Ayghyz Kóshimbayqyzy

(1876 j.- 1918 j.)

IYә, el basyna kýn tughan shaqta, Azamat soghysy jyldarynda erlermen birge kýreske shyqqan batyr qyz - Ayghyz Kóshimbayqyzynyng tughanyna biyl 150 jyl.

XX ghasyrdyng basyndaghy dýrbelen, 1916 jylghy kóterilis pen Azamat soghysy kezinde erlik kórsetken, biraq tarihta esimi Áliya men Mәnshýktey keng tanyla qoymaghan biregey tarihy túlgha 1876 jyly qazirgi Abay oblysy Ayagóz audanyna qarasty Sary búirat degen jerde dýniyege kelgen. Nayman taypasynyng Syban ruynan taraghan – Tólen. Jastayynan ata-anasynan aiyrylyp, jetimdik kórip ósken ol alghyr, ójet, enbek sýigish bolady. Sol kezendegi auyl ómirining qiyndyghy onyng minezin erte shyndap, er azamattarmen qatar jýrip, auyr júmystargha aralasady. Auyl azamattary egin egip, suaru ýshin aryq qazghanda azamattarmen birge bolyp, sol aryqtyng uaqtyly bituine ýles qosqan. Enbegine sýisingen el úzyndyghy 4-5 shaqyrymgha sozylghan aryqty «Ayghyz aryghy» dep ataghan. «Ayghyz aryghy» — búl jay ghana su jýiesi emes, Ayagóz ónirindegi qazaq halqynyng eginshilik mәdeniyeti men újymdyq enbegining jәne Ayghyz Kóshimbayqyzynyng qaysarlyghynyng tikeley simvoly.

Áliya, Mәnshýk, Hiuazdar maydanda tikeley qarumen jau kózin joysa, Ayghyz Kóshimbayqyzy kóbine tyldyq úiymdastyrushylyq, medisinalyq kómek kórsetu jәne sayasy ýgit-nasihat baghytynda belsendilik tanytty. Bopay hanym siyaqty biyleushi taptan emes, qarapayym halyq arasynan, sharua otbasynan shyqty. Barlyq atalghan qazaq qyzdary siyaqty Ayghyz da el basyna kýn tughanda janyn pida etuge dayyn boldy. El maqsaty jolynda bar bolghany 42 jasynda azaptalyp óltirildi.

Taghdyry erte shyndaghan batyr qyz Baqtay atty azamatqa túrmysqa shyghady. Alayda otbasylyq ómiri úzaqqa sozylmay, joldasy erte qaytys bolady. Jas kýninde jesir qalghan Ayghyz keyin Sergiopolige, qazirgi Ayagóz manyna kóship keledi. Sol jerde ol qoghamdyq ómirge aralasyp, ónirdegi sayasy ózgeristerge belsene aralasady. HIH-HH ghasyrdyng basyndaghy Ayagóz ónirindegi әleumettik tensizdik, jer mәselesi, jergilikti halyqqa kórsetilgen qysym, patsha otarshylarynyng zorlyq-zombylyqtarynyng kuәsi bolady. Azamat soghysynyng ardageri әri qaharmany. Sergiopolidegi (qazirgi Mamyrsu) qazaq eskadronyn qarusyzdandyrugha jәne qorghanys kýnderi okopqa shәi, tamaq tasyp, jaralanghandargha kómektesip jýredi. Keybir derekterde onyng jaralylargha arnalghan shaghyn emdeu punktin úiymdastyrugha atsalysqany aitylady. Alash qozghalysynyng qayratkeri әri kenestik komissary Sabyrjan Ghabbasovpen tyghyz baylanysta júmys istegen Ayghyz Sergiopolide ýgit-nasihat júmystaryn jýrgizip, halyq arasynda kenes biyligin qoldau baghytynda týsindiru júmystarymen ainalysady. Jergilikti partizan jasaqtaryn úiymdastyrugha kómektesedi. 1918 jylghy 11 nauryzda Ayagózdegi júmysshylar men sharualardyng kóterilisine qatysyp, uaqytsha ýkimetting jergilikti organyn qúlatugha atsalysady. Osydan keyin Sergiopolide kenes ókimetin ornatu júmystary kýsheyip, mitingiler ótkizilip, jana biylikti qoldaytyn toptar qalyptasa bastaydy. Sol mitingilerding birinde Sabyrjan Ghabbasovtan keyin Ayghyz da sóilegeni derekterde aitylady. Búl – sol kezendegi qazaq әielderining qoghamdyq-sayasy ómirge belsendi aralasa bastaghanyn kórsetetin siyrek mysaldardyng biri. Ayghyz Kóshimbayqyzynyng sol kezendegi qyzmetine qatysty eng kóp aitylatyn derekterding biri – onyng polkovnik Yarushin kensesinde júmys isteui. Key derekterde ol kensede ýy sypyrushy bolghanyn aitady. Alayda búl qyzmetti ol qarsy jaqtyng әreketterin baqylau ýshin paydalanghan degen mәlimetter saqtalghan. Kensede estigen qúpiya aqparattardy Sabyrjan Ghabbasovqa jetkizip túrghany turaly zertteulerde kezdesedi.

