ءشارىپحان كوگەداەۆ 1896 جىلى التايدىڭ جەمەنەي اۋدانىندا تۋعان. 1927 جىلى التاي ايماعى بۋرىلتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى بولادى.

گانسۋ ولكەسىنەن بەت الىپ التايعا باسىپ كىرگەن دۇڭگەن جاۋلاۋشىلارىن ايماقتان قۋىپ شىعۋدا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندىكتەن، 1933 جىلى التاي ايماعىنىڭ اكىمى بولادى. 1934 جىلدان باستاپ ءبىلىم وشاقتارىن دامىتىپ، 1935 جىلى ءبىر جىلدىڭ وزىندە التايدا 15 مەكتەپ اشتىرادى. سول جىلى التايدا باسپاحانا قۇرىپ، «التاي» گازەتىن شىعارىپ، وعان قىتاي، موڭعول، ۇيعىر تىلدەرىن مەڭگەرگەن مەركىت رۋىنان مۇقاش جاكەۇلىن باس رەداكتور قىلادى.

قاراقاس رۋىنىڭ ءتايجىسى قالەل نۇرتازاۇلىن ساۋدا ەلشىسى قىلىپ سەمەي، زايسان قالالارىنا جىبەرىپ، سوۆەت وداعىمەن ساۋدا كەلىسىمىنە وتىرىپ، بۇل جەرلەرگە ءجۇن، تەرى، بالىق ونىمدەرىن كوپتەپ جىبەرىپ، شاي، ماتا، استىققا ايىرباستاپ، مولقى رۋىنان زاتەلباي مامىشۇلىن باس كوپەس قىلادى.

1937 جىلدان باستاپ شىعىس تۇركىستاننىڭ يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ قوعامىنىڭ التاي ءبولىمىنىڭ باستىعى مىندەتىن قوسىمشا اتقارادى.

ايماق ورتالىعى بولعان سارىسۇمبە قالاسىنىڭ قالا قۇرىلىسىن قايتادان جوبالاپ، كوشەلەر مەن ۇيلەردى تۇرلەندىردى. پاناسىز قارتتار مەن جەتىمدەردى جەر-جەردەن جيىپ قارتتار ءۇيى مەن بالالار ءۇيىن اشتى. سارىسۇمبەدەن ەرلەر ۋچيليششەسى مەن قىزدار ۋچيليششەسىن اشتى. از ساندى موڭعولار مەن ۇيعىرلاردى دا ەسكەرىپ، موڭعول مەكتەبى مەن ۇيعىر مەكتەبىنىڭ دە نەگىزىن قالادى. سارىسۇمبەدەن «مادەنيەت ءۇيىن» اشىپ، تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا كۇش قوستى.

«قازاق مۇعالىمدەرىن جەتىلدىرۋ كۋرسىن» اشىپ، جەر-جەردە اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەرگە مۇعالىمدەر دايىنداپ قانا قويماي، ۇزدىك مۇعالىمدەردى ۇرىمجىدەگى شينجياڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن وزبەكستانداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا جىبەرىپ ءبىلىمىن اسىرىپ، ازعانا جىل ىشىندە التاي ايماعىنىڭ مەكتەپتەرىنىڭ سانىن 80-گە جەتكىزىپ، ساۋاتتانعان وقۋشى سانى 10 مىڭنان اسىپ كەتتى.

دەنەسى دە الىپ، وي-كوزقاراسى دا الىپ كىسى ەدى. 1939 جىلى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ گۋبەرناتورى شەن شيتساي جۇرگىزگەن رەپرەسسيانىڭ كەزىندە تۇتقىندالىپ، 1940 جىلى ءۇرىمجى تۇرمەسىندە قازا تاپتى. ءاسىلى، ءبىر رەت تۇرمەدەن قۇتقارىلعان بولاتىن. «ماعان كوزى ۇيرەنگەن شەن شيتساي ەندى ەشتەڭە ىستەي المايدى» دەپ كەڭتاشتىققا سالىنىپ، قايتا بارعانىندا تاعى ۇستالىپ ولتىرىلگەن.

