Basy: Alash filosofiyasy – últtyq damu filosofiyasy

Jalghasy: Alash filosofiyasy: Bókeyhanov fenomenologiyasy

Jalghasy: Alash filosofiyasy: Eldik sipat...

(tórtinshi traktat)

Kirispe sóz:

Qazirgi zamanda Qazaqstan tәuelsiz memleket retinde әlemge tanyldy: soghan say, Qazaqstan ózining Ata zanyn jәne memlekettik rәmizderin qabyldady. Memlekettik shegarasyn bekitti. Ol boyynsha Qazaqstan unitarly memleket, yaghni, qazaq últy qúrghan memleket ekendigi Konstitusiyada jazyldy. Búl sheshim tarihy әdilettilik negizinde jasaldy. Óitkeni, ghasyrlar boyy Qazaq eli osy jerde, óz atamekeninde ómir sýrgen, osy jerdi qorghaghan, tabighatyn saqtaghan, jerine say mәdeniyetin, salt‑dәstýrin, sharuashylyghyn, tilin, dilin týzegen.

Búl – unitarly memleket turaly sheshim qazirgi zamandarda ornyqqan, halyqaralyq qauymdastyqtyng BÚÚ ayasynda birikken 183 memleketter qabyldaghan zangha sәikes, әri, búl – osy zannyng Tәuelsiz Qazaqstan memleketi jaghdayyndaghy lokaldy (jeke birlik) kórinisi.

Endeshe, kópúlttar mekendeytin Qazaqstanda qazaq últynyng «memleketqúrushy últ» retindegi statusy Qazaqstan Tәuelsizdigin moyyndaghan ózge memleketter ýshin, ol memleketterding halyqtary ýshin, sonymen qatar, Qazaqstanda túryp jatqan, Qazaqstan azamaty sanalatyn ózge últtyq diasporalar ýshin әdiletti  jәne zandy dep tanylady, tanyluy tiyis. Ári, Qazaq últynyng búl statusy BÚÚ dengeyinde qorghalady.

Qazaq últy – elimizding barlyq azamattaryn ózine toptastyrady

Atalghan sebepterge baylanysty ‑ Qazaqstanda Qazaq últynyng Tili men Mәdeniyeti, Dәstýri men salty, Memlekettik‑Eldik sipatyn Qazaq últynyng mәdeniy‑ruhany bolmysy qúraydy dep aita alamyz. Memleketting barlyq azamattaryn biriktiretin basty iydeologiyalyq platforma – qazaqtyng Últtyq mýddesi men maqsaty.

Osy túrghyda, Qazaq mәdeniyeti men últtyq bolmysy, últtyq tәrbiyesi, mәdeniyeti, tili men moralidik‑etikalyq beynesi ózge últtardy ózine tartatyn, ózine eshbir moralidik kedergisiz siniretindey passionarlyq quatqa ie boluy tiyis.

Últtyq bolmys – zamana aghymymen ýilesken, quatty memleket qúrugha beyimdelgen, key jaghdayda jalpyadamzattyq sipatqa iye, janashyl әri demokratiyalyq baghytta ózin kórsete bilui kerek. Mine, osy talapqa qol jetkizu ýshin bizge Alash filosofiyasyna qayta‑qayta ýnilip, onyng aitar oiyn zamangha say bayandau – óte manyzdy! Býgingi traktat sonyng bir parasy...

Shәkәrim Qúdayberdiúly:

«Adamnyng eng asyly – qiyanatsyz, aq peyil adam».

Áriyne, adamzattyng asyl oiy da – osy! Ágәrki, jer betindegi adam balasy týgel derlik osynday bolar bolsa  ‑ búl dýniyede zúlymdyq atauly tútasymen joyylar edi... Alayda, jer betinde adamzat әrqily: óz últy, óz jeri, óz mәdeniyeti, óz dәstýri, tipten, óz kelbeti jәne t.t. bolady. Onymen qosa, әraluan adamzat ózara ýzdiksiz qarym‑qatynasta bolady. Búl prosess jerdegi tirshilik barda ýzilmek emes. Endeshe, osy proseste «adamzattyng әraluandyq sipaty» tek bir qalypta «qiyanatsyz, aq peyil» boluy mýmkin emes. Qayshylyqtar  payda bolady. Oghan sebepter kóptep tabylady: mysaly, oghan bir halyqtardyng ómir sýru arealyn keneytu soghystary, halyqtardyng tabighy jәne әleumettik apattardan bosa kóshui, diny túrghydaghy qayshylyqtar, memlekettik damu túrghydaghy aiyrmashylyqtar, demografiyalyq daghdarystar, epiydemiyalar jәne t.t. Mine, osy mәseleler «әraluan adamzat» arasyna kirikkende – mindetti týrde «kýshtining jenui» dep atalatyn «tabighy súryptalu» zany  iske qosylady. Al, ol prosessting eshbir qiyanatsyz, taza aq peyildi týrde ótui esh mýmkin emes.

Múnday jaghday tabighatta da ýzdiksiz ótip jatady. Onda ol ejelgi grek filosofy Geraklit Efesskiy aitqanday óte qatan:

«Jerding ólimi — sugha ainalu, Sudyng ólimi — auagha ainalu, Auanyng ólimi — otqa ainalu, jәne, kerisinshe» bolyp shyghady. Yaghni, qysqasha bylay: «Su — ottyng ólimi, aua — sudyng ólimi, jer — auanyng ólimi».

