1 shildeden bastap kýshine engen jana Konstitusiya azamattardyng qúqyqtaryn qorghaugha qatysty manyzdy kepildikterdi bekitti. Sonyng biri – qoghamda «Miranda qaghidasy» degen ataumen belgili bolghan norma. Búl ózgeris qalay qabyldandy, onyng mәni nede jәne ústalghan jaghdayda әr qazaqstandyq neni bilui kerek?

Konstitusiyalyq ózgerister qalay qabyldandy?

Qazaqstanda azamattardyng qúqyqtaryn qorghaugha qatysty engizilgen jana kepildikter bir kýnde qabyldanghan joq. Olar birneshe aigha sozylghan qoghamdyq talqylaudyn, sayasy reformalardyng jәne Konstitusiyalyq komissiya júmysynyng nәtiyjesinde ómirge keldi.

2025 jylghy 8 qyrkýiekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldauynda elding sayasy jýiesin janghyrtudyng jana kezeni bastalatynyn jariyalady. Preziydent sol kezde qoghamda úzaq uaqyt boyy kóterilip kele jatqan parlamenttik reformany talqylaudy úsynyp, kez kelgen ózgeris halyqtyng súranysyna negizdelui kerek ekenin aitty.

Osy bastamadan keyin Preziydentting ókimimen parlamenttik reforma jónindegi júmys toby qúryldy. Onyng qúramyna Parlament deputattary, sayasy partiyalardyng ókilderi, zangerler, ghalymdar men sarapshylar endi. Birneshe ay boyy júmys toby azamattar men qoghamdyq úiymdardan týsken úsynystardy jinaqtap, jýieledi.

Alayda talqylau barysynda kóterilgen mәseleler tek parlamenttik reformamen shektelmeytini belgili boldy. Osyghan baylanysty Memleket basshysy Últtyq qúryltaydyng kezekti otyrysynda Konstitusiyalyq komissiya qúru turaly bastama kóterdi.

2026 jylghy 21 qantarda Preziydent Jarlyghymen 130 adamnan túratyn Konstitusiyalyq komissiya qúryldy. Onyng qúramyna zangerler, deputattar, ghalymdar, azamattyq qogham ókilderi men týrli sala mamandary kirdi. Komissiyagha Konstitusiyalyq sottyng tóraghasy Elivira Ázimova jetekshilik etti. Tóraghanyng orynbasarlary bolyp Memlekettik kenesshi Erlan Qarin men Premier-ministrding orynbasary – Mәdeniyet jәne aqparat ministri Ayda Balaeva taghayyndaldy.

Búryn-sondy bolmaghan ashyq talqylau ótti

Búl jolghy konstitusiyalyq reforma búrynghy tәjiriybeden ózgeshe úiymdastyryldy. Konstitusiyalyq komissiyanyng barlyq 12 otyrysy ashyq formatta ótip, tikeley efirde kórsetildi. Konstitusiya jobasy eki ret býkilhalyqtyq talqylaugha shygharyldy.

Azamattar óz úsynystaryn eGov pen e-Ótinish platformalary arqyly joldady. Resmy mәlimet boyynsha, komissiyagha 12 myngha juyq úsynys pen ótinish týsken. Olardyng eleuli bóligi jana Konstitusiya jobasyn әzirleu kezinde eskerilgen.

Konstitusiyalyq komissiyanyng júmysyna toqtalghan Preziydent Qasym-Jomart Toqaev múnday ashyq talqylau Qazaqstan tarihynda alghash ret ótkenin atap ótti.

«Komissiyanyng júmysy barynsha ashyq ótti. Elimizde búryn-sondy reformalar múnday auqymda talqylanyp, tikeley efirde keninen kórsetilgen emes. Búl – "Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket" qaghidatynyng naqty jýzege asqanynyng kórinisi», – dedi Memleket basshysy.

