنداعى نۇرزيپانىڭ اتا-اناسىنىڭ ۇيىندە تۇرعان (شاماسى بۇلاردىڭ اراسىندا تۋىستىق قارىم-قاتىناس بولسا كەرەك – اۆت.), ودان كەيىن ول 1938 جىلى قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن اعاسى ءامىر قاليۇلىنىڭ قاسىنا كوشىپ كەلەدى. قوستانايدا كاتەز ناريمانوۆكاداعى (بۇرىنعى تاتار سلابودكاسى – اۆت.) شاكىر دەيتىن تاتار كىسىنىڭ اۋلاسىنداعى جەركەپەدە تۇرادى. بۇل ۇيگە مەدۋچيليششە ستۋدەنتى نۇرزيپا ءبىر قۇربىسىمەن ايت مەرەكەسى كۇنى قىدىرىپ كەلەدى. وعان سول ۇيدەگى بەيتانىس ايەلدى «احاڭنىڭ بايبىشەسى بادريسافا» دەپ تانىستىرادى. تاماقتان سوڭ بادريسافا داستارحانعا باتا جاساپ، ارتىنان قۇران وقيدى.

بادريسافانىڭ قوستانايدا كاتەزدىڭ ۇيىندە تۇرعانىن س. كاكىشەۆتىڭ جازبا ەستەلىگى دە ايعاقتايدى. 1939 جىلى تۋىستارىن ىزدەپ قوستانايعا –قاليۇلى ءامىردىڭ ۇيىنە كەلگەن ول كاتەزدىڭ ۇيىندەگى پادرەس اپاسىنا ارنايى جولىعادى. سول ءبىر تاريحي كەزدەسۋدىڭ ءبىر ەپيزودىن س. كاكىشەۆ بىلايشا سۋرەتتەيدى: «پادرەس اپام الماتىنى، ءبىز تۇرعان قاسكەلەڭ كوشەسىندەگى 44 ءنومىرلى ءۇيدى، كورشىلەردى قازىر ءبىز تۇرعان پاتەردە كىم تۇراتىنىن سۇراپ جاتىر. كوپ سويلەستىك، ۇزاق سۇقباتتاستىق... اقىرىندا مەن: «احاڭنان سىزگە حابار كەلگەن جوق پا»؟ - دەپ سۇراپ كالدىم. ول بۇل سۇراقتى ەستىپ، جىلاپ جىبەردى.

– الىپ كەتكەننەن بەرى حابارىم جوك، ءتىرى مە، الدە اتىپ تاستادى ما، قالاي كۇن كورىپ ءجۇر ەكەن، اياعى اۋىرا بەرۋشى ەدى؟! – دەپ، پادرەس اپام ۋايىم ايتتى.

وسى كەزدە كاتەز اپام سوزگە ارالاستى:

– جىلاماڭىزشى، كۇندە تۇسىمدە كورەمىن اعامدى، بۇرىنعى كىسىلەر ايتاتىن، ولگەن كىسى تۇسكە كىرمەدى دەپ، سول سەبەپتى احاڭ ولمەيدى، ءار ۋاقىتتا ءتىرى بولادى، ءوزى ولسە دە، ونىڭ اتى ولمەيدى، حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەكتەرى ولمەيدى، - دەپ جۇباتتى.

سول ۇيدە ءبىراز كۇن بولدىم، ۇيلەرىنە ءبارىمىز بىرىگىپ جوندەۋ جۇرگىزدىك، سول جۇمىس بىتكەننەن كەيىن مەن الماتىعا قايتىپ كەتتىم». 

