Futboldan әlem chempionatynda erekshe sheberligimen tәnti etken tandauly oiynshylar jónindegi әngimeni әri qaray jalghaymyz.

Golgha qomaghay «Qortyq»

Jurnalisterding de, mamandardyng da, FIFA-nyng da saualnamasy boyynsha, 1994 jylghy әlem chempionatynyng ýzdik futbolshysy bolyp braziliyalyq shabuylshy Romario tanyldy.

Suret: championat.com saytynan alyndy.

Romario de Souza Farias – resmy matchtarda 1000-nan asa gol soqqan naghyz qúralaydy kózge atar mergen oiynshy. Braziliyada ol búl kórsetkish jóninen Peleden keyingi ekinshi oryndy alady. Al últtyq qúrama sapynda 70 oiyn ótkizip, 56 dop engizgen. Keyingi bir súhbatynda ózi aitqan «Men tek gol soghu ýshin jaralghan janmyn» degen sózin futbolshynyng basty ústanymy deuge bolady.

Romario kәsipqoy sportqa kәdimgi jaghajaydaghy futbol arqyly kelgen. Ol ózining alghashqy kәsiby kelisim-shartyna («Vasko da Gama» komandasymen) qol qoymas búryn ýnemi Rio-de-Janeyronyng Kopakabana, Ipanema jәne t.b. ataqty jaghajaylarynda dop oinap, mamandardyng kózine týsken. Onyng óte eptiligi, biyikke sekirgishtigi, tenbil dopty qalauynsha biylete alar tehnikasy, gol soghugha ynghayly sәtti seze biler súnghylalyghy sol qúmdaghy «ayqastarda-aq» angharylghan-dy.

Romario 18 jasynan bastap Braziliyanyng jetekshi klubynda («Vasko da Gamada») jarqyray kózge týsti. Kóp úzamay últtyq qúramagha da shaqyryldy. Biraq «birde týie, birde biye» Romario túraqty týrde jaqsy oiyn kórsete qoymady. Nәtiyjede últtyq qúramanyng eski de jana jattyqtyrushysy Tele Santana 1986 jyly Meksikada ótken әlem chempionatyna Romariony ertpedi.

1988 jylghy Seul Olimpiadasynda Romario qúramanyng negizgi shabuylshysy boldy. Ókinishke qaray, Romario finalda esep ashqanymen, Braziliya qosymsha uaqytta KSRO komandasynan útylyp (1:2), tek kýmis jýlde iyelendi.

Al 1994 jylghy әlem chempionatynda Romario (Bebetomen birge) últtyq qúramanyng shabuyldaghy basty ýmiti boldy. Futbolshy ol ýmitti aqtady: AQSh jasyl alandaryndaghy 7 oiynda 5 gol soghyp, turnirding ýzdik oiynshysy atandy. Braziliya 24 jyldan song әlem chempiony boldy.

Klubtyq kariera jaghynan da Romario kóp jetistikke jetti: ol tórt elding chempiony boldy – Braziliya («Vasko da Gama»), Gollandiya (PSV), Ispaniya («Barselona») jәne Qatar («әl-Sadd»). Últtyq qúrama sapynda Amerika kubogyn (1989) jәne Konfederasiyalar kubogyn (1997) jenip aldy, әlem chempiony atandy (1994).

1998 jyly Fransiyagha attanar aldynda auyr jaraqat alyp, saptan shyghyp qaldy. Alasalyghyna oray «Qortyq» atanghan talantty oiynshynyng tek 1994 jyly ghana baghy jandy...

Suret: sportsheroes.ru saytynan alyndy.

«Altyn dopty» alghan túnghysh músylman

Dop dodasy tarihynda erekshe iz qaldyrghan ýzdik futbolshynyng biri – Fransiya qúramasynyng әigili jartylay qorghaushysy Ziynedin Zidan.

Zidannyng shyqqan tegi fransuz emestigi býginde elding bәrine ayan. Onyng әkesi Smayyl – Aljirden Fransiyagha qonys audarghan kәbil últynyng ókili. Parij manyndaghy Sen-Deny qalashyghyna 1953 jyly kóship kelgen ol sonda biraz jyl júmys istegen son, elding ontýstigindegi Marseli shaharyna auysady. Osy jerde ózi sekildi Aljirden auyp kelgen arab boyjetkeni Mәliykemen tanysady. Keyin ekeui ýilenip, tórt úl (Jәmel, Faridun, Núreddiyn, Ziynediyn) jәne bir qyz (Leyla) sýiedi. Asa auqatty túrmasa da, meyramhanada qoymashy bop istegen Smayyl aqsaqaldyng tabysy bes balany asyrap, ishindirip-kiyindiruge jetip jatty.

Zidandar әuleti portty qala – Marseliding «asfalitty djungli» dese de jarasatyn shetki audandarynyng birinde túrdy. Ziynedin kishkene kezinen futbolgha qyzyghyp ósti. Tang atqannan dostarymen birge beton tóselgen eski alanqayda plastikalyq bótelkeni dop qyp teuip, ýige qas qaraya bir-aq oralghanda, ýsti-basynyng kir-qojalaqtyghy óz aldyna, qatty jerge qúlay-qúlay ayaghy jaradan kórinbey ketetin. Balasynyng siqyn kórip, eki kózi tas tóbesine shyqqan Mәliyke sheshey bar sharuasyn tastay salyp, «auyr jaralanghan kishkentay jauyngerinin» jaraqatyn juyp-tanugha kirisetin-di. Anasy onyng eshqashan shyn atyn ataghan emes, ýnemi Yazid dep erkeletetin. Qazir Ziynedinning zayyby – ispan qyzy Veronika da (ekeuining tórt balasy bar) solay ataydy. Al «Zizu» degen laqap at oghan keyin, «Kann» komandasyna qabyldanghanda jabysty.

