Qazirgi halyqaralyq qatynastar jýiesi tereng daghdarysty bastan keshu ýstinde ekeni kózi ashyq júrtqa jaqsy tanys. Jiyilep ketken qaruly qaqtyghystar, jetekshi derjavalar arasyndaghy geosayasy bәsekelestikting shegine jetui jәne BÚÚ Qauipsizdik Kenesi siyaqty jahandyq qauipsizdik instituttarynyng pәrmensizdigi әlemdi jana «qyrghiy-qabaq soghysqa» nemese tipti jappay qarulanu jarysyna qaray iytermelep keledi. Múnday «minaldanghan» geosayasy kenistikte ústamdylyq tanytu, eshbir lagerige jaqtaspay, beytarap qalu jәne últtyq mýddeni qorghau — asa joghary sayasy sheberlikti talap etedi.

Býgingi Qazaqstan diplomatiyasy — jahandyq populizm men agressivti ritorika ayasynda baysaldy da, salmaqty әri pragmatikalyq sayasattyng ýlgisin kórsetip otyrghan jayy bar. Tómendegi saraptamamyzda elimizding syrtqy sayasy baghytynyng erekshelikteri, onyng halyqaralyq arenadaghy róli jәne beybitshilik ornatudaghy missiyasy boyynsha óz oiymyzdy ortagha salmaqpyz.

Populizmsiz diplomatiya

Býgingi tanda әlemdik dengeydegi әskery shyghyndar rekordtyq kórsetkishke — 2,7 trillion dollargha jetti. Múny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Tokiodaghy BÚÚ Uniyversiytetinde sóilegen sózinde ashyq aitty. Osynday uaqytta Qazaqstannyng ústanatyn basty baghyty — sezimge emes, salqyn qandy aqylgha sýienetin pragmatizm.

Qazaqstannyng syrtqy sayasaty arzan úrandar men bos mәlimdemelerden (populizmnen) ada. Resmy Astana kez kelgen halyqaralyq daghdarysqa qatysty óz ústanymyn bildirgende әrqashan baysaldylyq saqtaydy. Búl әlsizdikting belgisi emes, kerisinshe, diplomatiyalyq manevr jasaugha jәne kelissózder jýrgizuge arnalghan «dәlizdi» saqtap qaludyng eng dúrysty hәm birden-bir jalghyz joly.

Qazaqstandyq diplomattardyng qazirgi jaghdaydaghy is-qimylyn mina alanyndaghy saperding júmysymen tenestiruge bolady: kez kelgen oilanbay jasalghan qadam nemese emosiyalyq mәlimdeme elding qauipsizdigine núqsan keltirui mýmkin.

Ýsh búljymas qaghida

Qazaqstan syrtqy sayasatta kez kelgen mәseleni sheshuding negizi retinde BÚÚ Jarghysyn jәne halyqaralyq qúqyq normalaryn algha tartady. Osy orayda bizding memleketimiz ýshin ýsh basty prinsip manyzdy: Memleketterding egemendi tendigi; Territoriyalyq tútastyqty qúrmetteu; Beybit qatar ómir sýru.

Astana kez kelgen qaqtyghysty qaru kýshimen emes, tek qana kelissózder ýstelinde sheshu qajet dep esepteydi. Osy qaghidattargha beriktik Qazaqstangha әlemdegi eng iri kýsh ortalyqtarymen — AQSh, Qytay, Resey jәne Europalyq Odaqpen teng dәrejeli әri senimdi seriktestikti saqtaugha mýmkindik beredi.

Jahandyq úiymdar men beybitshilik missiyasy

Býginde Qazaqstan — halyqaralyq qauymdastyqtyng jay ghana mýshesi emes, jahandyq prosesterge tikeley yqpal etetin, pozisiyasymen sanasatyn belsendi oiynshy bolyp sanalady.

