Abaydy Abay etken negizgi kýsh - Qúnanbaydyng maly emes, onyng tabighatynan bólek jaratylghan aqyl quaty, bilimge degen toyymsyz qúmarlyghy men ýzdiksiz izdenisi edi!

Áriyne, Qúnanbaydyng dәuleti Abaydyng aldynan belgili bir esikterdi ashty, jaqsy ortagha aralasuyna, bilim izdeuine, túrmys tauqymetinen birshama erkin boluyna jaghday jasady. Biraq mýmkindik pen qabilet bir nәrse emes. Aqsha kitap satyp әpere alady, alayda sol kitaptyng tereng maghynasyn týsinetin aqyldy satyp ala almaydy. Aqsha adamgha bos uaqyt bere alady, biraq sol uaqytty oiyn sauyqqa emes, ghylym men filosofiyagha júmsaugha mәjbýr etetin tanymdyq qúmarlyq bere almaydy. Sondyqtan Qúnanbaydyng dәuletin Abaydyng úlylyghynyng sebebi emes, onyng qabiletining ashyluyna kómektesken syrtqy jaghdaylardyng biri dep qaraghan dúrysyraq.

Abaydyng shyn fenomeni onyng qanday kitaptargha qol jetkizgeninde ghana emes, sol kitaptardy týsinip oqy alghanynda jatyr. HIH ghasyrdyng qazaq dalasynda tughan, býgingidey interneti, izdeu jýiesi, yutubtaghy viydeo leksiyalar, elektrondy ensiklopediyasy joq adamnyng Dreper men Bokli sekildi auyr avtorlargha boylauynyng ózi tanghalarlyq qúbylys. Dreperding Europanyng aqyl oiynyng damu tarihy degen enbeginde ejelgi grek filosofiyasynan bastap hristiandyqtyng qalyptasuy, islam órkeniyeti, arab ghylymy, Kopernik pen Galiyley, geologiya men adamzat oiynyng evolusiyasyna deyingi asa kýrdeli mәseleler qamtylady. Múnday kitapty qazirgi joghary bilimi bar qaysymyz oqyp, týsine alyp jatyrmyz?  Solardy oqyghan, oqysa týsinip, taldap bere alatyn qazaq kóp pe qazir?  Al Abay osy enbekterdi orys tilindegi audarmalar arqyly oqyp, týsinbegen úghymdaryn bilimdi adamdarmen talqylap otyrghan. Búl jay ghana kitap oqugha jaghdayy bolghan auqatty adamnyng әreketi emes, bilimge degen asqan qúmarlyqtyng belgisi.

Abaydyng Aleksandr Leontievten induksiya men deduksiyanyng aiyrmasyn súrauy da osy túrghydan erekshe mәndi. Búl eki úghym jay jattap alatyn termin emes, ghylymy oilaudyng eki irgeli tәsili. Induksiya jeke derekterdi, baqylaulardy jinap, solardan jalpy zandylyqqa qaray kóteriludi bildirse, deduksiya jalpy qaghidadan naqty qorytyndy shygharugha negizdeledi. Yaghny Abay oqyghan avtorlardyng ne aitqanyn ghana emes, olardyng oidy qalay qúrghanyn týsinuge tyrysqan. Búl jerde adamnyng tek este saqtau qabileti emes, abstraktili oilauy, logikalyq qúrylymdy ajyratuy, týrli iydeyalardy ózara baylanystyra bilui qajet. Osynday qasiyetter Abaydyng intellektualdyq tabighatynyng qatardaghy adamnan ózgeshe bolghanyn anghartady.

Bokliding enbekteri de jenil oqylatyn kitaptar qataryna jatpaydy. Ol tarihty patshalar men soghystardyng tizbegi retinde emes, qoghamnyng damuyna әser etetin klimat, ekonomika, bilim, dәstýr, ghylym, erkin oy sekildi kóptegen faktordyng ózara baylanysy retinde qarastyrady. Bir halyq nege damidy, ekinshisi nege toqyraydy, bilim men qoghamdyq orta adamnyng minezine qalay yqpal etedi degen ýlken súraqtargha jauap izdeydi. Múnday dýniyelerdi týsinu ýshin oqyrman tarihty ghana emes, filosofiyany, qoghamtanudy, logikany da qosa mengerui kerek. Abaydyng osynday әdebiyetti tandap oquynyng ózi onyng sana kókjiyegining qanday keng bolghanyn kórsetedi. Sondyqtan mәseleni tek Qúnanbaydyng malyna tirep qong Abaydyng osy ishki intellektualdyq enbegin tym qarabayyr týsindiru bolyp shyghady.

Tarihta múnday adamdardy keyde fenomen dep ataymyz. Olar ózgeler kórip jýrgen dýniyeden basqa nәrse kóredi, ózgeler oqyp shyqqan kitaptan ózge qorytyndy shygharady, kópshilikting basyna kelmeytin súraqtardy erte qoya bastaydy. Ilon Masktyng da jasóspirim kezinen ómirding mәni turaly oilanyp, Shopengauer men Nisshe sekildi auyr filosoftardy oquy, programmalaudy erte mengerip, on eki jasynda kompiuterlik oiyn jazuy osynday erekshe tanymdyq beyimdilikting bir mysaly. Milliondaghan balanyng ýiinde kitap ta, kompiuter de bar, biraq olardyng bәri on eki jasynda programma jazyp satpaydy nemese jasóspirim shaghynda ómirding mәnin filosofiyadan izdemeydi. Demek, mýmkindik pen adamnyng ishki quatyn taghy da ajyrata biluimiz kerek. Syrtqy jaghday esik ashady, biraq sol esikting ar jaghynda qansha jer jýretinindi adamnyng óz tabighaty, yntasy men enbegi anyqtaydy.