1918 jyly Kolchak әskeri Sergiopolidi uaqytsha basyp alghan kezde Ayghyz Kóshimbayqyzy jau qolyna týsip, okoptargha tamaq tasyp, sayasy mitingilerde sóz sóilegeni ýshin ayausyz azaptalghany turaly 1919 jyly 8 tamyzda jaryq kórgen «Golos Semiyrechiya» gazetinde jariyalanghan. Onda: «Sergiopolidegi qorghanys kýnderi qazaq әieli Ayghyz okopqa shay, tamaq tasyp, jaralanghandargha kómek kórsetken. Ol mitingilerde sóilep, opasyzdardy әshkereledi. Alashordashylar men baylar ony jaugha ústap bergen Ayghyzdydy kazarma manynda jendetter kóp uaqyt jәbirleydi. Onyng múrnyn, qúlaghyn, emshegin kesip alyp, kózin shúqyp shygharghan, qol- ayaghyn shauyp tastaghan» deydi. Búl material Ayghyz Kóshimbayqyzynyng erligi turaly derekterding sol kezenning ózinde-aq, azamat soghysy ayaqtalmay túryp-aq baspasózde jariyalanghanyn kórsetedi.

Ayqyz turaly «Qazaqstan tarihy» baspasyna jariyalanghan Ernúr Izimning maqalasy bar. Ayghyz qaharmandyghy men ómiri turaly alghash qaghazgha týsirip, kópke pash etken – Qalmúqan Isabaev, Áueli habar jazyldy, odan keyin maqala, odan keyin ocherk, artynan roman jazady. «Ayqyz» romany 1967 jyly «Jazushy» baspasynan, 1989 «Jalyn» baspasynan jaryq kórdi. Áliya, Mәnshýk, Hiuaz esimderi jalpyúlttyq dengeyde mektep oqulyqtary arqyly keng tanylsa, Ayghyz Kóshimbayqyzynyng esimi kóbine Ayagóz ónirinde («Ayghyz aryghy», auyl esimderi) jәne arnayy tarihy zertteuler men Q. Isabaevtyng «Ayghyz» romany arqyly belgili. Qalmúqan Isabaevtyng «Ayghyz» romany — tarihy derekterge negizdelgen, 1916 jylghy últ-azattyq kóterilisi men Azamat soghysy kezindegi qazaq dalasynyng auyr taghdyryn jәne bas keyipker Ayghyzdyng qaysar beynesin suretteytin kólemdi shygharma. Kolchak әskerining jazalaushy otryadtary Ayghyzdy ústap alyp, partizandardyng ornyn, olardyng josparlaryn bilmek bolyp ayausyz azaptaghany romanda aiqyn sureteledi.

Qazaq qyzdarynyng ishindegi ayauly batyr qyz Ayghyz Kóshimbayqyzy da kәzirgi jastargha ónege bolarlyq qaysar túlgha Ayagóz ónirinde ghana emes, jalpyúlttyq dengeyde nasihattalsa degen ýmittemiz.

Almahan Múhametqaliqyzy

Abai.kz