1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى ماڭىزدى كەپىلدىكتەردى بەكىتتى. سونىڭ ءبىرى – قوعامدا «ميراندا قاعيداسى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بولعان نورما. بۇل وزگەرىس قالاي قابىلداندى، ونىڭ ءمانى نەدە جانە ۇستالعان جاعدايدا ءار قازاقستاندىق نەنى ءبىلۋى كەرەك؟

كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قالاي قابىلداندى؟

قازاقستاندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى ەنگىزىلگەن جاڭا كەپىلدىكتەر ءبىر كۇندە قابىلدانعان جوق. ولار بىرنەشە ايعا سوزىلعان قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ، ساياسي رەفورمالاردىڭ جانە كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلدى.

2025 جىلعى 8 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالاتىنىن جاريالادى. پرەزيدەنت سول كەزدە قوعامدا ۇزاق ۋاقىت بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان پارلامەنتتىك رەفورمانى تالقىلاۋدى ۇسىنىپ، كەز كەلگەن وزگەرىس حالىقتىڭ سۇرانىسىنا نەگىزدەلۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى.

وسى باستامادان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ وكىمىمەن پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى، ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى، زاڭگەرلەر، عالىمدار مەن ساراپشىلار ەندى. بىرنەشە اي بويى جۇمىس توبى ازاماتتار مەن قوعامدىق ۇيىمداردان تۇسكەن ۇسىنىستاردى جيناقتاپ، جۇيەلەدى.

الايدا تالقىلاۋ بارىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك پارلامەنتتىك رەفورمامەن شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى بولدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.

2026 جىلعى 21 قاڭتاردا پرەزيدەنت جارلىعىمەن 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا زاڭگەرلەر، دەپۋتاتتار، عالىمدار، ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى مەن ءتۇرلى سالا ماماندارى كىردى. كوميسسياعا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا جەتەكشىلىك ەتتى. توراعانىڭ ورىنباسارلارى بولىپ مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا تاعايىندالدى.

بۇرىن-سوڭدى بولماعان اشىق تالقىلاۋ ءوتتى

بۇل جولعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بۇرىنعى تاجىريبەدەن وزگەشە ۇيىمداستىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ بارلىق 12 وتىرىسى اشىق فورماتتا ءوتىپ، تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسى ەكى رەت بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى.

ازاماتتار ءوز ۇسىنىستارىن eGov پەن e-ءوتىنىش پلاتفورمالارى ارقىلى جولدادى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، كوميسسياعا 12 مىڭعا جۋىق ۇسىنىس پەن ءوتىنىش تۇسكەن. ولاردىڭ ەلەۋلى بولىگى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرىلگەن.

كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا توقتالعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنداي اشىق تالقىلاۋ قازاقستان تاريحىندا العاش رەت وتكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىنشا اشىق ءوتتى. ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى رەفورمالار مۇنداي اۋقىمدا تالقىلانىپ، تىكەلەي ەفيردە كەڭىنەن كورسەتىلگەن ەمەس. بۇل – "حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت" قاعيداتىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسقانىنىڭ كورىنىسى»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەن ازاماتتاردىڭ 87,15 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدادى. ال 1 شىلدەدەن باستاپ جاڭارتىلعان اتا زاڭ رەسمي تۇردە كۇشىنە ەندى.

جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتىپ قانا قويماي، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان بىرقاتار ماڭىزدى كەپىلدىكتەردى دە بەكىتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قوعامدا «ميراندا قاعيداسى» دەگەن اتاۋمەن كەڭىنەن تالقىلانىپ جۇرگەن قۇقىقتىق نورما.