2026 jylghy 15 nauryzda ótken respublikalyq referendumda dauys bergen azamattardyng 87,15 payyzy jana Konstitusiyany qoldady. Al 1 shildeden bastap janartylghan Ata zang resmy týrde kýshine endi.

Jana Konstitusiya memlekettik basqaru jýiesin janghyrtyp qana qoymay, adam qúqyqtaryn qorghaugha arnalghan birqatar manyzdy kepildikterdi de bekitti. Solardyng biri – qoghamda «Miranda qaghidasy» degen ataumen keninen talqylanyp jýrgen qúqyqtyq norma.

«Miranda qaghidasy» degen ne?

Songhy uaqytta búl atau jii aitylghanymen, onyng naqty mәnin kópshilik tolyq bile bermeydi. Negizinde, búl – azamat ústalghan sәtten bastap onyng qúqyqtary mindetti týrde týsindirilip, ózin qorghaugha barlyq zandy mýmkindik beriluge tiyis degen qaghida.

Yaghny qúqyq qorghau organy adamgha tek ne ýshin ústalghanyn ghana habarlap qoymay, onyng qanday qúqyqtargha ie ekenin de týsindiruge mindetti.

Búl talap halyqaralyq qúqyq tәjiriybesinde búrynnan bar. Qazaqstanda da onyng jekelegen normalary Qylmystyq-prosestik kodekste qoldanylyp keldi. Al endi búl kepildikter Konstitusiya dengeyinde bekitilip, qúqyqtyq manyzy kýsheydi.

Zangerlerding pikirinshe, múnday ózgeristing negizgi maqsaty – adamnyng eng osal kezeninde, yaghny ústalghan alghashqy minuttardan bastap onyng qúqyqtarynyng tolyq saqtaluyn qamtamasyz etu. Sebebi dәl osy sәtte azamat psihologiyalyq qysymgha úshyrap, óz qúqyqtaryn tolyq paydalana almay qaluy mýmkin.

Ústalghan adam eng aldymen neni bilui kerek?

Qoghamda «ústaldy» degen sóz kóp jaghdayda «kinәli» degen úghymmen qatar qabyldanady. Alayda zang túrghysynan búl eki týsinikting arasy jer men kóktey.

Qazaqstan Konstitusiyasyna sәikes, adamnyng kinәsi sottyng zandy kýshine engen ýkimi shyqqangha deyin dәleldengen bolyp sanalmaydy. Demek, azamat ústalghan sәtten bastap emes, sot ýkimi shyqqangha deyin ózining barlyq konstitusiyalyq qúqyqtaryn saqtaydy.

Osyghan baylanysty jana Konstitusiyada bekitilgen kepildikterding basty maqsaty – adamnyng ózin qorghau qúqyghyn qamtamasyz etu.

Eng aldymen qúqyq qorghau organy azamatqa onyng qanday sebeppen ústalghanyn, qanday qúqyqtyq mәrtebede ekenin jәne qanday kýdik keltirilip otyrghanyn týsindiruge mindetti.

Sonymen qatar ústalghan adamnyn:

• qanday qúqyq búzushylyqqa kýdikti ekenin biluge;

• advokattyng kómegin talap etuge;

• zanda kózdelgen jaghdayda memleket esebinen zangerlik kómek alugha;

• ózine qarsy jauap bermeuge;

• qajet bolghan jaghdayda audarmashynyng qyzmetin paydalanugha qúqyghy bar.

Búl qúqyqtar formalidy rәsim ýshin ghana engizilgen joq. Olar azamattyng ózin zang ayasynda qorghauyna mýmkindik beredi.

Ýnsiz qalu qúqyghy neni bildiredi?

«Miranda qaghidasy» turaly aitylghanda eng aldymen ýnsiz qalu qúqyghy sóz bolady. Biraq búl qúqyqty kópshilik әrtýrli týsinedi.

Keybireuler múny tergeuge kómektesuden bas tartu dep qabyldaydy. Shyn mәninde, onyng maqsaty basqa.

