راحمان الشاننىڭ ماقالاسىنا كاسىبي مامان پىكىرى

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2026 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندەگى سانىندا ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم، زاماناۋي عىلىم مەن اعارتۋدىڭ جارقىن وكىلى راحمان الشانۇلىنىڭ «پاتشا سكيفتەرى، پاراداتا اۋلەتى (پارفيان اۋلەتى)» اتتى كولەمدى ماقالاسى جارىق كوردى. عىلىمي ەتيكانى باستى ۇستانىم ەتەتىن اعامىز ماقالاسىنىڭ كىرىپەسىندە ءوزىنىڭ كاسىبي تاريحشى ەمەس ەكەندىگىن، دەگەنمەن دە «تاريحقا اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەگەندەي، الاش ازاماتتارىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، عىلىمي تۇجىرىمداماسىندا قاتەلەسۋلەردىڭ بولاتىنىن ەسكە سالىپ كەتكەن ەكەن.  

پارسى-قازاق تاريحىنا قاتىسى بار كاسىبي  عالىم رەتىندە اعامىزدىڭ  ماقالاسى بەي-جاي قالدىرا المادى، مۇحيات وقىپ شىقتىم. ەڭ الدىمەن بايقاعان ەرەكشەلىك ماقالانىڭ كەشەندىلىگى. راحمان الشاننىڭ باستى ۇستانىمى  قازاق تاريحىن زەرتتەۋدەگى  تاريحيلىق، لينگۆيستيكالىق، اۋىزشا تاريحتى زەردەلەۋ داستۇرىنە سۇيەنۋ ەكەن. راسىندا ساقتار، عۇندار مەن قازاق  حاندىعىنىڭ ارالىعىندا ەداۋiر ۋاقىت ءوتiپ، ءتۇرلi ساياسي-مادەني، ەكونوميكالىق ەرەكشەلiكتەرگە ۇشىراتاتىن تاريحي كەزەڭدەر وتكەنiمەن وسى مەملەكەتتەر اراسىندا، ولاردىڭ دامۋ دەڭگەيiنە قاراماستان تاريحي ساباقتاستىق، يدەيالىق ۇقساستىق، ءداستۇر جالعاستىعى ورىن الدى.

راحمان اعامىزدىڭ ماقالاسىنداعى باستى جاڭالىق، جەكە، ىرگەلى تۇجىرىم رەتىندە ساقتار تاريحىنا قاتىستى وسى كەزگە دەيىن سالتانات قۇرىپ كەلگەن ەۋروتسەنتريستىك قاعيدالارعا ادىلەتتى، عىلىمي نەگىزى بار سوققى. كوپتەگەن تاريحشىلار اينالىپ وتەتىن كۇردەلى كەزەڭگە قالام تەربەگەن اعا الەمدىك تاريح عىلىمىنا ءۋاجىن عىلىمي تۇرعىدا جەتكىزە بىلگەن. ۇلت تاريحىنىڭ ەجەلگى داۋىرىنە قاتىستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ساق-تۇركى-قازاق تاريحي ساباقتاستىعى ماسەلەسى. قازاق مەملەكەتتiلiگiنiڭ قايتا قالپىنا كەلتiرiلۋiمەن جاس مەملەكەتiمiزدiڭ تاۋەلسiزدiك تۇعىرىن نىعايتۋ ماقساتىندا وتان تاريحىنىڭ نازاردان تىس قالىپ كەلگەن تۇستارىن جەتە زەرتتەۋ زامان تالابى بولىپ وتىر. ويتكەنi, ءتول تاريحىمىزدى زەرتتەۋ ۇزاق جىلدار بويى بiر جاعىنان كەڭەستiك يدەولوگيانىڭ قىسىمىمەن، ەكiنشi جاعىنان ءالى كۇنگە دەيىن وزگەرە قويماعان ساق-سكيف تاريحىن زەرتتەۋدەگi ەۋروتسەنتريستiك كوزقاراستاردىڭ ناتيجەسىندە  ءوز دارەجەسiندە جۇرگiزiلمەدi. «التىن ادام»، «ساق قورعاندارى»، «اڭ ءستيلى» سياقتى ساق كەزەڭىنە قاتىستى ۇعىمدار قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سيمۆولىنا اينالسا دا، الەمدىك تاريح قاۋىمداستىعىندا ءالى تولىق مويىندالا قويعان جوق.

بۇگىنگى كۇنى تاريح عىلىمى الدىندا تۇرىك حالىقتارىنىڭ شىققان تەگى مەن اتا جۇرتىنىڭ قايدا ەكەندىگىن انىقتاپ الۋ قاجەتتىگى تۋىپ وتىر. ويتكەنى، ەۆروتسەنتريستىك باعىتتاعى زەرتتەۋشىلەردىڭ دەنى ساقتاردى ۇندىەۋروپالىق حالىقتارعا جاتقىزىپ، ولار مەكەندەگەن قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسى - قازاق حالقىنىڭ اتا جۇرتى ەمەس دەگەن پىكىردى العا تارتىپ، ونى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەپ قويعالى دا قانشاما ۋاقىتتىڭ ءجۇزى بولدى.

