Shynghys túqymynyng songhy myqtysy...
Shәriphan Kógedaev 1896 jyly Altaydyng Jemeney audanynda tughan. 1927 jyly Altay aimaghy Buryltoghay audanynyng әkimi bolady.
Ganisu ólkesinen bet alyp Altaygha basyp kirgen dýngen jaulaushylaryn aimaqtan quyp shyghuda ýlken enbek sinirgendikten, 1933 jyly Altay aimaghynyng әkimi bolady. 1934 jyldan bastap bilim oshaqtaryn damytyp, 1935 jyly bir jyldyng ózinde Altayda 15 mektep ashtyrady. Sol jyly Altayda baspahana qúryp, «Altay» gazetin shygharyp, oghan qytay, monghol, úighyr tilderin mengergen Merkit ruynan Múqash Jәkeúlyn bas redaktor qylady.
Qaraqas ruynyng tәijisi Qalel Núrtazaúlyn sauda elshisi qylyp Semey, Zaysan qalalaryna jiberip, Sovet odaghymen sauda kelisimine otyryp, búl jerlerge jýn, teri, balyq ónimderin kóptep jiberip, shay, mata, astyqqa aiyrbastap, Molqy ruynan Zәtelbay Mamyshúlyn bas kópes qylady.
1937 jyldan bastap Shyghys Týrkistannyng imperiyalizmge qarsy túru qoghamynyng Altay bólimining bastyghy mindetin qosymsha atqarady.
Aymaq ortalyghy bolghan Sarysýmbe qalasynyng qala qúrylysyn qaytadan jobalap, kósheler men ýilerdi týrlendirdi. Panasyz qarttar men jetimderdi jer-jerden jiyp qarttar ýii men balalar ýiin ashty. Sarysýmbeden erler uchiliyshesi men qyzdar uchiliyshesin ashty. Az sandy mongholar men úighyrlardy da eskerip, monghol mektebi men úighyr mektebining de negizin qalady. Sarysýmbeden «mәdeniyet ýiin» ashyp, teatr ónerining damuyna kýsh qosty.
«Qazaq múghalimderin jetildiru kursyn» ashyp, jer-jerde ashylyp jatqan mektepterge múghalimder dayyndap qana qoymay, ýzdik múghalimderdi Ýrimjidegi Shinjiyang pedagogikalyq instituty men Ózbekstandaghy Tashkent memlekettik pedagogikalyq institutyna jiberip bilimin asyryp, azghana jyl ishinde Altay aimaghynyng mektepterining sanyn 80-ge jetkizip, sauattanghan oqushy sany 10 mynnan asyp ketti.
Denesi de alyp, oi-kózqarasy da alyp kisi edi. 1939 jyly ólkelik ýkimetting gubernatory Shen Shisay jýrgizgen repressiyanyng kezinde tútqyndalyp, 1940 jyly Ýrimji týrmesinde qaza tapty. Ásili, bir ret týrmeden qútqarylghan bolatyn. «Maghan kózi ýirengen Shen Shisay endi eshtene istey almaydy» dep kentashtyqqa salynyp, qayta barghanynda taghy ústalyp óltirilgen.
Onyng úly Maqatan Shәriphanúly — 1932 jyly Ýrimji qalasynyng ontýstigindegi Qaratau (Nansan) ónirinde tughan. 1954 jyly Ýrimjidegi qazaqtyng bas jurnaly — «Shúghyla» jurnalynyng redaktory bolady. «Óliara» romanyn, «Sәliha-Sәmen» piesasyn, «Ertis júldyzdary» ssenariyyn, «Jyr jolynda» jyr jinaghyn jazdy. Shinjiyang jazushylar odaghynyng kәsiptik jazushysy bolghan. 1983 jyly ómirden ozdy.
Shәriphannyng aghasy Álen Jenishanúly 1884 jyly dýniyege kelgen. 1914 jyly әke ornyna Kerey elining uany (hany) bolyp otyrady. Altaydyng shekara qaruly qozyny úiymdastyrylghanda, 1925~1934 jyldary ýkimet Álen uandy qolbasshy retinde tanidy.
1939 jyly ólkelik ýkimetting shaqyrtuymen Ýrimjige kelip, 1940 jyly jylghy repressiyanyng qarqynymen tútqyndalyp, 1944 jyly Shen Shisay biylikten ketip, ornyna U Chjunsini kelgende bosatylyp, Altay aimaghy әkimining orynbasary bolady. 1945 jyly ordasyn Ýrimjining Sayapyl kóline kóshirip, ólkelik qúrylys ministrligining ministri boldy. 1949 jyly ólkelik ýkimetting kenesshisi lauazymyna qoyylady. 1961 jyly dýnie salghan.
Búlardyng әkesi Jenishan Qasymhúly 1863 jyly Jemeney audanynda tughan. 1890 jyldan bastap әke ornyna Kerey elining gýni (han) bolyp otyrghan. 1912 jyly dýniyeden ozghan.
Jenishannyng әkesi Qasymhan Ajyúly — 1843 jyly Jemeney audanynda tughan. 1868 jyldan bastap әke ornyna Kerey elining gýni (hany) bolghan. 1890 jyly dýnie salghan.
Qasymhannyng әkesi Ajy — 1807 jyly Kókpekti audanynyng jerinde tughan. 1823 jyly Zaysan audanynyng jerinde әke ornyna Kerey elining gýni (han) bolyp otyryp, 1868 jyly dýniyeden ozghan. Ozbyrlyghymen, ashkózdigimen, qatygezdigimen aty qalghan. Osy qylyghy ýshin Shaqabay ruynan Izqútty batyr Janbalaúly onyng saqalyn kýzese, Qaraqas ruynan Arqalyq batyr onyng kelin alu toyynda ordasyn búzyp kirip, úly Seyilhannyng quyq bauyn ýzip jiberip, «tanbaly tóre» atandyrghan. Sondyqtan, Seyilhannan úrpaq bolmay, kýiikten ólgen.
Onyng әkesi Kógeday Ábilpeyizúly — 1773 jyly Shynghystaudaghy Ábilpeyiz ózenining boyynda tughan. 1785 jyly Abaq Kerey elining bala tóresi bolyp, 1790 jyly Pekinge baryp, Sin imperatory Syanilun patshanyng qolynan gýng (han) ataghyn alghan. 1823 jyly kórshiles rulardyng qastandyghynan qaza tabady. Sýiegi Zaysan audanynyng Kógeday auylyna qoyylghan.
Qayrat Aydarhanúly
Abai.kz