Búl oy Geraklitting әlemning ýzdiksiz ózgerisi turaly filosofiyasymen baylanysty («bәri aghady» — panta rhei). Onyng týsiniginde stihiyalar birin-biri tura maghynasynda joymaydy, qayta bir kýiden ekinshisine auysyp otyrady — әlem mәngilik ózgeris pen ainalym ýstinde bolady.

Mine,  «tabighy súryptalu» osylay ótse, onyng kórinisin adamzat ta ózara qarym‑qatynasynda qaytalaydy. Múnda da, bir mәdeniyetter joyylady, onyng ornyn ózgeler alady, bir halyqtar, bir tilder joyylady, onyng oryn jana halyqtar basady... Endeshe, búl jaghdayda, Shәkәrim aitqan «eng asyl – qiyanatsyz, aq peyil qasiyetter» de joyylady. Onyng oryn nebir zúlymdyq týrleri basady.

Múnday prosess adamzat tarihynda ýzdiksiz jýrdi, әli de jýrip jatyr... Endeshe, filosof Shәkәrim múny bilmegen be? Bilgen, «Ýsh anyq» kitabyn jazghan filosoftyng múny bilmeui mýmkin emes... 

Sonda qalay? 

Shәkәrimning oiy tym teren. Mәselen, adam balasy ózine jaryq pen jyluyn beretin aspan denesin bir ghana «Kýn» sózimen beyneleydi. Osy sózding astaryna barlyghy siyady. Al, Kýnning ózi sol mezette naghyz ajdaha oshaghy, onda nebir jarylystar men tirishilikke asa qauipti otshashular bolyp jatqany turaly oilana bermeydi. Adamgha keregi – onyng jaryghy men jyluy. Ol ‑  absolut, ol – substansiya.

Mine, tura sol siyaqty, jer betinde de adamzatqa, endeshe, adamgha tәn  eng asyl qasiyet: ol – «qiyanatsyz, aq peyil bolu».

Sondyqtan, búl, tek jeke adamgha ghana emes, býkil adamzatqa  qatysty aitylghan sóz! Yaghni, adamzat ózining «әraluandyghyna» qaramastan, bir birine «qiyanatsyz boluy tiyis, aq peyil boluy tiyis» degen Úly Gumanistik oi!

Olay bolsa, «qiyanatsyzdyq pen aq peyil» ‑ jer betindegi әrbir halyqtyng últtyq tәrbiyesining «Kýni», yaki, «Shamshyraghy» retinde qalyptasuy tiyis. Adamzat tútasymen әri ýnemi osy «tirshilik kózine» úmtylysta boluy tiyis degen asyl oy jatyr búl maghynada!

...Býginde Shәkәrimning ózi joq, tek sózi bar ‑ onyng úrpaghy óz qalauymen, óz erkimen Tәuelsiz memleketin qúru ýstinde.

Memleket ózining qoghamdyq әri memlekettik damuynyng basty prinsiypi retinde «Ádilet» ústanymyn tandap aldy, ony Qonstitusiyasynyng tórine altyn әrippen jazyp qoydy.

Al, ghasyrlar boyy qauymdasyp ómir sýru erejesin qanyna sinirgen qazaq halqynda «Ádilet» týsinigi tamyrlasa kele «qiyanatsyzdyq» pen «aq peyil» úghymdarymen úshtasady. Búl qalyp – bizding halyqtyn, jalpy, qazaq últynyng ómir sýru qalyby desek – artyq aitpaymyz: kezinde alyp dalada imperiyalar qúra alsaq ta, halqymyz ózining songhy tarihynda qiyanatty kóp kórdi, onyng auyr salmaghyn janymen de, tәnimen de tartudayyn tartty...

Olay bolsa, endi egemendigine qoly jetkende – halyq ózining asyl qasiyetin tu etip qayta kóteruge úmtyluda.

Áriyne,  búl soqpaq – onay soqpaq emes. Álemde әrtýrli mýddeler qaqtyghysy jii kezdesedi – osy ortada «әdiletti» tu etip ústap otyru – býkil últtyq tәrbiyenin, últtyq bolmystyn, memleketti basqarudyn, sot jýiesinin, zang shygharudyng Temirqazyghyna, ruhany damudyng Shamshyraghyna (Kýnge) ainaluy kerek.

Ol da onay emes: qazbalap jibersek – osyghan qarsy keletin qadau‑qadau mәseleler shoghyry shyghady. Ony jalang úranmen, ne tek «aq peyilmen» joy esh mýmkin emes. Ol ýshin, biraz ter tóguge, tipten, qajet bolsa «qan tóguge» de tura kelui mýmkin...

Biz – osy joldy tandadyq. Biraq búl – birden bir sara jol!

Ol ýshin, kelesi Alash filosofy Múhtar Áuezovtyng bir auyz sózin aityp, traktatymdy tәmәmdaymyn:

Múhtar Áuezov:

«Al, qazaq, meshel bolyp qalamyn demeseng ‑ taghylymyndy, besigindi týze!» 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai kz