«ميراندا قاعيداسى» دەگەن نە؟

سوڭعى ۋاقىتتا بۇل اتاۋ ءجيى ايتىلعانىمەن، ونىڭ ناقتى ءمانىن كوپشىلىك تولىق بىلە بەرمەيدى. نەگىزىندە، بۇل – ازامات ۇستالعان ساتتەن باستاپ ونىڭ قۇقىقتارى مىندەتتى تۇردە ءتۇسىندىرىلىپ، ءوزىن قورعاۋعا بارلىق زاڭدى مۇمكىندىك بەرىلۋگە ءتيىس دەگەن قاعيدا.

ياعني قۇقىق قورعاۋ ورگانى ادامعا تەك نە ءۇشىن ۇستالعانىن عانا حابارلاپ قويماي، ونىڭ قانداي قۇقىقتارعا يە ەكەنىن دە تۇسىندىرۋگە مىندەتتى.

بۇل تالاپ حالىقارالىق قۇقىق تاجىريبەسىندە بۇرىننان بار. قازاقستاندا دا ونىڭ جەكەلەگەن نورمالارى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە قولدانىلىپ كەلدى. ال ەندى بۇل كەپىلدىكتەر كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلىپ، قۇقىقتىق ماڭىزى كۇشەيدى.

زاڭگەرلەردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي وزگەرىستىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادامنىڭ ەڭ وسال كەزەڭىندە، ياعني ۇستالعان العاشقى مينۋتتاردان باستاپ ونىڭ قۇقىقتارىنىڭ تولىق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. سەبەبى ءدال وسى ساتتە ازامات پسيحولوگيالىق قىسىمعا ۇشىراپ، ءوز قۇقىقتارىن تولىق پايدالانا الماي قالۋى مۇمكىن.

ۇستالعان ادام ەڭ الدىمەن نەنى ءبىلۋى كەرەك؟

قوعامدا «ۇستالدى» دەگەن ءسوز كوپ جاعدايدا «كىنالى» دەگەن ۇعىممەن قاتار قابىلدانادى. الايدا زاڭ تۇرعىسىنان بۇل ەكى تۇسىنىكتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي.

قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەس، ادامنىڭ كىناسى سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمى شىققانعا دەيىن دالەلدەنگەن بولىپ سانالمايدى. دەمەك، ازامات ۇستالعان ساتتەن باستاپ ەمەس، سوت ۇكىمى شىققانعا دەيىن ءوزىنىڭ بارلىق كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتايدى.

وسىعان بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن كەپىلدىكتەردىڭ باستى ماقساتى – ادامنىڭ ءوزىن قورعاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ.

ەڭ الدىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگانى ازاماتقا ونىڭ قانداي سەبەپپەن ۇستالعانىن، قانداي قۇقىقتىق مارتەبەدە ەكەنىن جانە قانداي كۇدىك كەلتىرىلىپ وتىرعانىن تۇسىندىرۋگە مىندەتتى.

سونىمەن قاتار ۇستالعان ادامنىڭ:

• قانداي قۇقىق بۇزۋشىلىققا كۇدىكتى ەكەنىن بىلۋگە;

• ادۆوكاتتىڭ كومەگىن تالاپ ەتۋگە;

• زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايدا مەملەكەت ەسەبىنەن زاڭگەرلىك كومەك الۋعا;

• وزىنە قارسى جاۋاپ بەرمەۋگە;

• قاجەت بولعان جاعدايدا اۋدارماشىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا قۇقىعى بار.

بۇل قۇقىقتار فورمالدى ءراسىم ءۇشىن عانا ەنگىزىلگەن جوق. ولار ازاماتتىڭ ءوزىن زاڭ اياسىندا قورعاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءۇنسىز قالۋ قۇقىعى نەنى بىلدىرەدى؟

«ميراندا قاعيداسى» تۋرالى ايتىلعاندا ەڭ الدىمەن ءۇنسىز قالۋ قۇقىعى ءسوز بولادى. بىراق بۇل قۇقىقتى كوپشىلىك ءارتۇرلى تۇسىنەدى.

كەيبىرەۋلەر مۇنى تەرگەۋگە كومەكتەسۋدەن باس تارتۋ دەپ قابىلدايدى. شىن مانىندە، ونىڭ ماقساتى باسقا.