سونبەگەن ءۇمىت وتى: قوستانايدان جولدانعان حات

بادريسافانىڭ قوستانايدا تۇرعانىن ناقتى دالەلدەيتىن ارحيۆتىك قۇجات تا بار. قۇجات – بادريسافانىڭ قىزىل كرەست جانىنداعى «ساياسي تۇرعىدان قۋدالانۋشىلارعا كومەك» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ە. پەشكوۆاعا تۇرمەگە قامالعان كۇيەۋى جايىندا حابار-وشار سۇراپ جازعان حاتى. حاتتتىڭ مازمۇنى مىناداي ء(ماتىننىڭ ءستيلى مەن ورفوگرافياسى سول كۇيىندە ساقتالدى): «منوگوۋۆاجاەمايا توۆ. پەشكوۆا. يا جەنا بايتۋرسۋنوۆا، موي مۋج احمەت بايتۋرسۋنوۆ بىل وپيات ۆزيات ۆ ورگانوم نكۆد 15/ VIII 1937, پوسلە چەگو يا نيموگلا دو سەگو ۆرەمەني دوبيتسيا و ەگو پولوجەني كاك كۋدا ون ناپراۆلەن. ون يزۆەستەن ۆام 1933 گ. ۆام، كاكتو سپاسلي ەگو وت سمەرتي ۆى. ون پوسلەدنەي ۆرەميا بولەل ي وچەن پلوحو چۋۆستۆوۆال سەبيا، يا ستارۋحا بولنا بولەزنەي لەپسەمينا (تۇسىنىكسىز ءسوز، شاماسى، ەپيلەپسيا بولسا كەرەك - اۆتور), تاكجە نەت سرەدستۆو نا سۋششەستۆوۆانيە. توۆ. پەشكوۆا ەسلي موجنو لي ۋزنات چەرەز ۆاس موەگو مۋجا تو سووبشيتە پو سلەدۋيۋششەمۋ ادرەسۋ. گ. كۋستاناي نازاروۆۋ ا. دوۆوسترەبوۆانيا» (سۋرەت 1).

سۋرەت 1. ب.بايتۇرسىنوۆانىڭ پەشكوۆاعا جازعان حاتىنىڭ تۇپنۇقساسى.

حاتتىڭ ماتىنىندە جازىلۋ مەرزىمى كورسەتىلمەگەن، بىراق كونۆەرت سىرتىندا «21738» دەگەن ساندار تاڭبالانعان (سۋرەت 2):

فوتو 2. ب.بايتۇرسىنوۆانىڭ پەشكوۆاعا جازىلعان حاتىنىڭ كونۆەرتى.

وسىعان قاراپ بىزدەر بۇل حاتتى 38 جىلدىڭ ىشىندە جازىلعان دەپ پايىمداۋعا بولادى. حاتتىڭ قوستاناي پوشتاسىنا تىركەلگەن مەرزىمى 1938 جىلدىڭ 21 شىلدەسى (جەتىنشى اي) دەپ جوبالايمىز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ سوڭعى ۇستالعان مەرزىمى، بادريسافانىڭ جازۋىنشا – 1937 جىلدىڭ 15 تامىزى. ۇشىنشىدەن، قىزىل كرەست جانىنداعى «ساياسي تۇرعىدان قۋدالانۋشىلارعا كومەك» ۇيىمى بادريسافانىڭ حاتىنا جاۋاپ جازادى. وندا ۇيىمنىڭ جابىلعانىن، سوندىقتان جەرگىلىكتى پروكۋراتۋراعا حابارلاسۋ كەرەكتىگىن، بۇدان بىلاي ۇيىمعا سۇراۋ سالىپ حات جازباۋىن ەسكەرتەدى جاۋاپ حاتتىڭ جازىلعان مەرزىمى 1938 جىل دەپ انىق كورسەتىلگەن (سۋرەت 3).

سۋرەت 3. قىزىل كرەست جانىنداعى «ساياسي تۇرعىدان قۋدالانۋشىلارعا كومەك» ۇيىمىنىڭ ب.بايتۇرسىنوۆاعا جازعان جاۋاپ حاتى.

1938 جىلى بادريسافانىڭ تۇرمەگە قامالىپ، حابار-وشارسىز كەتكەن وتاعاسىن ىزدەپ ە. پەشكوۆاعا حات جازۋى بىزگە مىناداي قاسىرەتتى كولدەنەڭ تارتادى. اتالعان ۋاقىتتا ا. بايتۇرسىنۇلى ومىردە جوق بولاتىن. زەرتتەۋشىلەر وعان اتۋ جازاسى 1937 جىلدىڭ 8-جەلتوقسانىندا شىققان جانە ول دەرەۋ ورىندالعان دەپ تۇيىندەپ ءجۇر.

دەمەك، بادريسافا كۇيەۋىنىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنىنەن جانە ول ۇكىمنىڭ ورىندالعانىنان حابارسىز. تىپتەن، ول جارىنىڭ قايتقانىن ءوزىنىڭ دەمى ۇزىلگەنشە بىلمەي كەتكەن بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى احمەتتىڭ ارتىندا قالعان، كۇنى كەشەگە دەيىن كوزى ءتىرى بولعان ۇرپاقتارى دا اتاقتى تۇلعانىڭ 1937 جىلى اتىلعانىن مۇلدەم كەش بىلگەنى ءمالىم.