Azamat ózine qarsy aighaq beruge mindetti emes. Óitkeni ústalghan adamnyng emosiyagha berilip, jaghdaydy tolyq týsinbey jatyp aitqan sózi keyin ózine qarsy paydalanyluy mýmkin.

Sondyqtan jauap alu bastalghangha deyin qúqyq qorghau organy azamatqa búl qúqyqty týsindiruge mindetti.

Búl – halyqaralyq qúqyqta moyyndalghan әdil sot tóreligining negizgi qaghidalarynyng biri.

Zangerlik kómek ne ýshin qajet?

Jana Konstitusiyadaghy taghy bir manyzdy kepildik – әr azamattyng bilikti zangerlik kómek alu qúqyghy.

Kópshilik advokat tek sot prosesinde qajet dep esepteydi. Alayda tәjiriybe kórsetkendey, isting keyingi taghdyry kóbine ústalghannan keyingi alghashqy saghattarda sheshiledi.

Dәl osy kezende alghashqy jauap alynady, prosessualdyq qújattar rәsimdeledi, keyin dәlel retinde paydalanyluy mýmkin mәlimetter tirkeledi.

Sondyqtan qorghaushynyng qatysuy azamattyng qúqyqtarynyng saqtaluyna tikeley әser etedi.

Eger adamnyng jeke advokat jaldaugha mýmkindigi bolmasa, zanda kózdelgen jaghdaylarda memleket kepildik bergen zangerlik kómek kórsetiledi.

Advokattyng mindeti tek sotta sóz sóileumen shektelmeydi. Ol azamattyng qúqyqtarynyng saqtaluyn baqylaydy, qújattardyng mazmúnyn týsindiredi, qajet bolghan jaghdayda ótinishhat beredi jәne qúqyq búzylghan jaghdayda shaghym týsiredi.

Sondyqtan mamandar ústalghan jaghdayda qorghaushynyng kómeginen bas tartpaugha kenes beredi.

Qúqyq qorghau organdarynyng jauapkershiligi de artady

Jana konstitusiyalyq kepildik azamattardyng ghana emes, qúqyq qorghau organdarynyng da jauapkershiligin kýsheytedi.

Endi azamatqa qúqyqtaryn týsindiru jay ghana prosessualdyq rәsim emes, zang talaptarynyng biri sanalady.

Qyzmetker ústalghan adamgha:

• ne ýshin ústalghanyn;

• qanday qúqyqtary bar ekenin;

• advokat shaqyru mýmkindigin;

• ózine qarsy jauap bermeuge qúqyly ekenin;

• zangerlik kómek alu tәrtibin týsindiruge mindetti.

Búl talaptardyng saqtaluy keyin qylmystyq isting zandylyghyn baghalau kezinde de eskeriledi.

Basqasha aitqanda, jana Konstitusiya azamattyng ghana emes, memlekettik organdardyng da qúqyqtyq jauapkershiligin kýsheytip otyr.

Azamattar jii jiberetin qatelikter

Qúqyq qorghau organdarynyng tәjiriybesi kórsetkendey, ústalghan adamdardyng kóbi zandy bilmegendikten emes, abyrjyp qalghandyqtan qatelesedi. Múnday jaghdayda emosiyagha erik beru nemese asyghys sheshim qabyldau keyin ózine qiyndyq tudyruy mýmkin.

Zangerler eng jii kezdesetin birneshe jaghdaydy atap kórsetedi.

Birinshisi – qújattyng mazmúnyn tolyq oqymay qol qoy. Azamat kez kelgen prosessualdyq qújatpen múqiyat tanysugha qúqyly.

Ekinshisi – jaghdaydy tolyq týsinbey túryp týsinikteme beruge asyghu. Eger qúqyqtary týsindirilmese nemese qorghaushy kelmese, azamattyng keyin bergen jauabyn ózgertui qiyngha soghuy mýmkin.