ازامات وزىنە قارسى ايعاق بەرۋگە مىندەتتى ەمەس. ويتكەنى ۇستالعان ادامنىڭ ەموتسياعا بەرىلىپ، جاعدايدى تولىق تۇسىنبەي جاتىپ ايتقان ءسوزى كەيىن وزىنە قارسى پايدالانىلۋى مۇمكىن.

سوندىقتان جاۋاپ الۋ باستالعانعا دەيىن قۇقىق قورعاۋ ورگانى ازاماتقا بۇل قۇقىقتى تۇسىندىرۋگە مىندەتتى.

بۇل – حالىقارالىق قۇقىقتا مويىندالعان ءادىل سوت تورەلىگىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى.

زاڭگەرلىك كومەك نە ءۇشىن قاجەت؟

جاڭا كونستيتۋتسياداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى كەپىلدىك – ءار ازاماتتىڭ بىلىكتى زاڭگەرلىك كومەك الۋ قۇقىعى.

كوپشىلىك ادۆوكات تەك سوت پروتسەسىندە قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي، ءىستىڭ كەيىنگى تاعدىرى كوبىنە ۇستالعاننان كەيىنگى العاشقى ساعاتتاردا شەشىلەدى.

ءدال وسى كەزەڭدە العاشقى جاۋاپ الىنادى، پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتار راسىمدەلەدى، كەيىن دالەل رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن مالىمەتتەر تىركەلەدى.

سوندىقتان قورعاۋشىنىڭ قاتىسۋى ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

ەگەر ادامنىڭ جەكە ادۆوكات جالداۋعا مۇمكىندىگى بولماسا، زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭگەرلىك كومەك كورسەتىلەدى.

ادۆوكاتتىڭ مىندەتى تەك سوتتا ءسوز سويلەۋمەن شەكتەلمەيدى. ول ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلايدى، قۇجاتتاردىڭ مازمۇنىن تۇسىندىرەدى، قاجەت بولعان جاعدايدا ءوتىنىشحات بەرەدى جانە قۇقىق بۇزىلعان جاعدايدا شاعىم تۇسىرەدى.

سوندىقتان ماماندار ۇستالعان جاعدايدا قورعاۋشىنىڭ كومەگىنەن باس تارتپاۋعا كەڭەس بەرەدى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتادى

جاڭا كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك ازاماتتاردىڭ عانا ەمەس، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.

ەندى ازاماتقا قۇقىقتارىن ءتۇسىندىرۋ جاي عانا پروتسەسسۋالدىق ءراسىم ەمەس، زاڭ تالاپتارىنىڭ ءبىرى سانالادى.

قىزمەتكەر ۇستالعان ادامعا:

• نە ءۇشىن ۇستالعانىن;

• قانداي قۇقىقتارى بار ەكەنىن;

• ادۆوكات شاقىرۋ مۇمكىندىگىن;

• وزىنە قارسى جاۋاپ بەرمەۋگە قۇقىلى ەكەنىن;

• زاڭگەرلىك كومەك الۋ ءتارتىبىن تۇسىندىرۋگە مىندەتتى.

بۇل تالاپتاردىڭ ساقتالۋى كەيىن قىلمىستىق ءىستىڭ زاڭدىلىعىن باعالاۋ كەزىندە دە ەسكەرىلەدى.

باسقاشا ايتقاندا، جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتتىڭ عانا ەمەس، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ وتىر.

ازاماتتار ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىكتەر

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ۇستالعان ادامداردىڭ كوبى زاڭدى بىلمەگەندىكتەن ەمەس، ابىرجىپ قالعاندىقتان قاتەلەسەدى. مۇنداي جاعدايدا ەموتسياعا ەرىك بەرۋ نەمەسە اسىعىس شەشىم قابىلداۋ كەيىن وزىنە قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن.