جۇرەگى جارالى، قام كوڭىلدى، اۋرۋشاڭ (بادريسافا ەپيلەپسيا دەرتىمەن اۋىرعان. 1934 جىلى تومبىدا ايداۋدا جۇرگەن ا. بايتۇرسىنۇلى جاسى كىشى شاكىرتتەرىنە جازعان حاتىندا بادريسافانىڭ اۋرۋى قاتتى اسقىنىپ كەتكەنىن حابارلايدى. بۇل جاعداي س. كاكىشەۆتىڭ ەستەلىگىندە دە جازىلادى – اۆت.) كەيۋانا وتاعاسىنىڭ قايدا ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن باياعى 1931 جىلى ە.پەشكوۆاعا جازعان امال-ارەكەتىن قايتالاپ، تاعى دا حات جازعان ەدى:

«ۆ پوليتيچەسكي كراسنىي كرەست. ت. پەشكوۆوي. موسكۆا. موي مۋج بايتۋرسۋنوۆ احمەت بايتۋرسۋنوۆيچ (كازاك), ناحودياششيسيا پود ستراجەي ۆ بۋتورسكوي تيۋرمە س 1930 گ. دو سەنتيابريا ... (تۇسىنىكسىز ءسوز – اۆت.) پەرەستال ناپيسات منە ي دەتيام پيسمو. ا پوتومۋ پروشۋ ۆاشەگو سودەيستۆيا نە وتكازات ي سووبششيت منە: گدە ناحوديتسيا مۋج موي بايتۋرسۋنوۆ احمەت ناستوياششەە ۆرەميا. ادرەس موي: الما-اتا، نارىنسكايا 83. بايتۋرسۋنوۆوي بادريسافا. 1931 گ. يانۆاريا 10 دنيا. پريلوجەنيا: پوچت. ماركا دوست. ۆ 20 كوپ» (سۋرەت 4).

سۋرەت 4. بادريسافانىڭ 1931 جىلى ە.پەشكوۆاعا جازعان حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى.

سول حات ارقىلى كۇيەۋىنىڭ 10 جىلعا اق تەڭىز ارالانداعى سولوۆەتسك كونتسلاگەرىنە كەسىلگەنىن جانە وندا 22 اي وتىرعان ا. بايتۇرسىنۇلى 1932 جىلى قۇرلىقتاعى ارحانگەلسكىگە جەر اۋدارىلىپ، ودان ە. پەشكوۆانىڭ كومەگىمەن تومبى ولكەسىندە ايداۋدا جۇرگەن ءوزىنىڭ قاسىنا كەلگەنىنەن حاباردار ەدى (بۇل كورىنىستەردىڭ ارحيۆتىك دەرەكتىلىگى ءبىزدىڭ «الاش جولى جانە احمەت بايتۇرسىنۇلى» (الماتى، 2024 ج.) اتتى كىتابىمىزدا تالدانعان).

قوستانايدان جولداعان حاتتا ول ە. پەشكوۆادان «احمەت سىزگە بۇرىننان تانىس، ونى كەزىندە ءبىر اجالدان قۇتقارىپ ەدىڭىز، ەندى تاعى دا كومەكتەسىڭىزشى»، - دەپ جاردەم سۇرايدى. ءوزى ناۋقاس، كۇنكورىسى دە قيىن. بادريسافا ءۇشىن بۇل باياعى 1930-1933 جىلدارداعى اقاڭنىڭ ماسكەۋ تۇرمەسىنە قامالىپ، اق تەڭىزگە ايدالعانى، مۇنى قىزى شولپانمەن بىرگە سىبىرگە ايداعان زورلىق-زومبىلىقتارى تاعى قايتالانىپ جاتقان سياقتى ۇيرەنشىكتى كورىنىس ەدى. «ۇيرەنىسكەن جاۋ اتىسپاققا جاقسى» دەگەندەي، وتاعاسىنىڭ قايتا ورالاتىنان كۇدەر ۇزبەي، جۇرەككە سابىر بەرىپ، كوڭىلدى ءۇمىت وتىمەن الاۋلاتۋ كەرەك. قازاقتىڭ «ءۇمىتسىز تەك شايتان» دەيتىنى دە وسى بولار؟ «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەن، تاعى دا قولى ۇزىن ە.پەشكوۆاعا حات جازىپ، قاراكەت ەتىپ وتىر...

