Rahman Alshannyng maqalasyna kәsiby maman pikiri

«Qazaq әdebiyeti» gazetining 2026 jyldyng 3 shildesindegi sanynda elimizge belgili ghalym, zamanauy ghylym men aghartudyng jarqyn ókili Rahman Alshanúlynyng «Patsha skifteri, Paradata әuleti (parfiyan әuleti)» atty kólemdi maqalasy jaryq kórdi. Ghylymy etikany basty ústanym etetin aghamyz maqalasynyng kiripesinde ózining kәsiby tarihshy emes ekendigin, degenmen de «tariyhqa әrkimning de bar talasy» degendey, Alash azamattaryn mysalgha keltire otyryp, ghylymy tújyrymdamasynda qatelesulerding bolatynyn eske salyp ketken eken.  

Parsy-qazaq tarihyna qatysy bar kәsiby  ghalym retinde aghamyzdyng  maqalasy bey-jay qaldyra almady, múhiyat oqyp shyqtym. Eng aldymen bayqaghan erekshelik maqalanyng keshendiligi. Rahman Alshannyng basty ústanymy  qazaq tarihyn zertteudegi  tarihilyq, lingvistikalyq, auyzsha tarihty zerdeleu dәstýrine sýienu eken. Rasynda saqtar, ghúndar men Qazaq  handyghynyng aralyghynda edәuir uaqyt ótip, týrli sayasiy-mәdeni, ekonomikalyq erekshelikterge úshyratatyn tarihy kezender ótkenimen osy memleketter arasynda, olardyng damu dengeyine qaramastan tarihy sabaqtastyq, iydeyalyq úqsastyq, dәstýr jalghastyghy oryn aldy.

Rahman aghamyzdyng maqalasyndaghy basty janalyq, jeke, irgeli tújyrym retinde saqtar tarihyna qatysty osy kezge deyin saltanat qúryp kelgen eurosentristik qaghidalargha әdiletti, ghylymy negizi bar soqqy. Kóptegen tarihshylar ainalyp ótetin kýrdeli kezenge qalam terbegen agha әlemdik tarih ghylymyna uәjin ghylymy túrghyda jetkize bilgen. Últ tarihynyng ejelgi dәuirine qatysty taqyryptardyng biri saq-týrki-qazaq tarihy sabaqtastyghy mәselesi. Qazaq memlekettiligining qayta qalpyna keltiriluimen jas memleketimizding tәuelsizdik túghyryn nyghaytu maqsatynda otan tarihynyng nazardan tys qalyp kelgen tústaryn jete zertteu zaman talaby bolyp otyr. Óitkeni, tól tarihymyzdy zertteu úzaq jyldar boyy bir jaghynan kenestik iydeologiyanyng qysymymen, ekinshi jaghynan әli kýnge deyin ózgere qoymaghan saq-skif tarihyn zertteudegi eurosentristik kózqarastardyng nәtiyjesinde  óz dәrejesinde jýrgizilmedi. «Altyn adam», «saq qorghandary», «ang stiyli» siyaqty saq kezenine qatysty úghymdar qazaq halqynyng últtyq simvolyna ainalsa da, әlemdik tarih qauymdastyghynda әli tolyq moyyndala qoyghan joq.

Býgingi kýni tarih ghylymy aldynda týrik halyqtarynyng shyqqan tegi men Ata júrtynyng qayda ekendigin anyqtap alu qajettigi tuyp otyr. Óitkeni, evrosentristik baghyttaghy zertteushilerding deni saqtardy ýndieuropalyq halyqtargha jatqyzyp, olar mekendegen qazirgi Qazaqstan territoriyasy - qazaq halqynyng Ata júrty emes degen pikirdi algha tartyp, ony ghylymy túrghydan negizdep qoyghaly da qanshama uaqyttyng jýzi boldy.