Sondyqtan Abaydy tek baylyqtyng jemisi dep týsindiruding qisyny әlsiz. Eger baylyqtyng ózi danyshpandyq tudyratyn bolsa, Qúnanbaydyng ózge balalarynyng arasynan da birneshe Abay shyghuy kerek edi. Odan da bay әuletterding bәrinen ghalym, filosof, aqyn, reformatorlar ýzdiksiz tuyp otyrar edi. Biraq tarih bizge búlay emes ekenin kórsetedi. Úly túlghalar baydyng ýiinen de, ortasha otbasynan da, kedeyding shanyraghynan da shyghady. Baylyq olardyng jolyn jenildetui mýmkin, biraq tabighy intellektualdyq әleuetti, tabandylyqty, shygharmashylyq quatty jәne bilimge degen qúmarlyqty ózdiginen tudyra almaydy.

Osy jerde mәseleni odan da kenirek qarastyrghan jón. Últtyng maqsaty birneshe dәuletti adamdy kóbeytip, solardyng balalarynan jana Abaylar shygharudy kýtu bolmauy kerek. Múnday qoghamda talanttyng taghdyry tughan otbasynyng qaltasyna tәueldi bolyp qalady. Baydyng balasy jaqsy mektepke baryp, jaqsy kitapqa, jaqsy ústazgha qol jetkizedi de, dәl sonday qabiletti kedeyding balasy ómir boyy kýnkóristing qamymen joghalyp ketui mýmkin. Búl últ ýshin orasan shyghyn. Sondyqtan әdiletti qoghamnyng mindeti talanttyng kimning ýiinde tughanyna qaramay, onyng aldynan mýmkindik ashu boluy kerek.

Europanyng damuyn da tek baylardyng kóbengimen týsindiruge bolmaydy. Onyng ýlken tarihy jetistikterining biri bilimdi birtindep aqsýiekter men dәuletti adamdardyng jeke artyqshylyghynan shygharyp, keng halyqqa tarata aluynda jatyr. Mektepter kóbeydi, uniyversiytetter damydy, kitaphanalar ashyldy, ghylym jeke ghúlamalardyng ermegi emes, qoghamdyq institutqa ainaldy. Qarapayym adamnyng balasyna da oqu men mamandyq iygeruding joly ashyla bastady. Sonyng nәtiyjesinde qogham biren saran danyshpangha emes, milliondaghan sauatty azamatqa sýienetin dengeyge kóterildi. Órkeniyetting beriktigi de osynda, óitkeni bir adam óledi, bir bay kedeylenedi, bir әulet joghalady, al jaqsy qúrylghan institut úrpaqtan úrpaqqa qyzmet etedi.

Men baylyqty jaman qúbylys dep eseptemeymin. Adal enbekpen kelgen dәulet kәsip ashugha, júmys oryndaryn qúrugha, ghylymdy qarjylandyrugha, mәdeniyet pen bilimdi qoldaugha qyzmet etse, onyng qoghamgha paydasy zor. Biraq bir halyqtyng keleshegin birneshe bay adamnyng adamgershiligi men qayyrymdylyghyna baylap qoygha bolmaydy. Býgin bir bay mektep salady, erteng onyng balasy sol mektepti sauda ortalyghyna ainaldyruy mýmkin. Azamattyng bilim alu qúqyghy bireuding kónil kýiine nemese jomarttyghyna tәueldi bolmauy tiyis. Naghyz azamattyq qogham degenimiz adamnyng ómirlik mýmkindigin jeke baylyq emes, әdiletti zan, sapaly bilim, ashyq bәseke jәne júmys isteytin qoghamdyq instituttar qamtamasyz etetin orta.

Sondyqtan mening armanym Qazaqstanda myndaghan Qúnanbaydyng payda boluy ghana emes. Qazaqtyng bayy da kóbeysin, kәsipkeri de kóbeysin, biraq odan búryn bilimdi, oilaytyn, jauapkershiligi bar azamat kóbeysin. Qarapayym qoyshynyng balasy men milliarderding balasy birdey qabiletti bolsa, ekeuining de ghylymgha, jaqsy mektepke, uniyversiytetke jetu joly ashyq bolsyn. Sonda biz kedeyding ýiinde tughan Abaydy joghaltpaymyz, shalghay auylda tughan Faradeydi qara júmysqa kómip qoymaymyz, ózgeshe oilaytyn balanyng talabyn joqshylyq túnshyqtyrmaydy. Danyshpandardy qoldan jasay almaymyz, óitkeni olar siyrek tuatyn tabighy qúbylys. Biraq qogham sol siyrek tughan daryndy tanyp, onyng jolyn ashatyn jýie jasay alady.

Sondyqtan men ýshin mәselening týiini óte qarapayym. Qúnanbaydyng maly Abaygha mýmkindik bergen shyghar, biraq sol mýmkindikti úlylyqqa ainaldyrghan Abaydyng ózi. Aqsha kitapqa jetkizdi, al kitaptyng ishindegi oigha jetken Abaydyng aqyly boldy. Baylyq syrtqy jaghday jasady, al Dreper men Bokliding kýrdeli dýniyesin qorytyp, ony qazaqtyng ruhany әlemimen sabaqtastyrghan Abaydyng intellektualdyq quaty edi. Sondyqtan biz «Qúnanbaylar kóbeyse, Abaylar kóbeyedi» degennen góri, «әr qazaq balasynyng aldynan Abaydyng aldynan ashylghanday mýmkindik ashylsyn» degen múratty joghary qoyymyz kerek. Óitkeni últty biren saran bay kótermeydi, últty bilimdi, erkin oilaytyn, qabileti túnshyqpaytyn halyq kóteredi.

Ahmetbek Núrsila

Abai.kz