1940 جىلى، جوعارىدا اتالعان كەيىپكەرىمىز، نۇرزيپا بەرىبايقىزى ءامىر بالاسى نازارعا تۇرمىسقا شىعادى. سول جىلى قاليۇلى ءامىر قارىنداسى كاتەزگە ناريمانوۆكانىڭ نوۆايا كوشەسى، 28 مەكەن-جايىنا ەكى بولمەلى قامىس ءۇي سوعىپ بەرەدى. بۇل ۋاقىتتا بادريسافا، نۇرزيپانىڭ ايتۋىنشا، كاتەزدىڭ ۇيىندە بولماعان. 1941 جىلى كاتەز وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولادى. ونىڭ ارتىندا ەدىگە جانە سەرىك دەگەن ەكى بالا جەتىم قالادى. نۇرزيپانىڭ وتباسى نوۆايا كوشەسىندەگى كاتەزدىڭ ۇيىنە كوشىپ، ەكى وتباسى بىرگە تۇرادى. دەمەك، شامامەن، 1940 جىلدان باستاپ بادريسافا كاتەزدىڭ ۇيىنەن كەتىپ قالعان. ونىڭ قاي جاققا بەت العانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز.

الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ءۇيى: جوعالعان ءىز

بادريسافا كاتەزدىڭ ۇيىنە، نۇرزيپانىڭ ايتۋىنشا، شامامەن، 1943 جىلى بولسا كەرەك، قايتا كەلەدى. سوقا باسى. ول ءۇي-ىشىندەگى كىسىلەرمەن بىرگە كاتەزدى ەسكە الىپ، جىلاپ قايعىرادى. بادريسافا: «الماتىدان قاعازدارىمدى جوندەتتىم. مىنا جەردەگى الەكساندروۆاكادا مۇگەدەكتەر ۇيىنە (الەكساندروۆكا – قوستاناي قالاسىنان 45-50 شاقىرىم جەردەگى سەلو. كەزىندە تۇرعىندارى بىرىڭعاي سلاۆيان تەكتەس حالىقتار بولعان – اۆت.) ورنالاساتىن بولدىم. قۇجاتتارىم بىرىڭعايلانعاشا، قالادا بولا تۇرامىن»، – دەي كەلە، ءبىراز كۇندەر قوستانايدا پاتەر جالداپ ايالدايدى.

بادريسافانىڭ قوستانايعا قايتا ورالعان سول ءبىر  وقيعانى ەستەلىك يەسى بىلاي باياندايدى: «بادريسافا ۇيگە كۇنبە-كۇن كەلىپ تۇردى. قاس قارايا بىراق قايتادى. سوعان قاراعاندا، بىزدەن الىس تۇرمايدى. سونداي سىپايى، بيازى ءارى مەيرىمدى كىسى ەدى. ءبىزدىڭ كەمباعال تۇرمىسىمىزدى كورىپ، بىزگە اۋىرتپالىعىن تۇسىرمەيمەن دەپ، وزگە پاتەر جالداعان عوي.

–  بايعۇس قايتسىن ەندى. بىزدەن باسقا كىمى بار. جاقىنى دا، جاناشىرى دا ءبىز بولىپ قالدىق قوي. قايران احمەت! كەشەگى احاڭنىڭ بادريسافاسى دەپ كىم ايتار ەندى؟ قايعى مەن ازاپتان جۇيكە اۋرۋىنا ۇشىراپتى. ۇستاماسى بار ەكەن. ەشكىمگە سالماق سالمايمىن دەگەنى عوي. مۇگەدەكتەر ۇيىنە بارماقشى، –  دەپ اجەمدەر اياۋشىلىق بىلدىرەدى.

...ابىسىن-اجىندار دالادا، كۇننىڭ كولەڭكەسىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىسادى. ايپان اجەم (قاليدىڭ ايەلى – اۆت.) اۋىرادى. ىڭقىل-سىڭقىلدى. جاسى كەلگەن. سوندا دا بادريسافانىڭ كوڭىلىن اۋلايىن، تارىعىپ ءجۇر عوي دەپ، وتكەن كەتكەندى ەسكە الىپ، اڭگىمەدەن جالىقپايدى. ايپان اجە ءۇيدىڭ ىرگەتاسىنا وتىرىپ، قابىرعاعا ارقاسىن بەرىپ، ءازىلىن دە قالدىرمايدى. ءبىر كۇنى بادريسافانى سويلەتەيىن دەدى مە:

– وسىدان قاينىم كەلەدى بار عوي، ءوزىم ءتيىپ الام. جاس كۇنىمدە تيمەي قويىپ ەدىم،  – دەمەسى بار ما.