Ýshinshisi – advokattyng kómeginen bas tartu. Keybir adamdar múny uaqyt ýnemdeu nemese mәseleni tezirek sheshuding joly dep qabyldaydy. Alayda qorghaushynyng qatysuy azamattyng zanmen kepildik berilgen qúqyqtarynyng saqtaluyna qyzmet etedi.

Taghy bir manyzdy mәsele – emosiyagha berilip, qúqyq qorghau organdary qyzmetkerlerimen janjalgha týspeu. Kez kelgen dauly mәsele zang ayasynda sheshilui kerek.

Mamandar múnday jaghdayda sabyr saqtap, óz qúqyqtaryn talap etip, barlyq prosessualdyq әreketting zang talaptaryna sәikes jýrgiziluin súraugha kenes beredi.

Jana kepildikter qarapayym azamatqa ne beredi?

Konstitusiyagha engizilgen búl ózgerister qúqyq qorghau jýiesining júmys tәrtibin ózgertudi ghana kózdemeydi. Eng basty maqsat – azamattyng qúqyghyn naqty qorghau.

Eger búryn kópshilik qorghaushyny tek sot prosesimen baylanystyratyn bolsa, endi qorghanu qúqyghy adamnyng ústalghan alghashqy minutynan bastalatyny Konstitusiya dengeyinde bekitildi.

Búl, bir jaghynan, azamattardyng qúqyqtyq qorghaluyn kýsheytse, ekinshi jaghynan qúqyq qorghau organdarynyng jauapkershiligin arttyrady. Sebebi kez kelgen prosessualdyq әreket zang talaptaryna sәikes jýrgiziluge tiyis.

Jana Konstitusiyanyng týpki maqsaty da osy qaghidatqa negizdelgen. Memleket basshysy Parlament palatalarynyng birlesken otyrysynda jýrgizilip jatqan barlyq reformanyng týpki maqsaty halyqtyng әl-auqatyn arttyru jәne azamattardyng ómir sýru sapasyn jaqsartu ekenin atap ótti. Preziydentting aituynsha, qabyldanghan ózgeristerding eng basty nәtiyjesi – azamattardyng manyzdy memlekettik sheshimderdi qabyldau ýderisine qatysuy jәne olardyng qúqyqtaryn qorghaudyng jana tetikterining qalyptasuy.

Búl túrghydan alghanda «Miranda qaghidasy» – jekelegen qúqyqtyq norma ghana emes, azamattyng qadir-qasiyetin, әdil sotqa qol jetkizu qúqyghyn jәne zang aldyndaghy tendigin kýsheytuge baghyttalghan konstitusiyalyq kepildikting biri.

Jana Konstitusiya Qazaqstandaghy qúqyqtyq reformalardyng kezekti kezenin bastap berdi. Ata zanda bekitilgen ózgerister memlekettik basqaru jýiesin janghyrtumen qatar, adam qúqyqtaryn qorghau tetikterin de kýsheytti.

Sonyng ishinde «Miranda qaghidasy» men zangerlik kómekke qatysty normalardyng konstitusiyalyq dengeyde bekitilui azamattardyng qúqyqtaryn qorghaudaghy manyzdy qadamdardyng biri sanalady. Búl ózgerister adamnyng ústalghan alghashqy sәtten bastap qúqyqtarynyng saqtaluyna kepildik berip, qúqyq qorghau organdary qyzmetining ashyqtyghy men zandylyghyn arttyrugha baghyttalghan.

Sondyqtan әrbir qazaqstandyq óz qúqyqtaryn bilui kerek. Ústalu – adamnyng barlyq qúqyghynan aiyrylghanyn bildirmeydi. Kerisinshe, dәl sol sәtten bastap Konstitusiya kepildik bergen qúqyqtar tolyq kólemde qamtamasyz etiluge tiyis. Qúqyqtyq sauattylyq – tek zangerlerge qajet bilim emes, kez kelgen azamattyng ózin jәne óz qúqyghyn qorghauyna mýmkindik beretin manyzdy qúral.

Abai.kz