Ortaghasyrlyq týrki memleketterindegi dәstýrler týrli sebepterge baylanysty ózgeristerge úshyraghanmen, tarihy kezender barysynda ózegi saqtalyp, tarih sabaqtastyqtyng oryn alghandyghyn  kóremiz. Yaghni, saqtar men ghúndar kezeninen bastap Qazaq handyghy aralyghynda ortaghasyrlyq týrki memleketterindegi tamyryn terenge jibergen ruhaniyat, sayasat, órkeniyet sabaqtastyq jolmen damu ýrdisin bastan keshti.

Mәselening kókeytestiligine qaramastan, saq-skifterding ruhany jәne sayasy múralarynyng ortaghasyrlyq týrkilik dәstýrlermen tarihy sabaqtastyghy irgeli de jan-jaqty ghylymy zertteu nysanyna ainalghan joq. Áriyne, jekelegen zertteushiler atalmysh mәsele boyynsha zertteuler jýrgizdi. Degenmen, búl zertteulerding kópshiliginde tarihy sabaqtastyq, olardyng qazirgi kezendegi  qoldanbalyq manyzy eskerusiz qaldy. Mine, sondyqtan da Rahman aghamyzdyyng maqalasyndaghy tújyrymdamalyq mәseleler jan-jaqty zertteulerge arqau bolyp,  nәtiyjeleri jana monografiya, qújattar jinaghy jәne oqu qúraly retinde jariyalanuy tiyis.

Saq-skifterding týrkilermen mәdeny sabaqtastyghy turaly songhy kezde jekelegen eleuli enbekter bar. Dese de, saq-týrki etnikalyq, sayasy jәne ruhany sabaqtastyghy  qazaqstandyq tarihnamada jetkilikti zerttelmegen mәselelerding biri bolyp qala beredi. Saq kezenining qazaq tarihymen  baylanysy, sabaqtastyghyn anyq kórsetetin ghylymy enbekter az, nemese tarihy sabaqtastyq mәselesi qamtylmaghan.  Sondyqtan Rahman Alshanúlynyng bastaghan saq-skif tarihyn ortaghasyrlarmen baylanystyra, sabaqtastyra zertteu júmysy kezek kýttirmeytin mәsele bolyp tabylady.

Ejelgi qazaq jerin mekendegen saqtardyng da birtútas mәdeniyet pen sharuashylyq tiypine ie emes taypalar ekendigin arheologiyalyq eskertkishter dәleldep otyr.  Kórnekti ghalym Z.Qinayatúly da saqtardyng eng kemi týrki, iran-parsy jәne europalyq siyaqty ýsh týrli mәdeniyetting yqpalynda bolghandyghyna shýbә keltirmeydi

Saq mәdeniyetin zertteushi ghalymdar ony Iran (Ahemen jәne Baktriya) jәne Qytay mәdeniyetining (Chjou jәne Han) әserimen qalyptasqan dep esepteydi. Saqtardyng naqty qay tilde sóilegenin ashyp aitu qiyn da dauly mәsele. Ghalymdar olardyng basym kópshiligi iran tildi edi desedi. Alayda, keybir soltýstik saq taypalarynyng týrki tildi boluy әbden mýmkin. Qazirgi qazaq tilining sóz qorynda parsy tilinen engen myndaghan sózderding boluy, osy iran tildi saqtar men soghdylardyng týrki tildi halyqtardy qalyptastyrghan taypalardyng qúramyna kirgendiginen.

Osyghan qaramastan otandyq zertteushilerding kósh basy bolyp Á.Marghúlan kóne nanymnyng týrkilerding erte memlekettik dәstýrge yqpalyn, onyng tarihy sabaqtastyghyn búltartpas dәleldermen naqtylady. Ghalymnyng әsirese, sonau saq-skif dәuirinen bastau alatyn senimning erte formalarynyn, әsirese bóri totemining sol kezenderdegi memlekettilikting qalyptasuyndaghy manyzy men tarihy sabaqtastyghyn anyqtap, qazirgi  qazaq qoghamynda  saqtalyp otyrghan elementteri arqyly kórsetip berdi.