بادريسافا جەردى شۇقىپ وتىر، شۇقىپ وتىر. ءبىر مەزەت مۇڭايعان قالپىمەن:

– ە، شەشەمىز ايتىپ وتىر عوي، تيەم دەپ. ءتيسىن، ءتيسىن!- دەدى. ءبارمىز جارىسا كۇلدىك.

ەرتەڭىنە ءبادريسافا كەلىپ: «قۇجات-قاعازدارىم دايىن بولدى. ەرتەڭ الەكساندروۆكاعا كەتەم» – دەدى. سول كەتكەننەن ول مول كەتتى. ءبىز ونى سودان بىلاي كورە المادىق»، – دەيدى ەستەلىك يەسى.

بادريسافانىڭ الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ءۇيىن پانالاعانى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى باقىتكەرەي ءابىتايۇلىنىڭ تورعاي ءوڭىرىنىڭ قوستانايعا جولاۋشىلىپ كەلگەن قارت كىسىلەرىنەن ەستىپ، ءوز قولىمەن جازعان ەستەلىگىندە باياندالادى. ول جازبا ءبىزدىڭ مۇراعاتىمىزدا كوپ جىلداردان بەرى ساقتالىپ كەلەدى (بۇل ەستەلىك احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ءومىرى مەن مۇراسىنا ايرىقشا جارىق تۇسىرەتىن، ارحيۆتىك مۇراعاتتار مەن تاريحي دەرەكتەردىڭ بىرەگەي جيناعىنا اينالعان «تاۋقىمەت» (الماتى، 2024 ج.) اتتى كىتابىمىزدا (زيابەك قابىلدينوۆپەن بىرگە جازىلعان) جارىق كوردى. وسى ورايدا، جيناقتى باسىپ شىعارۋعا قولداۋ كورسەتكەن «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتى» ۇيىمىنا (ديرەكتورى – بيجومارت قاپالبەك) العىسىمىز شەكسىز).

ەستەلىكتەگى مالىمەت بويىنشا، كۇيەۋى احمەت حالىق جاۋى بولىپ ۇستالعاننان كەيىن بادريسافا تۋىستارىنان پانا تابا الماي، 1942 جىلدىڭ جاز ايلارىندا الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ۇيىنە بارىپ ورنالاسادى، وندا ول 3-4 اپتادان كەيىن كوز جۇمادى.

بادريسافانىڭ مۇردەسى قايدا جەرلەنگەنى بۇل كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. س. كاكىشەۆتىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك، ول قوستانايعا جەرلەنگەن. ونىڭ جازۋىنشا، 1970 جىلى وتباسىمەن قوستاناي قالاسىنا كەلىپ، كاتەز بەن ونىڭ بالاسى سەرىكتىڭ جانە بادريسافانىڭ قوستانايداعى زيراتىنا (ناريمانوۆكاداعى مۇسىلماندار قورىمى بولسا كەرەك – اۆت.) تاعزىم ەتەدى. قورىمدا كىشكەنتاي تومپەشىك بولىپ، ەلەۋسىز جاتقان ارداقتى كىسىنىڭ بەيىتىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتتى قامىعادى.

ءتۇيىن

تۇيىندەي كەلگەندە، 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ قازاسى ەڭ جاقىن ادامدارىنا (جۇبايى، تۋعان-تۋىستارىنا), ۇزاق جىلدار بەلگىسىز بولىپ كەلۋى دە كوپ نارسەنى جاڭاشا پايىمداۋعا يتەرمەلەيدى. ەل اڭسارىندا «ماعجان، ساكەن اتىلماپتى، لاگەردە ايداۋدا ءجۇرىپتى» دەگەن سوزدەر كەڭەستىك ساياسي بيلىكتىڭ اتۋ جازاسىنا ۇشىراعانداردىڭ شىندىعىن جۇرتشىلىقتان جاسىرىپ، بۇركەمەلەگەن ساياساتىنان تۋىنداعان دەپ پايىمداۋعا بولادى.