ورتاعاسىرلىق تۇركi مەملەكەتتەرiندەگi داستۇرلەر ءتۇرلi سەبەپتەرگە بايلانىستى وزگەرiستەرگە ۇشىراعانمەن، تاريحي كەزەڭدەر بارىسىندا وزەگi ساقتالىپ، تاريح ساباقتاستىقتىڭ ورىن العاندىعىن  كورەمiز. ياعني، ساقتار مەن عۇندار كەزەڭiنەن باستاپ قازاق حاندىعى ارالىعىندا ورتاعاسىرلىق تۇركi مەملەكەتتەرiندەگi تامىرىن تەرەڭگە جiبەرگەن رۋحانيات، ساياسات، وركەنيەت ساباقتاستىق جولمەن دامۋ ءۇردiسiن باستان كەشتi.

ماسەلەنىڭ كوكەيتەستىلىگىنە قاراماستان، ساق-سكيفتەردىڭ رۋحاني جانە ساياسي مۇرالارىنىڭ ورتاعاسىرلىق تۇركىلىك داستۇرلەرمەن تاريحي ساباقتاستىعى ىرگەلى دە جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان جوق. ارينە، جەكەلەگەن زەرتتەۋشىلەر اتالمىش ماسەلە بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. دەگەنمەن، بۇل زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگىندە تاريحي ساباقتاستىق، ولاردىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى  قولدانبالىق ماڭىزى ەسكەرۋسىز قالدى. مىنە، سوندىقتان دا راحمان اعامىزدىىڭ ماقالاسىنداعى تۇجىرىمدامالىق ماسەلەلەر جان-جاقتى زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولىپ،  ناتيجەلەرى جاڭا مونوگرافيا، قۇجاتتار جيناعى جانە وقۋ قۇرالى رەتىندە جاريالانۋى ءتيىس.

ساق-سكيفتەردىڭ تۇركىلەرمەن مادەني ساباقتاستىعى تۋرالى سوڭعى كەزدە جەكەلەگەن ەلەۋلى ەڭبەكتەر بار. دەسە دە، ساق-تۇركى ەتنيكالىق، ساياسي جانە رۋحاني ساباقتاستىعى  قازاقستاندىق تاريحنامادا جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ساق كەزەڭىنىڭ قازاق تاريحىمەن  بايلانىسى، ساباقتاستىعىن انىق كورسەتەتىن عىلىمي ەڭبەكتەر از، نەمەسە تاريحي ساباقتاستىق ماسەلەسى قامتىلماعان.  سوندىقتان راحمان الشانۇلىنىڭ باستاعان ساق-سكيف تاريحىن ورتاعاسىرلارمەن بايلانىستىرا، ساباقتاستىرا زەرتتەۋ جۇمىسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ تابىلادى.

ەجەلگى قازاق جەرىن مەكەندەگەن ساقتاردىڭ دا ءبىرتۇتاس مادەنيەت پەن شارۋاشىلىق تيپىنە يە ەمەس تايپالار ەكەندىگىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دالەلدەپ وتىر.  كورنەكتى عالىم ز.قيناياتۇلى دا ساقتاردىڭ ەڭ كەمى تۇركى، يران-پارسى جانە ەۋروپالىق سياقتى ءۇش ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ ىقپالىندا بولعاندىعىنا ءشۇبا كەلتىرمەيدى

ساق مادەنيەتىن زەرتتەۋشى عالىمدار ونى يران (احەمەن جانە باكتريا) جانە قىتاي مادەنيەتىنىڭ (چجوۋ جانە حان) اسەرىمەن قالىپتاسقان دەپ ەسەپتەيدى. ساقتاردىڭ ناقتى قاي تiلدە سويلەگەنiن اشىپ ايتۋ قيىن دا داۋلى ماسەلە. عالىمدار ولاردىڭ باسىم كوپشiلiگi يران تiلدi ەدى دەسەدi. الايدا، كەيبىر سولتۇستiك ساق تايپالارىنىڭ تۇركi تiلدi بولۋى ابدەن مۇمكiن. قازiرگi قازاق تiلiنiڭ ءسوز قورىندا پارسى تiلiنەن ەنگەن مىڭداعان سوزدەردiڭ بولۋى، وسى يران تiلدi ساقتار مەن سوعدىلاردىڭ تۇركi تiلدi حالىقتاردى قالىپتاستىرعان تايپالاردىڭ قۇرامىنا كىرگەندىگىنەن.

وسىعان قاراماستان وتاندىق زەرتتەۋشiلەردiڭ كوش باسى بولىپ ءا.مارعۇلان كونە نانىمنىڭ تۇركiلەردiڭ ەرتە مەملەكەتتiك داستۇرگە ىقپالىن، ونىڭ تاريحي ساباقتاستىعىن بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن ناقتىلادى. عالىمنىڭ اسiرەسە، سوناۋ ساق-سكيف داۋiرiنەن باستاۋ الاتىن سەنiمنiڭ ەرتە فورمالارىنىڭ، اسiرەسە ءبورi توتەمiنiڭ سول كەزەڭدەردەگi مەملەكەتتiلiكتiڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزى مەن تاريحي ساباقتاستىعىن انىقتاپ، قازiرگi  قازاق قوعامىندا  ساقتالىپ وتىرعان ەلەمەنتتەرi ارقىلى كورسەتiپ بەردi.