Dәstýrli dýniyetanymnyng kóne qatparlaryna taldau jasaghan taghy bir ghalym–K.Aqyshev. Ol arheologiyalyq mәlimetterge (jerleu ghúrpy, qabir qúrylymy) sýiene otyryp saqtar men ýisinderding nanym-senimderin qalpyna keltiruge tyrysty. Rulyq-patriarhalidy qatynastardyng ydyrap, erte týrkilerding memlekettiligining qalyptasu kezenindegi nanym-senimderding erekshelikterin anyqtady. Ghalym óz zertteulerinde kóne týrki senimining erte formalarynyng qalyptasuy kezeninde-aq sol kezdegi sayasy oqighalargha baylanysty ózge iyedologiyalyq jýielerdin, әsirese kóne irandyq mifologiyanyng yqpalyna úshyraghandyghyn arheologiyalyq mәlimetter arqyly dúrys dәiektep berdi.

Áytse de, saqtanu ghylymyndaghy batyl qadam Rahman Alshangha tiyesili. Óitkeni, ghalym sayasy túrghyda da, ghylymy kózqaras túrghysynda da tәuelsiz, erkin oily azamat. Saq-týrki etnikalyq baylanystaryn dәleldeytin búryn engizilmegen, onsha tanys emes jazba jәne foliklorlyq materialdardy keng ghylymy ainalymgha engizu saq tarihynyng birqatar mәselelerin sheshuge yqpal etetini sózsiz. Mektep pen uniyversiytet oqulyqtarynda osy mәselelerge qatysty taraular mýldem jana pozisiyalar túrghysynan jazylady. Qoghamdyq sanany otarsyzdandyru, eskirgen kenestik iydeologiyalardy joqqa shygharu, eskirgen eurosentristik konsepsiyalardy joqqa shygharu jaghdayynda otan tarihyndaghy tarihy sabaqtastyq pen zamanauy qoldanys basty nazarda bolady.

Rahman Alshannyng saqtanudaghy pikirleri Ata Zanymyzdyng jana núsqasyndaghy belgilengeen tarihy tújyrymdamamen de ýndes. Songhy núsqadaghy Úly dala sabqtastyghy Rahman aghamyzdyng saq-qazaq tarihy sabaqtastyghymen dәlme dәl sәikes. Degenmen, búl sәikestik әdeyi jasalghan baqay esep, nemese, tapsyryspen jazylghan kezekti maqala emes, úzaq jyldar boyy ghalymnyng kókeyinde jýrgen ghylymy tújyrym, ata-babalar amanaty.

Sayyp kelgende, otandyq tarih ghylymyndaghy saq-skifterding ruhany jәne sayasy múralaryn zertteu zaman men últtyq-memlekettik iydeologiya talaby. Ortaghasyrlyq týrkilik dәstýrlermen tarihy sabaqtastyghy tarihyn jýieli týrde zertteuge arnalghan irgeli jәne jan-jaqty zertteulerding joqtyghy, sonymen qatar búl taqyryptyng tolyqtay derlik damymaghandyghy atalmysh jobanyng qazirgi tarih ghylymyndaghy janalyghy men manyzyn kórsetedi. Sondyqtan Rahman aghamyzdyng qazirgi әlemdik jәne aimaqtyq jaghdaylar  ayasyndaghy sony  zertteulerining ghylymy bolashaghy zor. Osy zertteuler arqyly saq-skifterding ruhany jәne sayasy múralarynyng ortaghasyrlyq týrkilik dәstýrlermen tarihy sabaqtastyghy qazirgi qazaq halqynyng dәstýrlerimen salystyra otyryp taldau jýrgizuge mýmkindik alatynymyzgha senimimiz kәmil.

Jenis Jomart, tarihshy

Abai.kz