تاعى ءبىر ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە – بادريسافانىڭ ە. پەشكوۆاعا جازعان حاتتارىنىڭ جازىلۋ تاڭباسى (كالليگرافياسى) مەن مانەرى ء(ستيلى). ءار جىلدارى جازىلعان ەكى حاتتىڭ جازۋ تاڭباسى مەن بايانداۋ مانەرى – ەكى ءتۇرلى. الماتىدا 1931 جىلى جازىلعان ءبىرىنشى حاتتىڭ ءپىشىنى ءبىرشاما كوركەم، مانەرى جاتىق ءارى ساۋاتتى، ال 1938 جىلى قوستانايدا حاتتىڭ تاڭبالانۋى مەن مانەرىندە قارابايىرلىق كورىنىس تاپقان جانە ستيلدىك تە، ورفوگرافيالىق تا قاتەلەر بار، ورىسشاسى دا ولپى-سولپى. بۇعان قوسا، العاشقى حات ورىس ورفوگرافياسىنىڭ كەڭەستىك داۋىردە وزگەرگەن ۇلگىسىندە، ياعني قاتاڭ دىبىستى بىلدىرەتىن «» تاڭباسىن قولدانبايتىن تارتىپپەن جازىلسا، ەكىنشىسىندە ەسكى ۇلگى ءىشىنارا قولدانىلعان. ەكى حاتتىڭ قايسىسى بادريسافانىڭ ءوز قولىمەن جازىلعانىن ناقتى ايقىنداۋ قيىن.

بادريسافا تۋرالى ەل اراسىندا ساقتالعان ەستەلىكتەردەگى كوڭىل اۋداراتىن ءبىر ماسەلە – ونىڭ قۇران سۇرەلەرىن، قازاقتىڭ ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن كىسى ەكەندىگى. قازاقتىڭ ءدىني جانە عۇرىپتىق داستۇرىندە قۇران سۇرەلەرى مەن اياتتارىن ءتاۋىر بىلەتىن، دىنگە جاقىن كىسىگە قۇران وقۋ قۇزىرى بەرىلەتىنى جانە قايتقان كىسىنىڭ ورنىنا كەلىپ كوڭىل ايتۋ – قالىپتاسقان ۇلگى.

بايتۇرسىن كەلىنى بادريسافانىڭ قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى ماسەلە دە ءالى تولىق جاۋابىن تاپپاي كەلەدى. بۇل ورايدا، بىزدەر س. كاكىشەۆتىڭ 1970 جىلى قوستانايداعى بادريسافا بەيىتىنە، سونداي-اق كاتەز بەن ونىڭ بالاسى سەرىكتىڭ زيراتىنا تاعزىم ەتۋى – ايعاقتىق تۇرعىدان ماڭىزدى دەرەك دەپ سانايمىز. بۇل كورىنىس بادريسافانىڭ قوستاناي قالاسىنىڭ ناريمانوۆكا بولىگىندەگى مۇسىلماندار قورىمىنا جەرلەنگەنىن بىلدىرسە كەرەك.

ناريمانوۆكا – اۋ باستاعى قوستاناي قالاسىنىڭ سىرتى. قالانىڭ ورنى رەسەيدىڭ ىشكى بولىگىنەن قونىس اۋدارۋشى پەرلەسلەندەرگە قوس سايدىڭ –«قوستاناي وتكەلى» (پەرەسەلەندەر كەيىن «ورداباي-ساي» دەپ اتايدى) مەن «ءابىل-ساي» اراسىنا بەلگىلەنىپ، وندا ارنايى تۇرعان جايلار سالىنعان كەزەڭدە، ءابىل-سايدىڭ سىرتىنا ورنالاسقان تاتار جانە وزگە مۇسىلمان جۇرتىنىڭ قونىسى «تاتار سلابودكاسى» دەپ اتالادى. مۇندا كەشەگى كۇنگە دەيىن «كازاحسكايا ۋليتسا» دەگەن كوشە بولعان. الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ۇيىندە قايتىس بولعان بادريسافانىڭ مۇردەسى جاقىن تۋىستارى تۇراتىن قوستاناي قالاسىنا اكەلىپ جەرلەنۋى شىندىققا جاناساتىن سىندى.

قورىتا كەلگەندە، احمەتتانۋشىلار الداعى ۋاقىتتا اتالعان ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارادى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە تىڭ تانىم-پايىمدارعا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن.

الماسبەك ابسادىق،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

Abai.kz