ءداستۇرلi دۇنيەتانىمنىڭ كونە قاتپارلارىنا تالداۋ جاساعان تاعى بiر عالىم–ك.اقىشەۆ. ول ارحەولوگيالىق مالiمەتتەرگە (جەرلەۋ عۇرپى، قابiر قۇرىلىمى) سۇيەنە وتىرىپ ساقتار مەن ۇيسiندەردiڭ نانىم-سەنiمدەرiن قالپىنا كەلتiرۋگە تىرىستى. رۋلىق-پاتريارحالدى قاتىناستاردىڭ ىدىراپ، ەرتە تۇركiلەردiڭ مەملەكەتتiلiگiنiڭ قالىپتاسۋ كەزەڭiندەگi نانىم-سەنiمدەردiڭ ەرەكشەلiكتەرiن انىقتادى. عالىم ءوز زەرتتەۋلەرiندە كونە تۇركi سەنiمiنىڭ ەرتە فورمالارىنىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە-اق سول كەزدەگى ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى وزگە يەدولوگيالىق جۇيەلەردىڭ، اسىرەسە كونە يراندىق ميفولوگيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراعاندىعىن ارحەولوگيالىق مالىمەتتەر ارقىلى دۇرىس دايەكتەپ بەردى.

ايتسە دە، ساقتانۋ عىلىمىنداعى باتىل قادام راحمان الشانعا تيەسىلى. ويتكەنى، عالىم ساياسي تۇرعىدا دا، عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىندا دا تاۋەلسىز، ەركىن ويلى ازامات. ساق-تۇركى ەتنيكالىق بايلانىستارىن دالەلدەيتىن بۇرىن ەنگىزىلمەگەن، ونشا تانىس ەمەس جازبا جانە فولكلورلىق ماتەريالداردى كەڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ساق تاريحىنىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت وقۋلىقتارىندا وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى تاراۋلار مۇلدەم جاڭا پوزيتسيالار تۇرعىسىنان جازىلادى. قوعامدىق سانانى وتارسىزداندىرۋ، ەسكىرگەن كەڭەستىك يدەولوگيالاردى جوققا شىعارۋ، ەسكىرگەن ەۋروتسەنتريستىك كونتسەپتسيالاردى جوققا شىعارۋ جاعدايىندا وتان تاريحىنداعى تاريحي ساباقتاستىق پەن زاماناۋي قولدانىس باستى نازاردا بولادى.

راحمان الشاننىڭ ساقتانۋداعى پىكىرلەرى اتا زاڭىمىزدىڭ جاڭا نۇسقاسىنداعى بەلگىلەنگەەن تاريحي تۇجىرىمدامامەن دە ۇندەس. سوڭعى نۇسقاداعى ۇلى دالا سابقتاستىعى راحمان اعامىزدىڭ ساق-قازاق تاريحي ساباقتاستىعىمەن دالمە ءدال سايكەس. دەگەنمەن، بۇل سايكەستىك ادەيى جاسالعان باقاي ەسەپ، نەمەسە، تاپسىرىسپەن جازىلعان كەزەكتى ماقالا ەمەس، ۇزاق جىلدار بويى عالىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن عىلىمي تۇجىرىم، اتا-بابالار اماناتى.

سايىپ كەلگەندە، وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى ساق-سكيفتەردىڭ رۋحاني جانە ساياسي مۇرالارىن زەرتتەۋ زامان مەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەولوگيا تالابى. ورتاعاسىرلىق تۇركىلىك داستۇرلەرمەن تاريحي ساباقتاستىعى تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋگە ارنالعان ىرگەلى جانە جان-جاقتى زەرتتەۋلەردىڭ جوقتىعى، سونىمەن قاتار بۇل تاقىرىپتىڭ تولىقتاي دەرلىك دامىماعاندىعى اتالمىش جوبانىڭ قازىرگى تاريح عىلىمىنداعى جاڭالىعى مەن ماڭىزىن كورسەتەدى. سوندىقتان راحمان اعامىزدىڭ قازىرگى الەمدىك جانە ايماقتىق جاعدايلار  اياسىنداعى سونى  زەرتتەۋلەرىنىڭ عىلىمي بولاشاعى زور. وسى زەرتتەۋلەر ارقىلى ساق-سكيفتەردىڭ رۋحاني جانە ساياسي مۇرالارىنىڭ ورتاعاسىرلىق تۇركىلىك داستۇرلەرمەن تاريحي ساباقتاستىعى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ تالداۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الاتىنىمىزعا سەنىمىمىز كامىل.

جەڭىس جومارت، تاريحشى

Abai.kz