Ziynedin bala kezinde-aq kәnigi futbolshylargha tәn oilylyghymen, zerektigimen kózge týsken eken. Oghan jasóspirimning jaqsy damyghan dene-túlghasy men dopty úrshyqsha ýiiretin tehnikalyq sheberligin qosynyz. Talantty balaqay eresekterding ózin sonynan salpaqtatyp, shyr kóbelek ainala aldap, doptan esh airylmay qoyady eken. «Keybireuler onyng erekshe qabiletine qarap, boyy óspey qalghan bozbala emes pe eken dep te kýmәndanatyn. Úlymnyng shyn jasyn dәleldeu ýshin men onyng qújatyn ýnemi qaltama sap alyp jýretinmin» deydi әkesi.

«Aula futbolynyng kishkentay júldyzyna» alghash nazary aughan «Kann» klubynyng bapkeri Jan Vero eken. Bolashaghynan ýlken ýmit kýttirer bozbalanyng Fransiya chempionatyndaghy túsauyn kesken de osy komanda bolatyn. Al 1992 jyly Ziynedin «Bordogha» auysady. Elding ýzdik újymdarynyng birinde oinap jýrip, últtyq qúramanyng jattyqtyrushysy Eme Jakening kózine týsedi. Onyng qúrama sapyndaghy alghashqy oiyny tang qalarlyqtay sәtti boldy. 1994 jyldyng 17 tamyzynda fransuzdar Bordoda Chehiyadan 0:2 esebimen útylyp jatqan-dy. Alangha ekinshi taymnyng ortasynda shyqqan Zidan ainaldyrghan 6 minuttyng ishinde eki gol soghyp, tarazy basyn tenestirip ketti! Eki jyldan keyin ótken Europa chempionatynda qola jýldeni qanaghat tútqan Jake: «Ziynedin kóp úzamay fransuz futbolynyng kóshbasshysyna ainalady», – dep boljaghan eken. Kәnigi bapker qatelespepti.

1998 jylghy әlem chempionatynyng finaly Zidannyng benefiysine ainaldy. Búryshtamadan berilgen dopty eki ret baspen úryp torgha týsirgen ol eng qiyn sәtterde oiyn taghdyryn úly futbolshylardyng sheshetinin dәleldedi. 2000 jyly ol bastaghan «ýshjolaqtylar» Europa chempiony atandy.

2006 jylghy dýniyejýzilik dop dodasynda da Ziynedin altyn jýlde ýshin ayanbay aiqasty. Alayda aqtyq bәsekesining aqyrghy sәtterinde (dәlirek aitsaq, 110-minutynda) italiyalyq Marko Materassiydi basymen úryp qúlatqany ýshin qyzyl kartochka alghan ol alannan quyldy. Ánsheyinde jer qozghalsa da qozghalmastay kórinetin birtogha jigitti múnday, sypayylap aitqanda, tosyn әreketke ne iytermelegeni týsiniksiz. Baspasóz atalmysh kórinisting san-sapalaq sebepterin myng qúbyltyp, qúiqyljytyp jazdy. «Qarsylasy qanday say-sýiegin syrqyratar sóz aitsa da, ol shydauy kerek edi, endi, mine, komandasyn da jerge qaratty, dýiim dýnie aldynda ózi de masqara boldy» deushiler de, «Ol dúrys istedi, keyde namysyndy osylay qara kýshpen qorghaugha tura keletin jayttar bolady» dep alaqanyn ysqylaushylar da boldy. Qalay desek te, bizge onyng ne sebepti ústamsyzdyq tanytqany manyzdy da, ókinishti de emes. Biz ýshin, naghyz oiynnyng naghyz tileulesteri ýshin onyng jasyl alannan mәngilik ketkeni ókinishti edi...

Ziynedin Zidan – Europanyng (keyingi birneshe jylda – әlemnin) ýzdik futbolshysyna beriletin «Altyn dop» jýldesin iyelengen, әlem jәne Europa chempiony atanghan túnghysh músylman futbolshy. Ol futbol tarihyndaghy eng kórnekti oiynshylardyng qataryna enip, ózindik iz qaldyrghan túlgha. Ár dәuirding óz qaharmany bolady desek, HH ghasyrdyng 60-jyldary elding Pele men Garrincha dese esi ketti, 70-jyldar Bekkenbauer men Kroyftyng dәuiri retinde tarihta qaldy, 80-jyldarda kýlli әlem Maradona men Platiniyge tabyndy... Al qos ghasyrdy qosqan onjyldyqta Zidannyng júldyzy jarqyrady. Ózining atalghan futbol ghúlamalarynyng layyqty izbasary ekenin ol tamasha oiyny arqyly dәleldedi.

Sәken Sybanbay

Abai.kz