Diplomatiyalyq geografiya jәne mәrtebe

Qazaqstan býginde 186 memleketpen diplomatiyalyq qarym-qatynas ornatqan. Elimizding tólqújatynyng bedeli artyp, otandastarymyz 80-nen astam elge vizasyz nemese jenildetilgen tәrtippen bara alady. Qazirgi uaqytta Europalyq Odaqpen vizalyq rejimdi odan ary jenildetu baghytynda manyzdy kelissózder jýrip jatyr.

Bizding elimiz 40-tan astam bedeldi halyqaralyq úiymdardyng (BÚÚ, ShYÚ, EAEO, ÚQShÚ, IYÚ, TMD, AÓSShK, Týrki memleketteri úiymy, DSÚ jәne t.b.) belsendi mýshesi. Sonymen qatar, Qazaqstannyng jahandyq sayasattaghy salmaghyn tómendegi biz keltirip otyrghan faktorlardan kóruge bolady:

1. C5+1 formaty: Ortalyq Aziya elderining syrtqy seriktestermen (AQSh, EO, Japoniya) ortaq dialog alanynyng jetekshisi boluy.
2. Ýlken jiyndargha shaqyrtu: G20 (Ýlken jiyrmalyq) sammitterine túraqty týrde qonaq retinde shaqyryluy jәne BRIKS úiymymen seriktestikti nyghaytuy.
3. «Beybitshilik kenesi» missiyasy: AQSh-tyng bastamasymen qúrylghan, «Jaratu arqyly beybitshilikke jetu» jana tújyrymdamasyn jýzege asyratyn biregey gumanitarlyq jobagha Qazaqstan Preziydentining belsendi atsalysuy.

Kók bayraqtyng astyndaghy bitimgerler — Golannan Kongogha deyin

Qazaqstan syrtqy sayasatta tek qana sózben shektelmey, jahandyq qauipsizdikti qamtamasyz etuge is jýzinde ýles qosyp keledi. 2014 jyldan bastap qazaqstandyq әskery qyzmetshiler BÚÚ ayasyndaghy mirotvorlyq (bitimgershilik) missiyalargha belsendi týrde qatysyp keledi. Golan biyiktigi: 2024 jyly BÚÚ sheshimimen Qazaqstangha túnghysh ret óz tuymyz astynda derbes bitimgershilik kontingentin ornalastyru mandaty berildi. Izraili men Siriya arasyndaghy bitimgershilik rejiymin baqylau.

Livan: Ýndistan batalionynyng qúramynda birikken bitimgershilik missiyasyn tabysty oryndau, patrulideu jәne gumanitarlyq kómek kórsetu.

Batys Sahara men Kongo: BÚÚ-nyng әskery baqylaushylary retinde jergilikti qaqtyghystardy toqtatu turaly kelisimderding saqtaluyn qadaghalau.

Ortalyq Afrika men Mali: Túraqsyz aimaqtarda qauipsizdikti saqtaugha jәne jergilikti túrghyndardy qorghaugha baghyttalghan operasiyalargha qatysu. Búl missiyalar bizding Qaruly Kýshterimizding kәsibiyligin arttyryp qana qoymay, Qazaqstannyng beybitshilikke beyildi, jauapty jәne senimdi seriktes ekenin әlem aldynda taghy da dәleldedi.

Últtyq mýdde — túraqty damudyng kepili

Qazaqstannyng syrtqy sayasy strategiyasy uaqyt synynan sýrinbey ótti. Geosayasy qysymdar men halyqaralyq qatynastardyng fragmentasiyasyna qaramastan, Astana ózining tәuelsiz baghdaryn saqtap qaldy.

Búl jetistikting negizi — bizding diplomatiyamyzdyng ózge elderding mýddesine jaltaqtamay, eng aldymen, óz halqymyzdyng mýddesin jәne egemendigimizdi qorghaugha baghyttalghanynda. Pragmatizm, pragmatikalyq beytaraptylyq jәne halyqaralyq qúqyqty qúrmetteu — Qazaqstandy jana әlemdik tәrtip qalyptasuy kezeninde de túraqty әri tabysty memleket retinde saqtap qalatyn basty kepil bolyp tabylady.

Abai.kz