زاڭگەرلەر ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن بىرنەشە جاعدايدى اتاپ كورسەتەدى.

ءبىرىنشىسى – قۇجاتتىڭ مازمۇنىن تولىق وقىماي قول قويۋ. ازامات كەز كەلگەن پروتسەسسۋالدىق قۇجاتپەن مۇقيات تانىسۋعا قۇقىلى.

ەكىنشىسى – جاعدايدى تولىق تۇسىنبەي تۇرىپ تۇسىنىكتەمە بەرۋگە اسىعۋ. ەگەر قۇقىقتارى تۇسىندىرىلمەسە نەمەسە قورعاۋشى كەلمەسە، ازاماتتىڭ كەيىن بەرگەن جاۋابىن وزگەرتۋى قيىنعا سوعۋى مۇمكىن.

ءۇشىنشىسى – ادۆوكاتتىڭ كومەگىنەن باس تارتۋ. كەيبىر ادامدار مۇنى ۋاقىت ۇنەمدەۋ نەمەسە ماسەلەنى تەزىرەك شەشۋدىڭ جولى دەپ قابىلدايدى. الايدا قورعاۋشىنىڭ قاتىسۋى ازاماتتىڭ زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلگەن قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا قىزمەت ەتەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەموتسياعا بەرىلىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىمەن جانجالعا تۇسپەۋ. كەز كەلگەن داۋلى ماسەلە زاڭ اياسىندا شەشىلۋى كەرەك.

ماماندار مۇنداي جاعدايدا سابىر ساقتاپ، ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتىپ، بارلىق پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتىڭ زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋىن سۇراۋعا كەڭەس بەرەدى.

جاڭا كەپىلدىكتەر قاراپايىم ازاماتقا نە بەرەدى؟

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن بۇل وزگەرىستەر قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىس ءتارتىبىن وزگەرتۋدى عانا كوزدەمەيدى. ەڭ باستى ماقسات – ازاماتتىڭ قۇقىعىن ناقتى قورعاۋ.

ەگەر بۇرىن كوپشىلىك قورعاۋشىنى تەك سوت پروتسەسىمەن بايلانىستىراتىن بولسا، ەندى قورعانۋ قۇقىعى ادامنىڭ ۇستالعان العاشقى مينۋتىنان باستالاتىنى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلدى.

بۇل، ءبىر جاعىنان، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتسە، ەكىنشى جاعىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. سەبەبى كەز كەلگەن پروتسەسسۋالدىق ارەكەت زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇپكى ماقساتى دا وسى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن. مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان بارلىق رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، قابىلدانعان وزگەرىستەردىڭ ەڭ باستى ناتيجەسى – ازاماتتاردىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋى.

بۇل تۇرعىدان العاندا «ميراندا قاعيداسى» – جەكەلەگەن قۇقىقتىق نورما عانا ەمەس، ازاماتتىڭ قادىر-قاسيەتىن، ءادىل سوتقا قول جەتكىزۋ قۇقىعىن جانە زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتىڭ ءبىرى.

جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستانداعى قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ كەزەكتى كەزەڭىن باستاپ بەردى. اتا زاڭدا بەكىتىلگەن وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋمەن قاتار، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن دە كۇشەيتتى.

سونىڭ ىشىندە «ميراندا قاعيداسى» مەن زاڭگەرلىك كومەككە قاتىستى نورمالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل وزگەرىستەر ادامنىڭ ۇستالعان العاشقى ساتتەن باستاپ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن زاڭدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق ءوز قۇقىقتارىن ءبىلۋى كەرەك. ۇستالۋ – ادامنىڭ بارلىق قۇقىعىنان ايىرىلعانىن بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، ءدال سول ساتتەن باستاپ كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرگەن قۇقىقتار تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق – تەك زاڭگەرلەرگە قاجەت ءبىلىم ەمەس، كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ءوزىن جانە ءوز قۇقىعىن قورعاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قۇرال.

Abai.kz