ونىڭ ۇلى ماقاتان ءشارىپحانۇلى — 1932 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراتاۋ (نانسان) وڭىرىندە تۋعان. 1954 جىلى ۇرىمجىدەگى قازاقتىڭ باس جۋرنالى — «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولادى. «ءولىارا» رومانىن، «ءساليحا-سامەن» پەساسىن، «ەرتىس جۇلدىزدارى» ستسەناريىن، «جىر جولىندا» جىر جيناعىن  جازدى. شينجياڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ كاسىپتىك جازۋشىسى بولعان. 1983 جىلى ومىردەن وزدى.

ءشارىپحاننىڭ اعاسى الەن جەڭىسحانۇلى 1884 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1914 جىلى اكە ورنىنا كەرەي ەلىنىڭ ۋاڭى (حانى) بولىپ وتىرادى. التايدىڭ شەكارا قارۋلى قوزىنى ۇيىمداستىرىلعاندا، 1925~1934 جىلدارى ۇكىمەت الەن ۋاڭدى قولباسشى رەتىندە تانيدى.

1939 جىلى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ شاقىرتۋىمەن ۇرىمجىگە كەلىپ، 1940 جىلى جىلعى رەپرەسسيانىڭ قارقىنىمەن تۇتقىندالىپ، 1944 جىلى شەن شيتساي بيلىكتەن كەتىپ، ورنىنا ۋ چجۋنسين كەلگەندە بوساتىلىپ، التاي ايماعى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولادى. 1945 جىلى ورداسىن ءۇرىمجىنىڭ ساياپىل كولىنە كوشىرىپ، ولكەلىك قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ ءمينيسترى بولدى. 1949 جىلى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ كەڭەسشىسى لاۋازىمىنا قويىلادى. 1961 جىلى دۇنيە سالعان.

بۇلاردىڭ اكەسى جەڭىسحان قاسىمحۇلى 1863 جىلى جەمەنەي اۋدانىندا تۋعان. 1890 جىلدان باستاپ اكە ورنىنا كەرەي ەلىنىڭ گۇڭى (حان) بولىپ وتىرعان. 1912 جىلى دۇنيەدەن وزعان.

جەڭىسحاننىڭ اكەسى قاسىمحان اجىۇلى — 1843 جىلى جەمەنەي اۋدانىندا تۋعان. 1868 جىلدان باستاپ اكە ورنىنا كەرەي ەلىنىڭ گۇڭى (حانى) بولعان. 1890 جىلى دۇنيە سالعان.

قاسىمحاننىڭ اكەسى اجى — 1807 جىلى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ جەرىندە تۋعان. 1823 جىلى زايسان اۋدانىنىڭ جەرىندە اكە ورنىنا كەرەي ەلىنىڭ گۇڭى (حان) بولىپ وتىرىپ، 1868 جىلى دۇنيەدەن وزعان. وزبىرلىعىمەن، اشكوزدىگىمەن، قاتىگەزدىگىمەن اتى قالعان. وسى قىلىعى ءۇشىن شاقاباي رۋىنان ىزقۇتتى باتىر جانبالاۇلى ونىڭ ساقالىن كۇزەسە، قاراقاس رۋىنان ارقالىق باتىر ونىڭ كەلىن الۋ تويىندا ورداسىن بۇزىپ كىرىپ، ۇلى سەيىلحاننىڭ قۋىق باۋىن ءۇزىپ جىبەرىپ، «تاڭبالى تورە» اتاندىرعان. سوندىقتان، سەيىلحاننان ۇرپاق بولماي، كۇيىكتەن ولگەن.

ونىڭ اكەسى كوگەداي ابىلپەيىزۇلى — 1773 جىلى شىڭعىستاۋداعى ابىلپەيىز وزەنىنىڭ بويىندا تۋعان. 1785 جىلى اباق كەرەي ەلىنىڭ بالا تورەسى بولىپ، 1790 جىلى پەكينگە بارىپ، تسين يمپەراتورى تسيانلۋن پاتشانىڭ قولىنان گۇڭ (حان) اتاعىن العان. 1823 جىلى كورشىلەس رۋلاردىڭ قاستاندىعىنان قازا تابادى. سۇيەگى زايسان اۋدانىنىڭ كوگەداي اۋىلىنا قويىلعان.

قايرات ايدارحانۇلى

Abai.kz